мэлтэй диэн курдук
Кини хайаатар да эйигин ис-иһиттэн үөрэ, мичик аллайа тоһуйан, уҥа илиитин эҕэрдэлээн күөрэччи уунан, утары эйэҕэстик мэлтэллэн туруохтаах. «ХС»

мэлтэй диэнтэн көстө түһүү. Хайа оройугар быардыы түһэн сытар күн итинэн-манан мэлтэс гынар. С. Федотов
Апока ууга төҥкөс гынан көрбүтэ — сынтаҕар муруннаах, төп-төгүрүк, барыта харах иччитэ сирэй мэлтэс гына түстэ. А. Кривошапкин (тылб.)

сыһ. Ханнык эмэ үрдүк таһымтан улахана суохтук, алларанан соҕус (көһүн). ☉ Низко, невысоко
Аас буоргар намыһахтык тобуктаат, Аатталбын этэн бүттүм. Н. Босиков
Үрэҕи кыйа уҥуор көҕөрө хараарар кэлим үөттэри үрдүлэринэн намыһахтык, киһи дьиибэргиэх, төп-төгүрүк дьэс ый мэлтэйэр. Н. Габышев

туохт. Үөһэ диэки таҕыс, үрдээн ис. ☉ Перемещаться вверх, подниматься
Тойон кыыл соҕотохто аллара ыһыктынан кэбистэ, сиргэ чугаһыах курдук гынан иһэн, ол курдук үөһээлээбэккэ эрэ, көтөн налыҥныы турда. В. Яковлев
Лука абарбыт, хомойбут, уулаах хараҕынан күндүл халлааҥҥа үөһээлээн иһэр андылары сайыспыттыы, мээнэнэн батыһа одуулаата. «ХС»
Кытара мэлтэйбит ый улам үөһээлээн сырдаан истэ. С. Курилов (тылб.)

I
1. аат., эргэр. Алтан, булкааһа суох алтан, кыһыл алтан. ☉ Красная медь
Маҥан Маҥхалыын, Аан-Алахчын хаана-сиинэ хамсаата, Хараҕын уута халыйда, Дьэс аалыытын курдук Дьэбидис гына түстэ. П. Ойуунускай
Сахалар дьэһи аптаах металл диэн өйдүүллэрэ. Кини киһини куһаҕан тыынтан араҥаччылыыр кыахтаах диэн. Багдарыын Сүлбэ
Уустар туой киэпкэ кутан алтанынан, кыһыл, үрүҥ көмүһүнэн, дьэһинэн …… араас киэргэллэри …… оҥороллоро. МАП ЧУу
2. даҕ. суолт.
1. Кыһыл алтантан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный (отлитый, выкованный) из красной меди, медный
[Симэхсин эмээхсин] Дьэбин сиэбит Дьэс ытарҕата Икки иэдэһин ибили таһыйда. П. Ойуунускай
Тымтайдаах балыгы ириэрэ охсон …… икки дьэс солуурга ыргыччы буһаран кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Холумтан чанчыгар лобуй бэйэлээх, эмиэ саха ууһа тардан оҥорбут дьэс чаанньыга харааран турар. Р. Кулаковскай
2. Кыһыл алтан курдук өҥнөөх, дьэбинниҥи кыһыл; кытарымтыйан көстөр. ☉ Цвета красной меди, красноватый, ржаво-багрово-красный
[Улуу ойуун] Алаҥ-дьалаҥ сырайдаах, …… солууру Дьэлбиһэхтии тиэрэ уурбут курдук Дьэс мэлдьэн төбөлөөх. П. Ойуунускай
Дьэс кыһыл буордаах төгүрүк холумтан, Эйиэхэ мин уот оттобун. Баал Хабырыыс
Үрэҕи кыйа …… намыһахтык киһи дьиибэргиэх төп-төгүрүк дьэс ый мэлтэйэр. Н. Габышев
◊ Дьэс кытар (кыыс) - кыһыл алтан өҥүнүү кытар, кыыс. ☉ Краснеть, алеть, багроветь (становиться цвета красной меди)
Сыллай Луха …… кэтит сирэйэ дьэс кытаран, …… быһаарыыта суохтук, оҥоччу көрөн турда. Амма Аччыгыйа
Лэкээрис сирэйэ дьэс кыыһа түстэ, сүрэҕин тыаһа тэптэрии саламаат оргуйар тыаһыгар маарыннаата. Күннүк Уурастыырап
Дьэс кыыһа үүммүт күн, Тумаҥҥа кылайа, Тииттэргэ сүгүллэн арҕаалыыр. Д. Васильев
др.-тюрк. йез
II
күүһ. эб. Олох, оруобуна. ☉ Как раз, точно, в точности
[Аттара] дьэс хоолдьугунан тэллэхтэнэ түстэ. ПЭК СЯЯ
Хотуурум олох дьэс хоолдьугунан булгу баран хаалла. АаНА СТОТ