өмүр диэнтэн хай
аата. [Мария Михайловна саһан сыттаҕына] ыанньыксыта муостаны сурдур-сардыр сотон субу тиийэн кэллэ. Кэллэ да, Мария Михайловна атаҕын хаһыйан, өмүрүү бөҕөтүн түһэрдэ. С. Федотов
Таҥараны итэҕэйии, култуура суоҕун, билии татымын түмүгэр араас ньиэрбэ ыарыылара, ол иһигэр өмүрүү уонна мэнэрийии эмиэ олус киэҥник тарҕаммыттара. ППА СЭЫа

аат.
1. Соһумардык, күүскэ ыарытыннарар ыарыы (былыргы итэҕэлинэн, абааһы таарыйан, убахтаан, киһи иһигэр да киирэн эмискэ ыарытыннарыыта); тииһик. ☉ Внезапный и сильный приступ боли; припадок (по старинному верованию якутов, это происходит от того, что злой дух дотрагивается до человека или вселяется в него). Сүрэх таарымтата
□ Бу сарсыарда эмискэ иһинэн ыалдьыбыт
Иһэ иннэнэн тэһитэ анньар курдук ыалдьан, түүрэ тартара сылдьар үһү. Таарымта быһыылаах дииллэр. А. Неустроева
[Ойуун] одурууну салаатаҕына, көрөр ыарыыны чупчуруйдаҕына, таарымтаны, ис ыарыытын илбийдэҕинэ, аал уокка айах тутан алҕаатаҕына барыта үтүөрэн …… кэлэр үһү. А. Бэрияк
Оҕо эмискэ таарымтанан ыарыйда. Дьоно ыксааннар, …… Сөдүөтү быраас ыҥыртара холкуос киинигэр ыыттылар. «ХС»
△ Архах ыарыы эмискэ күүһүрүүтэ, тииһигэ киириитэ. ☉ Внезапное сильное обострение застарелой болезни. Кыһалҕа [киһи аата] ыалдьа сытар киһитин бохсуруйда. Онуоха Чорулла оргууй мичээрдээтэ: «Арыый кэҥээбиккэ дылы буоллум. Таарымтам киирэ сырытта…» И. Гоголев
С.И. Мицкевич суруйтуурунан, мэнэрийии таарымтата биир-икки чаастан күннээх-түүнү быһа да барар түбэлтэлэрдээх эбит. ППА СЭЫа
Кини ыалдьан буорайбыт этэ, титириир ыарыы таарымтата күҥҥэ иккитэ киирэрэ. Р. Тагор (тылб.)
2. көсп. Эмискэ, омуннаахтык киирэр иэйии, күүркэйии. ☉ Сильное, неудержимое проявление какого-л. чувства, возбуждение
Уоллаах кыыс таптал уулларар-уматар таарымтатыгар тимирбиттэрэ. Е. Неймохов
Бачча буолуохпар диэри таптал таарымтатын билэ иликпин. С. Дадаскинов
Миэхэ үөрүү таарымтата киирбитэ, ону хайдах да тохтотор кыаҕым суоҕа. Ч. Айтматов (тылб.)
ср. тув. таамыртаар ‘занемочь’

1) побуд. от мэнэрий=; 2) успокаивать, утихомиривать; тиис ыарыытын мэнэрит= успокоить зубную боль.

I
мэнэрий I диэнтэн дьаһ
туһ. Тииһигирэрэ мөлтөөрөй диэн Көллөр ойоҕун мэнэриттилэр. Болот Боотур
II
мэнэрий II диэнтэн дьаһ
туһ. Максим илиилэрин кыһыл оҕо кэриэтэ түөһүгэр көтөҕөн, киһи уҥуоҕа кыйыахтык дьаралыйалларын тыынынан сылытан мэнэритэн, Чаара палаататын аттыттан арахсыбата. Софр. Данилов

туохт., сөбүлээб. Сымыйанан удаҕан буолбута буолан кутур, мэнэрий, биттэн. ☉ Выдавать себя за шаманку
Мин өһүөмньүлээх санаабын удаҕамсыйбыта буолан саптынарым, албынныырым. «ХС»

көр дьаҥсай
Одуруктаах ойуун бөҕө Онолуйа туойбут, Угаайылаах удаҕан бөҕө Урдурҕаччы мэнэрийбит, Аптаах баҕа дьаҥсыйбыт. П. Ядрихинскай
Сорох обургу оҕолор: «Туох да буруйу оҥорбуппут иһин, муҥутаатаҕына, төрөппүттэрбитин ыҥырыахтара эбэтэр мөҕүөхтэрэ, дьаҥсыйыахтара эрэ», - дии санааччылар. СГПТ

туохт. Элбэхтик киэҥ сиринэн айанныы, кэрийэ сырыт. ☉ Обходить (много мест), побывать (во многих местах)
Остолобуойга дэлэгэдийэ сылдьан эһигини көрсөн солкуобайы биэрбит. Эрилик Эристиин
1920 с. волостной ревком учуоттааһыныгар идэ оҥостон кыырар ойуун ахсаана отут биэс киһиэхэ тиийбитэ, ол таһынан бэркэ дэлэгэдийбэккэ эрэ быстахтык мэнэрийэр дьон итиннээҕэр икки-үс төгүл элбэх этилэр. «ХС»

сыһ. Чоҥкунаан иһиллэр курдук, чоҥкунуур тыастаахтык. ☉ Звонко, с металлическим звоном
[Оҕус] Торҕо унаар түптэтигэр Чоҥкуначчы айаатыы-айаатыы, Чоҥкучахтаан кэлэн, Тоноҕостой доҕорун Тула көппүтүнэн барда. Өксөкүүлээх Өлөксөй. Обот тыаһа чоҥкуначчы улуйара, Мэнэгэй тыаһа Мэнэрийэ энэлийэрэ, Оһолтөрүөт иччитэ Болоһо буурҕа буолан Орто дойду ньуурунан Тоҕо холоруктуура. С. Зверев

аат., сөбүлээб. Туһалыы сатаабыта туһаны аҕалбат; сымыйанан абыраабыта-туһалаабыта буолар киһи. ☉ Тот, кто выставляет себя доброжелателем, избавителем, спасителем кого-л.
Ким миигин бу айылаах кэбилээтэ, ким умсары уурда? Ньонуордааҕым, Дьуур сордоох дуу, «абырыахсытым», эмэгэтим кинээс Бииктэрэ дуу? Суорун Омоллоон
Идея Васильевна Мөрүөн Даайа сырдык-хараҥа икки ардыгар киирэ сыттаҕына тиийэр. Абырыахсыта Хочо Хоборооһо [ыарыһаҕы бэргэппит удаҕамсыйар куһаҕан отоһут] мэнэрийэн олорор эбит. Н. Босиков
Аҕа баһылык абырыахсыта, өй эбээччитэ — куотан эрэр. Күҥҥэ көстүбэтэх көлөөк, күөх моҕой! Н. Абыйчанин

аат.
1. Төбөтүнэн ыалдьар, булкуллар киһи. ☉ Человек, страдающий душевным, психическим расстройством
Иирээкилэри эмтиир балыыһаларыгар бара сырыттым.  Куоракка иирээкилэр дьиэлэригэр төкүнүттүлэр. Бастаан укуол чабылыннардылар. Э. Соколов
2. көсп., сөбүлээб. Наһаа бардам-баламат, иирбит киһиэхэ маарынныыр майгытынан сөбүлэппэт киһи (үксүн үөхсүүгэ тут-лар). ☉ Психически неуравновешенный человек
Гитлер иирээки бэргиирин үгэнигэр Сэбиэскэй Сойууһу үс нэдиэлэ иһигэр кыайыах буолан мэнэрийбитэ. Суорун Омоллоон
«Сымыйа! Хата, бэйэҥ иирээкигин!» - уол, тохтуу түһэн баран, итинник этэн чаҕылыннарбытын кулгааҕа эрэ истэн хаалбыта. В. Гаврильева