аат.
1. Сэтиигэ иһэр ындыылаах ат (үксүгэр элбэх аты сэтиилэнэллэрэ). ☉ Вьючные лошади, привязанные за повод и идущие цугом за всадником
Көтөл ат. Көтөл таба. — Айан эрэйин тыырдаҕына кини [Лэкиэ] эрэ тыырыа диэн, Верхоянскай куоратыттан уонча көтөлүнэн Баатаҕай Алыытыгар таһаҕас тартараллара. «ХС»
Билигин кини Өймөкөөҥҥө үс көтөл акка бурдук, арыы ындыыланан иһэр. «ХС»
2. Таһаҕастаах сыарҕаҕа көлүллүбүт табалар, ыттар (ону үксүгэр биир киһи салайар). ☉ Олени, собаки, запряженные в сани с поклажей (их обычно ведет один человек)
Маҕаһыынтан аһы-үөлү уйарынан хас эмэ көтөл табанан тиэйэн барар. Н. Босиков
Биэс көтөл сыарҕалаах алта уонча ыт утуу-субуу түсүһэн, мааҕын оскуола дьиэтин иннинэн быһа ньаргыһан ааспыттарын бэйэм көрбүтүм. Н. Заболоцкай
3. Ат ындыыта. ☉ Конский вьюк, побочень. Кэлиҥҥи ат көтөлгө иһэр
4. харыс. т. Эһэ суола. ☉ Медвежий след
Булка мээмигэ, тыатааҕы, бөппөкө эҥин диэччилэр, оттон арҕаҕын алаһата, суолун көтөлө диэн ааттааччылар. Далан
ср. чагат. көтэл, күтөл ‘лошадь, ведомая под уздцы’

аат., үрд.
1. Төрөөбүт-үөскээбит дьиэ-уот (ытыктабыл, таптал дэгэттээх). ☉ Родной дом, родная обитель, родной очаг
Төрөөбүт дойдуга таптал төрөөбүт алаһаттан саҕаланар диэн бэрт сөпкө этэллэр. М. Ефимов
Алаһабыт аайытын Аал уот сырдыы күлбүтэ. Күннүк Уурастыырап
Таптыыр кинигэтин маллаах Мөһөөччүгэр уган, Илдьэ кэлбитэ саллаат Төрөөбүт алаһатыгар. И. Гоголев
2. көсп., үрд. Туох эмэ үөскүүр, силигилиир, сайдар сирэ, ньээкэ уйата. ☉ Место возникновения, развития, расцвета чего-л., колыбель
Долгуйуу-күүрүү, үөрүү-өрөгөйдөөһүн, абарыы-сатарыы — итилэр буолаллар хоһооннор биһиктэрэ, айымньылар алгыстаах алаһалара. С. Тарасов
Москва, Ленинград, Ростов курдук баай традициялаах литературнай кииннэри тэҥэ литературнай айар үлэ саҥа чаҕылхай алаһалара үөскээтилэр. «ХС»
Тыйыс айылҕам күөх алаһатыгар мин суос-соҕотоҕун хаамабын. С. Данилов
3. харыс т. Эһэ арҕаҕа. ☉ Медвежья берлога
Кырдьаҕас эһэ аатын олус үгүстүк ааттаабат баҕайыта …… Булка мээмигэ, тыатааҕы, бөппөкө эҥин диэччилэр, оттон арҕаҕын алаһата, суолун көтөлө диэн ааттааччылар. Далан
Онтон утаакы буолбата, саа тыаһаата да, тыатааҕы алаһатын аанын бүөлүү оҕутта. Далан
ср. др.-тюрк. алачу ‘шатер’
♦ Аан алаһа үрд. — күндүттэн күндү абыраллаах төрөөбүт ньээкэ уйа. ☉ Изначальная священная спасительная обитель, священный родной очаг
Төрөтөр оҕоҥ төлкөлөннүн, Иитэр сүөһүҥ күрүөлэннин, Аан алаһаҥ алгыстаннын! Өксөкүлээх Өлөксөй
Аан алаһабар, Ийэ тэлгэһэбэр Им имирэ сүтүүтэ, Барык-сарык буолуута Тиийэн кэлбитим баара. С. Зверев
[Ойуун:] Бассабыык аймаҕы Аан алаһаларыттан Араарар күнүм буолла. Эрилик Эристиин. Алаһа <бараан> дьиэ үрд. — дьиэни-уоту ытыктаан, таптаан, улуутутан, дьиэҕэ-уокка сүгүрүйэн хоһуйар этии. ☉ Почтительно-церемонное живописание родного дома, родной обители
Айыыһыт биэ Аарыма-аараҕай Алаһа бараан дьиэлэригэр Батыччахтаан кэлэн Бастыҥ түннүгүнэн Баһын батары биэрэн, Үстэ түллэн [тыбыырда]. П. Ойуунускай
Алаһа дьиэни айгылатыҥ, аал уоту айгыһыннарыҥ, Алтан сэргэни анньыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көй бараан уйабытын көрөн таҕыс, аал уоппутун, алаһа дьиэбитин анааран аас. Амма Аччыгыйа

1. даҕ.
2. Кырдьар сааһыгар тиийбит. ☉ Достигший почтенного пожилого возраста, пожилой, старый (о человеке)
   Бэйэм сүөһүлэрбин кырдьаҕас, тиэргэн ийэтэ буолбут ынахпынан буларым. П. Ойуунускай
   Мин кырдьаҕаспын да, доруобайбын, үөһэ хайдах эмэ тахсыам буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
3. Өр кэмҥэ тугунан эрэ дьарыктаммыт, идэтийбит, уопутурбут. ☉ Давно занимающийся каким-л. делом, опытный, со стажем, бывалый (о человеке)
   Улахан уола кэргэннэммитэ ырааппыт, кырдьаҕас ыал. Софр. Данилов
   Табаарыс Бадин Михаил Иванович — кырдьаҕас бассабыык. С. Ефремов
4. Баар буола сылдьыбыт, ааспыт, эргэ. ☉ Прежний, прошедший, старый
   Кырдьаҕас үйэбит Кыйданна, кыранна. Күннүк Уурастыырап
5. көсп. Баар буолбута, төрүттэммитэ, туһаныллыбыта ырааппыт. ☉ Существующий давно, находящийся в употреблении давно, старый, древний (о чем-л.)
   Эдьигээн олус кырдьаҕас — сааһынан Дьокуускай куораттан аҕыйах ый эрэ балыс. С. Руфов
   Кырдьаҕас алтан сылабаар оргуйан сыыгыныы турар. М. Доҕордуурап
   Бу кырдьаҕас оскуола үлэтигэр киһи кэрэхсии көрөрө чахчы баар эбит. ОГГ СМ
6. аат. суолт.
7. Сааһырбыт киһи. ☉ Старик, старец
   Кырдьаҕаһы хааһахха хаалаан сылдьан сүбэлэт (өс хоһ.). Кырдьаҕастан ыйытыма – сылдьыбыттан ыйыт (өс хоһ.). Элбэх хаары моҥообут кырдьаҕас, тоҕус уонча сааһыгар чугаһаан иһэн өлбүтэ. В. Протодьяконов
8. Ытыктаан, сүгүрүйэн этии, ыҥырыы, ааттааһын (сааһынан оччо кырдьаҕаһа да суох киһини, ардыгар киһи олоҕор суолталаах атын туох эмэ да туһунан). ☉ Почтительное обращение к кому-л. или уважительная характеристика когочего-л.
   Кынаттааҕым кырдьаҕаһа Кыталык кыылга былааннаахтык Кыыһар былыты аннынан Кылбайан көттө. Нор. ырыаһ. Суор Ойуун кыраҕа хоҥнубат кырдьаҕас буолуо. Амма Аччыгыйа
9. Туох эмэ улахан, күүстээх хаачыстыбатын бэлиэтээн этии. ☉ Дед, старец (слово, выражающее уважительно-почтительное отношение к чему-л.)
   Тымныы кырдьаҕас алта уон бииргэ тиийэ дьалкыйан ылаттаата. Н. Заболоцкай
10. харыс. т. Эһэни (тыатааҕыны), уоту ытыктаан, дьулайан ааттааһын. ☉ Старец (почтительное, оберегательное обращение) — эвфемизм, заменяющий слова «огонь», «медведь»
    Кырдьаҕас аатын олус үгүстүк ааттаабат баҕайыта. Булка мээмигэ, тыатааҕы, бөппөккө эҥин диэччилэр, оттон арҕаһын алаһата, суолун көтөлө диэн ааттааччылар. Далан
    «Бэйи, мин кырдьаҕаспар бэристэхпинэ сатанар», — диэтэ, итиэннэ уотун диэки хаамта. С. Никифоров
    Кырдьаҕас хайа да кыыллартан барыларыттан өйдөөх, куһу киһи курдук ураҕаһынан да бултуурун ылан көрүҥ, тууну көрөрүн, тылбыытын эрэ сатаан укпат. «ХС»
    ♦ Кырдьаҕас бөрө (ыт) – өр олорон, олоххо арааһы көрсөн, элбэҕи билбиткөрбүт, уопутурбут киһи. ☉ Видавший виды, бывалый; соотв. тертый калач (букв. старый волк, пес)
    Кырдьаҕас ыт үрбүтэ хаалбат (өс хоһ.). Кырдьаҕас ыт сымыйанан үрбэт (өс хоһ.). Кырдьаҕас бөрөлөр Түү сирэй уонна Адаархай кэлбэтэхтэр. Олор үөмэн эрэрдии ньылбыйа тутталлара бэлиэ буолара. Р. Баҕатаайыскай
    Күөлгэ кус толорута чахчы – кырдьаҕас бөрө эндэппэтэх баҕайым ини. Н. Заболоцкай
    ◊ Аар кырдьаҕас – олус элбэх саастаах, ытыктанар киһи. ☉ Старец, очень старый почтенный человек
    Саха аар кырдьаҕаһа сүрдээх имигэстик хамсанан үҥкүүлээн дэгэрийэн эрэрин көрө-көрө сүрдээҕин сөҕөбүт. «ХС». Кырдьаҕас аат — ким, туох эмэ билигин айыырҕаан этиллибэт буолбут былыргы аата (итэҕэли кытта сибээстээн маннык ааты туттубакка кыһаналлар). ☉ Старинное полное имя кого-л. или название чего-л., вышедшее из употребления (согласно народным поверьям и суевериям, его стараются не произносить вслух)
    Бу эн үөһээ бииһин ууһун наһаа дириҥник ахтар эбиккин, бу дьон кырдьаҕас ааттарын ааттыыр сэттээх-сэлээннээх буолар. Эн ыччаттаах киһигин, ыччаккын харыстаа, улахан тылы саҥарыма. Тоҥ Суорун
    [Амма тоҕойун сиһин] кырдьаҕас аата Түөрт Уон Түөрт Күөллээх Түгэх иһэ. Багдарыын Сүлбэ. Ытык кырдьаҕас үрд. – ытыктанар, ытыгыланар кырдьаҕас киһи. ☉ Почтенный, глубокоуважаемый пожилой человек
    Сэттэ улуус Сээркээн сэһэнэ буолбут, Ыарахан атахтаах, Ыралаах тыллаах, Ырыаһыт идэлээх Ытык кырдьаҕаһы буланнар, Түһүлгэ төбөтүгэр Туруоран [кэбиһэллэр]. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Бууктаах сон саҕынньахтаах ытык кырдьаҕас оҕонньор киһи, сөҥ-сөҥнүк саҥаран, лүҥкүнүү турар эбит. П. Ойуунускай
    ср. тюрк. карт ‘старый’