сыһ. Тугу эмэ кыт та бииргэ даҕаһан, хоһулаһан. ☉ Вслед за чем-л., вдогонку чему-л., одновременно с ч е м-л.
Ол кэми мэҥэһиннэрэ от үлэтэ саҕаламмыта. «Чолбон»
1940 сылтан саҕалаан уот кураан, ону мэҥэһиннэрэ уодаһыннаах сэрии турбута. «ХС»

сити диэнтэн миэстэ түһүк
Оҕоҕут ситиннэ бэрт чугас баар. Дьүөгэ Аныстыырап. [Лэкиэс:] Дьөксө уураһан чупчуруһаллар. Ситиннэ ыстанан тахсан үчүгэй аҕай талаҕынан курбаһыннарбыт киһи билиэ этилэр. С. Ефремов
Ситиннэ мэҥэһиннэрэн аны утары санаа көбөн тахсар. Г. Колесов

1. аат.
2. Туох эмэ маарыннаһар өттүнэн, бэлиэтинэн бэрээдэктэммитэ, сааһа. ☉ Определённый порядок, расположение предметов по какому-л. признаку (по содержанию, форме). Нуучча суруйааччыларын кинигэлэрин наара
3. кэпс. Дьон туохха эмэ тутуһар сиэрэ, үөрүйэҕэ. ☉ Образ действия, склонность, привычка
   Сарсыарда үөрэнэ баран иһэбин диэн санаатахпына, сүрдээҕин чэпчээн, көтөн хаалыах курдугум. Аныгылыы наарынан таҥнар форма-таҥас хантан кэлиэҕэй?! «Кыым»
4. сыһ. суолт. Мэлдьи, куруук, биир кэм. ☉ Всё время, постоянно, всегда
   Оҕонньор наар былыргыны кэпсиир. Суорун Омоллоон
   Быыс булларбын эрэ наар ааҕан тахсабын. Н. Лугинов
   Мичил ахсыс кылааска наар үчүгэй уонна туйгун сыаналарынан үөрэммитэ. Г. Колесов
   ◊ Наар аанньа (буол) — куһаҕан үөһэ куһаҕан, куһаҕаҥҥа эбии куһаҕан (буол). ☉ Одна неприятность за другой, одно несчастье за другим, одно к одному
   Олох сатамматаҕына оннук наар аанньа буолан и һ э р б ы һ ы ы л а а х. Н. Якутскай
   Бардама, кырбанньаҥа, күнүүһүтэ, күтүрэ барыта наар аанньа киниэхэ түмүллэн, нэһилиэгин дьонун киэр хайыһыннаран кэлэппит. П. Аввакумов
   Куһ а ҕ а н наар аанньа диэбиккэ дылы, ити кэмҥэ көтөрдөр уонна кыыллар ыккардыларыгар сэрии буола турара. И. Данилов. Наара суох кэпс. — сиэрэ суох, олус, наһаа, киһи бэркиһиэн курдук. ☉ Сверх меры, слишком, чрезмерно, на удивление
   Ефимовтар кыра дьону наара суох ньүдьү-балай баттаан олороллор. Эрилик Эристиин
   Быйыл эн наара суох кыра дохуоту ылбыккын. М. Доҕордуурап
   Күөллэр уонна муус хоммут сирдэрэ наара суох аччыгый чалбах буолан киһи ытыһын үрдүгэр сытар курдук субу килбэһэн тураллар. Х АаКА. Наа рын оҥорон — эбиитин, эбиитигэр, эбиискэ. ☉ Вдобавок, в придачу, к тому же, ещё и
   Сэриигэ мэҥэһиннэрэн, наарын оҥорон, сут-кураан кыһарыйбыта. В. Протодьяконов
   Биир эриэн Дылбаарай диэн ынахтара, наарын оҥорон, кытараан хаалбыта. Айталын
   Бүгүн наарын оҥорон Өлөҥнөөс алаас тахсыы сыырыгар кэлэн испит оҕуһун тиэйиилээх ото өҕүллүүгэ түҥнэстэн түһэн муҥнаата. «ХС». Өтөр наар — өтөрүнэн, чугастааҕы кэминэн, киһи өйдүүрүнэн. ☉ В скором времени, в ближайшее время. Бу учаастакка өтөр наар көстүбэтэх киһи – кэмитиэт лиэктэрэ к э л б и т. Н. Габышев
   Быйылгы курдук үтүө сайын эргиллибитэ өтөр наар с у оҕа. «Кыым»
   ср. монг. найир ‘согласие, гармония, единодушие’

туохт.
1. Дьоҥҥо-сэргэҕэ улахан суолталаах туох эмэ саҥаны, урут суоҕу дьону түмэн баар гын, олохтоо. ☉ Основывать, учреждать, организовывать что-л., имеющее общественное значение, путём привлечения общественных сил, сообща, коллективом
Биһиги саҥа олоҕу тутар, урут хаһан да үөскүү илик, киһиэхэ дьиҥ көҥүлү биэрэр саҥа Ил тэрийэр улуу соруктаахпыт. Н. Лугинов
Ыраах тыа сиригэр олохтоох эдэр натуралистар бэйэлэрин илиилэринэн Саха сиригэр бастакы ботаническай саады тэрийдилэр. И. Данилов
Аҕалара Василий Алексеевич улахан дуоһунаһыгар олорбохтуох баҕатын толорон либерал-демократтары бэйэтин тула муспута уонна саҥа баартыйа тэрийбитэ. У. Ойуур
△ Туох эмэ тэрээһини бэлэмнээн ыыт (хол., мунньаҕы, бырааһынньыгы). ☉ Организовывать, проводить какое-л. мероприятие (напр., собрание, праздник)
Нэһилиэк иһигэр ким да тэрийэрэ биллибэт мунньахтара буолуталыыллар. Амма Аччыгыйа
Догдоевтар дьиэлэригэр сылга иккитэ үгэс буолбут бырааһынньыктары тэрийэн доҕотторун ыҥыраллара. Н. Лугинов
Дьэ бу саас үөһэ, от-мас чэлгийэ көҕөрүүтэ, мунньуллубут кымыстарын иһээри ыһыах тэрийээри тэриннилэр. Эрилик Эристиин
2. Тугу эмэ (хол., туох эмэ үлэни) былааннаан, бэрээдэктээн, сааһылаан ыыт, оҥор; кимиэхэ эмэ (хол., ханна эрэ ыраах айаннааччыга, үлэлии, бултуу барааччыга, ыал буолааччыга) туох эмэ наадалааҕы бэлэмнээн-оҥорон биэр. ☉ Подготавливать, налаживать что-л. (напр., планомерную работу); подготавливать что-л. нужное для кого-л., снабжать кого-л. всем необходимым для чего-л.
Күөх ыраахтааҕы бэркэ сөбүлээн, кыыһын тэрийэн, оҥорон, бухатыырга мэҥэһиннэрэн ыыппыт. Саха фольк. Кылаабынай инженер диэн үлэни тэрийэр, үлэ хаамыытын былаанныыр, суоттуур, тутуһар киһи. Н. Лугинов
Кинини [Болоту] ким эмэ үөрэххэ тэрийэр сибикитэ биллибэт. Н. Заболоцкай
◊ Дьыала тэрийэр — ким эмэ туохха эмэ буруйдааҕын быһаарар үлэни ыыт. ☉ Заводить на кого-л. дело
Яков Гурьев дьыала тэрийбит. М. Доҕордуурап
Алексеев андаатар тириитин биэртин билинэр буоллаҕына дьыала тэрийэр сөптөөх. М. Попов. Тэрийэр кэми- тиэт — туох эмэ тэрээһини бэлэмниир үлэни ыытарга талыллыбыт бөлөх. ☉ Организационный комитет
Владимир Михайлович суруйааччылар сойуустарын тэрийэр кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлиирэ. Софр. Данилов. Тэрийэр үлэ — туох эмэ тэрээһини бэлэмниир үлэ. ☉ Организаторская, организационная работа
Кылбановскайга …… тэрийэр үлэни сатарыппытыгар быыгабар биэрбиттэрэ. В. Яковлев
Тэрийэр үлэни тупсарыы былааннаах сорудаҕы толорууга быһаччы төһүү буолар. Дьону үөр.
ср. др.-тюрк., тюрк. тер ‘собирать’

мэҥэһин 2 диэнтэн холб. туһ. Бу көлүөнэ оҕо сааһа кытаанах кэми кытта мэҥэстиһэн хаалбыта. Н. Босиков
Умайар уот кураан сайыннар өлөр-өлүү сэриитин кытта мэҥэстиһэн сии сыстылар. В. Миронов

көр дьогдьой
[Көнчүө бөҕө] дьахтары ылан, атын чогдойор самыытыгар мэҥэһиннэ. ПЭК ОНЛЯ II
Матайдаргын быстыма, чогдойдоргун тостума. ХИА КОВО
♦ Чогдойор саала — дьогдьойор саала диэн курдук (көр дьогдьой)
Аан ийэ дайды …… Үрдүк арҕаһыгар, Чогдойор саалыгар …… Сир киинэ диэн Сириэдийбит. П. Ойуунускай
Дьоллоох Туймаада барахсан чогдойор саала буолан туругурбут Тойон Тумус [сир аата]. «Чолбон»

аат. Көлөнү миинэргэ, ындыы ыҥыырдарга арҕаһыгар ууруллар туспа оҥоһуулаах олох. ☉ Часть сбруи — сиденье, укрепляемое для езды на спине животного, седло
Оһуордаах чаппараах хоҥхочохтоох, Симэхтээх дэпсэ тэллэхтээх, Кутуу көмүс хоҥсуоччулаах, Кырылас оһуор кытыылаах Кычымнаах ыҥыыр киэргэллээх, Үрүҥ көмүс үллүктээх Үүт маҥан аттар. С. Зверев
Ыҥыырга олорор Сүөдэр эмиэ хайдах эрэ уоста-симиттэ быһыытыйда. Амма Аччыгыйа
Сүөдэр ыҥыырыгар оҕотун кууһан олордо, кэргэнэ сыттык ботуоҕа мэҥэһиннэ. И. Гоголев
◊ Ыҥыыр ат (таба) — ыҥыырдаммыт, ыҥыырдаах ат, таба. ☉ Осёдланная лошадь, осёдланный олень
Сайын аайы окко киириэх иннинэ Бииктэр биэссэр, Уйбаан учуутал ыҥыыр атынан куораттыыллар. Амма Аччыгыйа
Ыал дьиэтин таһыгар хас да ыҥыыр аттар баайыллан тураллар. Эрилик Эристиин
Биһиги ыҥыыр табаларынан аймахтарбытыгар көһөн испиппит. А. Кривошапкин (тылб.)
ср. тув. ыҥҕыр ‘коровье седло’, казах. ыҥыршак ‘бычье седло’, уйг. егэр ‘седло’