тэлэй диэнтэн атын
туһ. Хос аана тэлэллэ биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Олууру мүччүрүтэрин кытта, халҕан тэлэллэ түстэ. Е. Неймохов
Тойон саҥаран эрдэҕинэ, бырааба аана киэҥник тэлэлиннэ. М. Доҕордуурап

саҥа алл. Олоҥхоҕо абааһы кыыһын ырыатын саҕаланыыта. ☉ Запев бесовской девы в якутском эпосе - олонхо
Иһиликпин-таһылыкпын... Иэдээникпинкуодааныкпын... Биэстээхэй тарбаҕым бээбэйэ Бэрэлитэ бээбэй буоллун! П. Ойуунускай
Ээһэ-һээй, ээһэ-һээй! Иһиликпин-таһылыкпын, Иэдээникпинкуодааныкпын! Эчикийэ, эчикийэ эристиин, Эн дуу күтүр дьаалы Энчирэппэт эрчим эрбэх, Мүччүрүппэт сүлүһүн сөмүйэ, Эриэкээбит эбиккин. П. Ядрихинскай. Онуоха абааһы кыыһа обургу саҥара олорор үһү: «Алаата, ат татай эбит ини! Иһиликпин-таһылыкпын, иэдээммин-алдьархайбын, адырыкпын-айдааммын, оҕолор!» Ньургун Боотур

даҕ.
1. Хайдах эмэ майгылаах, сигилилээх. ☉ Имеющий тот или иной нрав, характер. Үтүө санаалаах дьон. Бардам санаалаах киһи
□ Абааһы хараҥа, куһаҕан санаалаах, бары алдьархай, өлүү-сүтүү киниттэн тахсар
Саха фольк. Бу аата буолар …… алгыстаах санаалаах айыы аймаҕын, күн өркөн улууһун бастыҥ бухатыыра диэн. Суорун Омоллоон
Сымнаҕас холку майгылаах …… сырдык, ыраас санаалаах дьахтар. Н. Заболоцкай
2. Туохха эмэ туох эмэ өйдөбүлү тутуһар, итэҕэйэр уонна ону ылыммытын толорорго төһө эрэ дьулуурдаах. ☉ Имеющий какое-л. убеждение, придерживающийся каких-л. принципов
Көрбүт хараҕын чыпчылыйыа, Туппут илиитин мүччүрүтүө, Эппит тылын төннөрүө суох Кытаанах санаалаах Кыыс дьахтар быһыылаах. А. Софронов
Айдар Петрович сүнньүнэн сөп санаалардаах эрээри эмиэ да наһаалыыр. Н. Лугинов
Кини тугу эппитин барытын толордохпуна эрэ тыыннаах буолар курдук санаалаах этим. Эрилик Эристиин
Бырабыыталыстыбаны утары санаалаах дьону сойуолааһын Иркутскайга ордук күүһүрбүтэ. П. Филиппов
3. Туох эмэ баҕалаах, тугу эмэ оҥорор өйдөөх. ☉ Имеющий какое-л. желание, намерение
Кини сөмөлүөт кэбиинэтигэр киирэн уһуктанан-кырыыланан алдьаммыт чарапчыларын наардыыр санаалаах этэ. Амма Аччыгыйа
Соҕуруу бастакы барыыбар Нина ийэтиттэн хом санаан, аны кинилэргэ дьиэлэрин өҥөйбөт санаалаах кэлбитим. Далан
Мин музыкальнай оскуолаҕа киирэр санаалаах этим. С. Ефремов

туохт.
1. Тугу эмэ кимтэн эмэ ылан баран төттөрү биэр. ☉ Возвращать, отдавать что-л. кому-л. обратно
Таҥара биэрбитин төннөрбөт (өс хоһ.). [Тиргиллэр Тэрэнтэй — Үүттүүрэпкэ:] Ама, доҕоор, [кыһыллар кыайтардахтарына] дойдубутун-сирбитин төннөрөн ылар инибит. Эрилик Эристиин
Роза эмиэ суругу киэһэ ылан баран, сарсыныгар төннөрдө. Н. Габышев
Дьоннор үчүгэй кинигэни уларсан баран, төннөрөн биэрбэттэр. И. Федосеев
△ Кими эмэ кимиэхэ эмэ төттөрү илт, аҕал, оннук буоларыгар көмөлөс. ☉ Возвращать кого-л. кому-л. (напр., ребёнка родителям), способствовать этому
«Баҕар, онно үрдүк сололоохторго ытаатахпына-соҥоотохпуна, оҕобун төннөрүөхтэрэ», — дии-дии кэтэҕин тарбанар Микииппэр. Н. Якутскай
Оҕону дьонугар төннөрүҥ, Оҕуургут туймуутун сүөрүҥ! С. Васильев
Эн миэхэ кэргэммин уонна оҕобун төннөрбүккэр ити төрөөрү сылдьар тыһы ыппын хаалларабын. «Чолбон»
2. Туох эмэ сылтаҕынан кими эмэ төттөрү ыыт. ☉ Отправлять кого-л. обратно под каким-л. предлогом
Микиитэ суруксут кыккыраччы аккаастаан төннөрбүтэ. Н. Якутскай
[Кыһыл буойун] Түөкүн фашист түүҥҥү суорун Түүтүн үргээн төннөрүө. Эллэй
Түүн сыппакка, күнүс олорбокко, Түөрт сылы уот сэриигэ ыыппыппыт, Өлөрбүтү өрүү төннөрбөккө, Үлтү сыспыппыт, даамын ылбыппыт. И. Эртюков
3. көсп. Туох эмэ уруккуну хат эргилиннэр, баар гын. ☉ Возвращать прошлое, прокручивать обратно то, что было в прошлом
Оо, хайдах төннөрүөхпүтүй Бу өлөрбүт сылларбытын, Хайдах курдук харыстыахпытый Хойутаан булбут дьолбутун! Н. Харлампьева
Урут буолбуту төннөрөн аҕалан сэһэргээһини, киллэһик эпизодтары, лирическэй, философскай төхтүрүйүүлэри …… манна аҕыйаҕа суоҕу көрсүтэлиэххэ сөп. «ХС»
4. көсп. Кими, тугу эмэ кэҕиннэр, буомурт суох оҥор. ☉ Приводить в упадок, разрушать что-л., уничтожать кого-л.
Үтүө тыл үтүөрдэр өлүөҕү, Өргөс тыл төннөрөр үөскүөҕү. Айталын
[Гитлер сэриилэрэ] Кэлэр бөҕөнү кэҕиннэрэргэ, Төрүүр бөҕөнү төннөрөргө, Дьоллоох дьолун тоҕорго …… Үтүөкэлээх Ийэ дойдубутун Өҥөйөн тиийэн кэллилэр. Саха нар. ыр. III
Айылҕа барахсан бэйэтэ кэҕиннэрбитин, төннөрбүтүн хаһан эрэ чөлүгэр түһэриэхтээх эбээт. Онуоха эбии бэйэ өттүттэн үлэ тэрээһинин тупсардахха, дьону түмнэххэ сатанар. «Чолбон»
♦ Эппит тылгын (этиллибити, этиллибит тыллары) төннөр калька. — эппит тылгын уларыт, төттөрү ыл. ☉ Взять свои слова обратно
Көрбүт хараҕын чыпчылытыа, Туппут илиитин мүччүрүтүө, Эппит тылын төннөрүө суох Кытаанах санаалаах Кыыс дьахтар быһыылаах. А. Софронов
Этиллибит тыллары төннөрбөккүн. Сороҕор итинник алҕас тыллар тааһынан тамнааттанар кэриэтэ буолааччылар. Н. Лугинов
ср. др.-тюрк. дөндүр

I
туохт.
1. Хайа эмэ диэки сүүрүгүр (ууну этэргэ). ☉ Течь, протекать (о водном потоке)
Сырдык ыраас уу түллэс гына түһээт, Эбэ алааска устан мөлбөйөр. Амма Аччыгыйа
Өлүөнэ уу сүһүөх долгуннарын намылытан, уу-чуумпу уста сытар. Т. Сметанин
Дьэрэлийэ устар таас үрэх, суугунуу тыаһыыр күөх тыа диэки хаамыах курдук гынна. Күрүлгэн
2. Туохха эмэ олорон уунан айаннаа, ууга уйдаран сыҕарый. ☉ Передвигаться по водной поверхности, плавать; плыть на чём-л.
Икки чыккымай кэккэлэһэ устан от саҕатыгар кэлбиттэрэ. Суорун Омоллоон
Арыы кытыы өттүнээҕи хомотугар тахсан кэлэллэрин кытта, долгуна суох чуумпу уу устун тыы устан барда. Эрилик Эристиин
Сүүрүккэ оҕустаран уһуннахтарын ахсын, болуот куоракка улам чугаһаан истэ. Ойуку
3. Оргууй сыҕарыйа, долгулдьуйа хамсаа. ☉ Медленно, плавно двигаться по чему-л.. Туман кыайан көппөккө, сир ньуурунан устар. П. Ойуунускай
Соҕуруу устар сэдэх былыттар Дьиэлэр чыпчаалларын аалаллар. С. Данилов. Халлааҥҥа саҥа манньыат курдук ыпыраас уонна олус чуолкай ый мөлбөйө устар. Н. Габышев
4. кэпс. Устан иһэр курдук, долгулдьуйа хамсанан хаамп (кими эмэ этэргэ). ☉ Двигаться, ходить плавно, грациозно (о ком-л.)
Оо, доҕорум, эчи, устан түһэн холкутун, аалга дылы буолаахтаан. Суорун Омоллоон. Аанчык сайбаарыччы дайбаан, балаҕан диэки наскылдьыйа устар. Амма Аччыгыйа
Үүт-үкчү үрүмэччи курдук кыргыттар, кырыс үрдүнэн күөх тумарыкка уйдаран, күөгэһэ устан кэлбиттэрэ. С. Федотов. Сотору соҕус Мила оргууй устан киирдэ. НТП ТББ
4. көсп. Тохтоло суох оргууй ааһан ис (күн-дьыл туһунан). ☉ Протекать, проходить (о времени)
Үлэ-хамнас бэйэтин киэбинэн, уруккутун курдук уста турбута. В. Яковлев. Күн-дьыл ити үрэх сүүрүгүнүү тохтоло суох устар. Софр. Данилов
Ити күнтэн ыла Никита баччааҥҥа диэри уу чуумпутук устан испит олоҕор саҥа сүүрээн сайа охсон киирбитэ. Н. Лугинов
Сайыҥҥы үтүө күннэр им-ньим устан истилэр. М. Доҕордуурап
♦ Сүүрүк хоту уһун көр сүүрүк
Олоххо сорох дьон сүүрүк хоту устан истэхтэрэ эбээт. Устар ууну сомоҕо- луур көр сомоҕолоо. [Маабыра:] Оттон тылынан устар ууну сомоҕолуура эрэ бэрт дии. А. Софронов
Кини олоҥхотун, ырыатын дьикти хоһоонун, устар ууну сомоҕолуур уус тылын, мэлииппэ курдук курдат билэн, өйбөр хатаан ыларым. Күннүк Уурастыырап
Тылынан-өһүнэн устар ууну сомоҕолуур, уус тыллаах киһи этэ дииллэрэ. С. Никифоров
Устар ууну сомоҕолуур уран тылынан уонна уруккуну-хойуккуну өйдүүрүнэн, Дьэбдьиэ саҥа дьукааҕар эмиэ сөбүлэппитэ. Е. Неймохов. Ууга уһун — кыаҕыран бүт, үбэ-харчыта суох хаал, үп-харчы өттүнэн эһин. ☉ Вконец разориться
Ол киһи үбүн-аһын матайдаан, ууга устубут сурахтааҕа. Күрүлгэн. Чычаастык устар калька. — уһунукиэҥи толкуйдаабат, кыараҕас ыырдаах (киһи). ☉ соотв. мелко плавать. Тоҕойуом, олоххо чычаастык устар киһи улаханы ситиспэт. Элбэх уу устан ааста калька. — элбэх күн-дьыл ааста, ол устатын тухары элбэх уларыйыы буолла. ☉ соотв. много воды утекло. Олорбутум тухары элбэх уу устан аастаҕа, ол устатыгар кинилиин доҕордуу этибит
◊ Муус устар көр муус. Оҕото муус устарга кэлбитэ
□ Муус устар түргэн үлүгэрдик ааһа охсубута. В. Протодьяконов. Устар күн (киэһэ) — күнү (киэһэни) быһа, күн (киэһэ) усталаах былаһыгар. ☉ В течение дня (вечера), весь день (вечер)
Халба [киһи аата] устар күҥҥэ отчут киһитигэр хаарты эрэ саҕа лэппиэскэни сиэтэр эбит. С. Никифоров
Костя устар күн кыыһыра сылдьан баран, киэһээҥҥи аһылыгын аһаат, балааккатыгар киирэн хаптайда. Э. Соколов. Балбаара бэҕэһээ устар киэһэҕэ арахпакка ыыстаатаҕа үһү. Н. Бочкарёв. Ууга уһун (устан хаал) — халаан уутугар эбэтэр күүстээх ардахха ылларан, уунан туол, уунан халый (хол., сири-дойдуну, тутууну этэргэ). ☉ Быть затопленным, подтопленным, оказаться под водой
Аллан үрдүгэр сытар Сэттэ Тэкэ диэн ааттаах лыыбабадараан дойду, ардахтаах дьыл буолан, букатын ууга устан хаалаахтаабыт эбит. Н. Заболоцкай
Кыстыкпытын төһө эмэ эрдэ булбуппут үрдүнэн, ардаҕа күүһэ, уһуна бэрт буолан, хотоннорбут тэстэн, ууга устубуттара. «Кыым»
ср. др.-тюрк. йүз ‘плавать, распространяться’
II
1. даҕ.
1. Устатынан кээмэйэ улахан, кылгаһа суох. ☉ Значительный в длину, длинный
Сорох мастар лабааларын уһуна уон түөрт миэтэрэ буолар. Суорун Омоллоон
Субуруйбут уһун да уһун хотонноох, кыракый муус түннүктэрдээх балаҕан таһыгар тохтоотулар. Болот Боотур
Маша синньигэс биилин ааһа түспүт уһун хара суһуоҕун икки салаа гына өрөр үгэстээҕэ. М. Доҕордуурап
2. Уҥуоҕунан атыттардааҕар улахан, бөдөҥ (кими эмэ этэргэ). ☉ Рослый, высокий (о ком-л.)
Дора көнө уһун уҥуохтаах, сэмэй, сайаҕас майгылаах кыыс, ону-маны дьаһайталаан сүүрдэкөттө. В. Яковлев
Үрдүк сүүстээх, сүһүөхтээх муруннаах, үрүҥүнэн диэличчи көрбүт уһун киһи саҥаран дабдыгыратта. М. Доҕордуурап
Көстөкүүнэп манна олорон чугастан болҕойон көрдөххө, энньэҕэр сэҥийэлээх, ис киирбэх маҥан сирэйдээх, бытыга суох, уһун уҥуохтаах, саас ортолоох үөрэхтээх көрүҥнээх киһи эбит. И. Никифоров
3. Кылгаһа суох, өр кэм устата буолар. ☉ Продолжительный, долгий, затяжной
Кэтэстэххэ биир сөкүүндэ уһунукатыан. Н. Лугинов
Саха сиригэр кыһына уһун, сайына кылгас буолан, саас сахаҕа бэрт күндү буолааччы. Эрилик Эристиин
«Онтон кэнники утум-ситим уһун курааннар буоланнар, бу күөл сыл аайы уолан испитэ», — диэн оҕонньор кэпсээнин түмүктээтэ. М. Доҕордуурап
Мин бастаан үөрэнэ киирэрбэр «биэс сыл диэн туох ааттаах уһунай, кырдьан баран бүтэрииһикпин» диирим. М. Попов
2. аат суолт. Туох эмэ кээмэйинэн улахана, кылгаһа суоҕа. ☉ Длина чего-л., рост кого-л.
Дьарапалаан уһуна бу дьиэ саҕа буолуо. Күндэ
Кини, уһунугар сөптөөх суон, аҕамсыйбыт киһи, убаҕас ньалака кугас баттаҕа маҥхайан эрэр, кип-киэҥинэн, күп-күөҕүнэн сымнаҕастык унаарыччы көрбүт. Амма Аччыгыйа
Дьиҥэр, айымньы уһуна, кылгаһа, а. э., кээмэйэ, дьыала биир эрэ өттүн көрдөрөр. Эрчимэн
♦ Илиитэ уһун көр илии
Ыраахтааҕы илиитэ уһун, сокуон хараҕа сытыы диэн эн истибэккин дуо? Амма Аччыгыйа
Куотан да син биир ханна да ыраатыаҥ суоҕа, кинээс илиитэ уһун! Н. Заболоцкай
Судаарыстыба хараҕа кыраҕы, илиитэ уһун. И. Никифоров. Кылгас күн биэстэ, уһун күн уонна көр кылгас. Сайын оҕо сылдьан кылгас күн биэстэ, уһун күн уонна сөтүөлүүр буоларбыт
□ Кини уруккута уһун күн уонна, кылгас күн биэстэ эрэ саҥарар киһи этэ. И. Никифоров
Тиргэлэрин уһун күн уонна, кылгас күн биэстэ кэрийэллэрэ. Н. Абыйчанин
Сүрэҕин быата уһун — көр сүрэх I. Бырайыагы киллэрбитим ыраатта, салайааччылар сүрэхтэрин быата уһун дьон. «Кыым». Уһун буруону унаарыт фольк., үрд. — баайдык-дуоллук, дьоллоохтук олор. ☉ Жить богато, счастливо
Торҕо түһүлгэни түстээҥ, Уһун буруону унаарытыҥ! Саха фольк. <Уһун> буруота быһынна — буруота сүттэ диэн курдук (көр буруо). Уһун буруобут быстаары гынна, алаһа дьиэбит кураанахтанаары гынна. П. Ойуунускай. Уһун илиигин уун кэпс. — кими эмэ күндүлээн туохта эмэ биэр, бэрис. ☉ Одаривать, потчевать, угощать кого-л. чем-л.. Биэрэ бу дойдуга кэлбитэ сыл буолан эрэр, ол тухары уһун илиитин ууна илик. Уһун илиилээх — кимиэхэ баҕарар дьайар кыахтаах, былаастаах. ☉ Влиятельный, имеющий власть (букв. с длинными руками)
Марго, бу эн биһиги курдук боростуой дьон өстөөхтөрө биир — уһун илиилээхтэр, хатаастыгас тарбахтаахтар. БТ
<Уһун> кутуругар сөрөөбүт көр кутурук. Хабычча урут сүүйтэрбитин иэстэһээри эргилиннэҕэ, кимнээҕи эрэ уһун кутуругар сөрөөн аҕалбыт буолуохтаах. Болот Боотур
Бу кыыс оҕону эмиэ уһун кутуругар сөрөөн эрэр. «Кыым». Уһун кутурукка оҕустар — ким эмэ угаайытыгар, куһаҕан содулугар киирэн биэр. ☉ Попасть под чьё-л. дурное влияние
Оо, абаккабын даа! Бу уһун кутурукка оҕустарбыт сорбун! Суорун Омоллоон. Уһун кутурук сөрөөһүнэ (оҥоһуута, охсуута) — ким эмэ угаайытыгар киирэн биэрии, ким эмэ куһаҕан содула. ☉ Последствие, результат чьего-л. дурного влияния
[Трофим:] Өссө туох эрэ атын суол баар быһыылаах, Кэтэх Кирилэ уһун кутуругун сөрөөһүнэ буолаарай? Р. Баҕатаайыскай
Ол барыта Дьэргэлээх Уолуктай уһун кутуруктарын оҥоһуута. Болот Боотур. Уһун кэпсээн (остуоруйа) калька. — биир-икки тылынан быһаарыллыбыт, иһэ истээх дьыала. ☉ соотв. долгая история
«Чэ, ол — уһун кэпсээн», — Сэтэлээх дьон истиэ диэн сэрэхэдийдэ. Е. Неймохов. Уһун отун оттотума кэпс. — кими эмэ сүгүн олордума, үлэлэтимэ. ☉ Не давать покоя, возможности спокойно жить, работать кому-л.
Ол дьон өссө үксээтэхтэринэ, уһун оппутун оттообот дьон буолаайабытый? Болот Боотур
Тыл аахсан, эппиппин мүччүрүппэккэ муустаас курдук туруорустахпына, уһун оппун оттотуохтара суоҕун сэрэйбитим. Р. Баҕатаайыскай
Бэрик бэрсэр салайааччылары арыйаары гыммыттары хам баттыыр буоллахтарына, хаһан уһун оту оттуур дьоннорбутуй, бу?! Е. Неймохов. Уһун санаалаах (са- наа) — уһуну-киэҥи санаан, олохтоохтук толкуйдуур. ☉ Дальновидный, широко мыслящий
Киһилии итэҕэстэрдээх өрүттэрин ордуктаах, үчүгэй өттүлэрэ ырааҕынан баһыйар үтүө майгылааҕасигилилээҕэ, киэҥ көҕүстээҕэ, уһун санаалааҕа. Күннүк Уурастыырап
Уһун санаабытынан олох бары эрэйин-кыһалҕатын куоһардахпыт. Н. Лугинов
Уһун санаа, кэтэх өй, оҕуруктаах толкуй мэлигир. «Чолбон»
Уһун санаата кылгаата (татыарыйда) көр санаа II. Киэҥ көхсө кыараата, уһун санаата кылгаата, халыҥ тириитэ хайынна. Ньургун Боотур. Онуоха айыы бухатыыра киэҥ көхсө сүүтүктээҕэр кыараата, уһун санаата саптааҕар кылгаата. Саха фольк. Уһун солкуобайы сырыс (эккирэт) калька., кэпс. — улаханнык сыраласпакка эрэ элбэх харчылана сатаа. ☉ соотв. гоняться за длинным рублём
Алмааһы көрдөөччүлэр ортолоругар уһун солкуобайы сырсан кэлбит киһи баарын илэ харахпынан көрбүтүм. ДФС КК
Күн бүгүнүгэр диэри уһун солкуобайы эккирэтэн дьон кэлиитэ-барыыта хотугу регионнарга быдан үрдүк. «ХС»
Оттон манна үбү-аһы, уһун солкуобайы эккирэтэн кэлбит сорох урдустар тулуйбатахтара, кинилэр бэрт кылгастык олоро түһээт, суолларын көннөрбүттэрэ. Я. Козак (тылб.)
Уһун соннон көр соннон. Судаарыстыба баайын хаҥатыһан бэйэтэ уһун сонноммута суохха дылы, бэл, киһилии бэргэһэтэ суох. И. Гоголев
Аҕам ол саҕана бириискэҕэ мас кэрдээччинэн сылдьыбыт этэ, ол эрээри көмүстээх Бодойботтон да уһун сонноммотоҕо. М. Доҕордуурап
Барыныбары сүрэххэ чугастык ылынан сүөм түһэр буоллаххына, уһун сонноммоккун. С. Маисов. Уһун сордоох (эрэй- дээх) — олоҕор элбэх эрэйи-кыһалҕаны көрсүбүт. ☉ Несчастный, горемычный
Суос-соҕотох буоларга ананан төрөөбүт уһун сордоох эбит. Болот Боотур
Уһун сордоох, күн тура-тура ыалы кэрийэн уһааҥныыргар бэркин. Суорун Омоллоон
Ааныска билигин уһун эрэйдээх олоххо олоробун дии саныыр. Н. Түгүнүүрэп. Уһун суолун оймоо — ким эмэ нус бааччы олоҕун уйгуурт, аймаа. ☉ Тревожить кого-л., нарушать чей-л. покой
Урукку күннэргэ уһун суолгун оймообут аньыым суоҕа, ааспыт дьылларга кэтит суолгун кэспит буруйум суоҕа — бырастыы гын! П. Ойуунускай. Уһун сурахтаах — дьоҥҥо-сэргэҕэ киэҥник биллэр, аатырбыт-сураҕырбыт. ☉ Широко известный, популярный. Ол киһи киэҥ ыырдаах, уһун сурахтаах буоллаҕа эбээт. Уһун тускул тут алгыс. — уһун дьоллоох олоҕу, кэлэр кэскили түстээн алгыс тылларын эт, алҕаа. ☉ Благословлять кого-л. на долгую счастливую жизнь, светлое будущее, произносить слова благословения
Кэнчээри оҕолорбор Кэскилгитин тэрийдим, Уһун тускул туттум, Уруй-айхал эттим! Саха нар. той. IV
Дохсун-дорҕоон күннэргэ Долгуйан-оргуйан тураммыт Кыра норуот кыайыахпыт, Уһун тускул тутуохпут, Уруй-айхал этиэхпит. П. Ойуунускай. Уһун тыл (тыллаах) кэпс. — сытыыхотуу саҥалаах-иҥэлээх, тыллаах (үксүгэр дьахтары этэргэ). ☉ соотв. длинный язык
Оччону истэн баран уһун тыллаахтар айахтарыгар түһэрдэхтэрэ дии. М. Доҕордуурап
Микиитэ Бөтүрүөбүс, ол киһиҥ бэлэһинэн бэрт, уһун тылынан ууну таһыйар уот араатар. С. Никифоров
Итинник уһун тылым суоҕа эбитэ буоллар, мин туохха да түбэһиэ суох этим. Агидель к. Уһун тыыннаах — сылайар диэни билбэт, тулуурдаах, сындааһыннаах (хол., сылгы). ☉ Не знающий усталости, выносливый, неутомимый (напр., о лошади)
Мин даҕаны Уҕарыйбат уохтаах, Уйадыйбат эттээх, Уһун тыыннаах Улуу киһи буолуом. П. Ойуунускай
Уһун тыыннаах оҕо диэн кини [биһиги аппыт] буолар. Л. Габышев
<Уһун> тыынын иһиллээ көр иһиллээ. Уһун тыыҥҥын иһиллии иликпинэ, Уллуҥах да устатын Уларыйыам суоҕа! П. Ойуунускай. Уһун уллуҥах — киһи аймах, киһи (дьон). ☉ Человек, человеческий род (люди). Арыгылааһын салҕанан бара туруо диэн этиллибэт, уһун уллуҥах санаатын уурбутун кыайбатаҕа диэн суох. ОДьКИи. Уһун уҥуоҕа урусхалламмыт фольк. — улахан ааттаах-суоллаах киһини суох оҥорбуттар (хол., кыргыһыыга). ☉ Быть убитым, сражённым, погубленным (напр., в битве)
Нөмүгү Хаҥалас тойон уһун уҥуоҕа урусхалламмыт. П. Ойуунускай. Уһун уоту отун — уһуннук олор, уһун үйэлэн. ☉ Жить долго
Бүгүн биир кыыл дьүһүнүн көрөөрү сиргэ охто сыстым уонна баран, ханна уһун уоппун оттуох баҕайыбыный бу? В. Яковлев
Син-биир бу киһини кытта уһун уоту оттон олоруоҥ суоҕа. В. Титов
«Хайа киһиэхэ кэлбэт, Хайаҕа киһи тиийэр», — Диэн уһун уоту оттубут Омуктар этэр эбиттэр. И. Баишев
Уһун уутугар (уутун) утуйда көр уу II. Бу дойду түбүгүттэн тэйэн, уһун уубун утуйарым буоллар, сынньанаахтыа этим. Н. Якутскай
Украина илгэлээх буоругар таптыыр доҕоро, кэргэнэ, Сүөдэрэ, уһуктубат уһун уутун утуйа сытар. П. Аввакумов
Бу сиргэ дьол көрдөһө кэлбит биһиги аҕаларбыт, эһэлэрбит итиннэ уһун ууларын утуйа сыталлар. Агидель к.
◊ Уһун (уһатыылаах) аһаҕас дорҕоон тыл үөр. — кылгатыылаахха утары туруоруллар, уһуннук саҥарыллар аһаҕас дорҕоон. ☉ Долгий гласный звук, противопоставленный краткому гласному звуку
Уһун аһаҕас дорҕоону кылгас аһаҕас дорҕоон уһуурун курдук өйдүүр сыыһа, кинилэр тус-туһунаннар, ол иһин тыл суолтата атын-атын буолар. ПНЕ СТ
Бастакы кэккэҕэ уһун аһаҕас дорҕоон, иккискэ охсуу түһэр аһаҕас дорҕоон буукубаларын бэлиэтииллэр. КИИ МКТТҮө. Уһун баттахтаах (суһуох- таах, ырбаахылаах) — дьахтар, дьахтар аймах. ☉ Женщина, лицо женского пола
[Кирилэ:] Хата, мин эйиэхэ уһун баттахтааҕы булар дьыаланан дьарыгырыам. Р. Баҕатаайыскай
Убайа биир олус дьиибэ итэҕэстээх — уһун ырбаахылаахха олох чугаһаабат. Р. Кулаковскай
[Маарыйа — Ольгаҕа:] Айылҕа барахсан уһун суһуохтаах аймаҕын көҥүлгэ өр көччүппэт быһыылаах. И. Алексеев. Уһун биримиэнэ — оскуолаҕа иккис биитэр үһүс уруок кэнниттэн буолар, аҕыйах (хол., уон) мүнүүтэлээх тохтобул. ☉ Большая перемена
Маннык иһитиннэриилэр нэдиэлэҕэ иккитэ уһун биримиэнэ кэмигэр оҥоһуллаллар. Н. Босиков
Уһун биримиэнэҕэ уолаттар-кыргыттар бука бары линейкаҕа стройдаабыттара. БТТ. Уһун кутурук түөлбэ. — 1) бөрө. ☉ Волк
Хоту олохтоохтор бөрөнү уһун кутурук дииллэрин истэр этим. «ХС»; 2) кутуйах бииһэ-ууһа: сип-синньигэс уһун кутуруктаах, кытархайдыҥы дьүһүннээх хонуу кутуйаҕа. ☉ Полёвка красная. Хоту диэки хонууга уһун кутуругу элбэхтик көрөҕүн. Уһун омур- ҕан — сахаларга от үлэтигэр: сынньалаҥ икки ардыгар түөрт чаас кэриҥэ үлэлиир кэм. ☉ У якутов в период сенокосной страды: отрезок рабочего времени между двумя перерывами, равный приблизительно четырём часам
Биир күнү омурҕаҥҥа үллэрэллэрэ, «уһун омурҕан», «кылгас омурҕан» диэн икки суолга араараллара. АНВ СТУ
Кылгас омурҕан билиҥҥи чаһынан холоотоххо үс чаас кэриҥэ, оттон уһун омурҕан түөрт чаас кэриҥэ кэм буолуохтаах. «Чолбон»
Уһун өрөбүл көр өрөбүл. Ким оҕо сааһыгар сылдьан сааскы уһун өрөбүл көһүтүүлээх күннэрэ үүнэн, сүрэҕэ үөрүүлээхтик тэппэтэҕэ баарай?! «Кыым»
Саҥа дьыл үөрүүтүн-көтүүтүн кытары бииргэ түбэһэр, уопсай үөрэх оскуолаларын үөрэнээччилэрин кыһыҥҥы уһун өрөбүллэрэ саҕаланна. «ХС»
Салгыҥҥа дьаарбайыыны төрөппүттэр баскыһыанньаҕа уонна уһун өрөбүл кэмигэр тэрийэллэр. Дьиэ к. Уһун синньигэс — уһун уонна синньээн көстөр (хол., атах); уһун уонна кыараҕас (хол., көрүдүөр). ☉ Длинный и тонкий (напр., ноги), длинный и узкий (напр., коридор), продолговатый
Тайахтар уһун синньигэс атахтарын дыабаччы үктэнэн, томороон ньолбоҕор төбөлөрүн олоодуччу туттан, Тогойкины одуулаһан турдулар. Амма Аччыгыйа
Тордоохоп иһирдьэ киирэн уһун синньигэс көрүдүөр устун хааман тиийэн, уҥа диэки аһаҕас хоһу өҥөс гынна. С. Никифоров
Луҥхалыырап аармыйаттан маҥнай кэллэҕин утаата дьарамай, уһун синньигэс бэйэтэ билигин лаппа халыҥаан, санна дарайан, толору эттээхсииннээх тойон-хаан сэбэрэлээх этэ. «Чолбон». Уһун ураҕас уйбат булда — аһара элбэх булт-алт, өлгөмнүк бултуйуу. ☉ Большая добыча, удачная охота
Тииҥнэри сүлэн баран, балаакка сис маһын икки өттүнэн ыйаабыппыт үрдүнэн, онно да баппата, уһун ураҕас уйбат булда диэн, дьэ, ити эбит этэ. С. Федотов. Уһуну ыстан (ыстаныы) — турар сиргиттэн биитэр сүүрэн кэлэн, ыраахха ыстан (ыстаныыга күрэх). ☉ Прыгать (прыжок) в длину
Мөлтөх ньиэрбинэй систиэмэлээх оҕолор уһуну ыстаныыга түмүктэрэ мөлтөөбүтэ харахха быраҕыллар. ОАП ОТХ. Уһун үйэлэн — 1) уһун олохтоох буол, уһуннук олор. ☉ Жить долго, быть долгожителем
Син биир суорума соруктаныах эбитэ дуу, биитэр мүччү көтөн, уһун үйэлэнэн бүгүн миигин кытта бииргэ үөрэн мичилийиэх эбитэ дуу? Софр. Данилов
Уһун үйэлэнээри арыгытын-табаҕын быраҕан, дьиэтин иһин сынньанарга анаан, була-була оҥостон муҥнаммыта. Н. Лугинов; 2) кэпс. — уһуннук баар буол, олохсуй (тугу эмэ этэргэ). ☉ Долго служить людям, быть долговечным (о чём-л.)
Ханнык эмэ түбэлтэни ойуулаан кэпсиир унньулхай ааттар хаһан да уһун үйэлэммэттэр. Багдарыын Сүлбэ
«Хата, быһыт уһун үйэлэнэр сүбэтин булуохха», — диэт, оҕонньор олордо. «Чолбон»
ср. др.-тюрк., тюрк. узун ‘длинный, долгий’

I
1. аат.
1. Хайа кытаанах, чиҥ боруодатын бытархайа, көһөҥөтө эбэтэр кэлимсэтэ. ☉ Камень
Тааска утуйар, тимиргэ уһуктар, дүлүҥҥэ түһэр, дүлүҥ устун сүүрэр, халлааҥҥа көтөр баар үһү (тааб.: уот). Валерий Иванович хаптаҕай тааска олордо. Л. Попов
Кинилэр дьиэлэрин таһыгар күүстээх дьон холонон көрөр таастара баара. Р. Кулаковскай
△ Уулаах сир кытыытынан (хол., өрүс, муора, күөл биэрэгинэн), түгэҕинэн ыһылла сытар бытархай, мүлүркэй кырыылаах кытаанах эттик, чай. ☉ Мелкие камешки по берегам, на дне водоёмов (напр., рек), галька
Таптыы көрбүт таастарын …… уу түгэҕиттэн умсан таһаарар. Амма Аччыгыйа
Элбэх оҕо буолан эҥин араас өҥнөөх таастары таба суумата гынаары хомуйдубут: маҥан да, араҕас да, эриэн да таастары. Н. Тарабукин (тылб.)
△ Араас кытаанах эттиктэр ааттарын кытары холбоһон биир уус, бөлөх өйдөбүлүн биэрэр: күндү таас, алмаас таас, чөмчүүк таас, чокуур таас, хоруоҥка таас, дэриэспэ таас, очуос таас о. д. а. ☉ В составе различных словосочетаний обозначает какое-л. обобщающее понятие, как то: драгоценный камень, алмаз, жемчуг, кремень, карольки (крупные бусы), булыжник(и), утёс и т. д.
2. Таас хайалардаах үрдүк сир (намыһах хотоол эбэтэр туундара сиригэр тэҥнээтэххэ). ☉ Возвышенное горное место (по сравнению с низменными или тундровыми местами). Арҕаа таас, Илин таас (Халымаҕа эбээннэр былыргыттан таба иитэн олорбут сирдэрэ)
□ Бүгүн улахан тыал буолаары гыммыт быһыылаах, Илин таастан ылыыһык. А. Софронов
Аҕыйах хонуктааҕыта түөрт булчут мантан чугас тааска бултуу тахсыбыттара. Т. Сметанин
Билигин кини ыстаадата Арҕаа тааска баар. Ол [Арҕаа таас] хайа ойуура, алыыта эҥинэ таба аһылыктаах. Итинник улахан таас хайалаах сирдэри көннөрү таас эрэ диэччилэр. С. Никифоров
Сайын аайытын тахсан сайылыыр таастарын ахтыбыттара сүр, бөртөлүөт түннүгүнэн төбөлөрө лэкээриҥнэс. «Кыым»
3. Туораах бурдугу мэлийэн, мээккэлиир төгүрүк тэрил, суоруна. ☉ Мельничный каменный круг для перетирания зёрен в муку, жёрнов
Түүн үөһүн саҕана аҕам кыра туораах бурдуктаах кэлэн, тоҥнуу тааска мэлийэн сыыгынаппытынан барда. Амма Аччыгыйа
Тааспыт киинэ элэйэн бурдукпутун дэлби куруппалатан кэбистибит. А. Софронов
[Туораах бурдугу] сиксийэн баран, тааска тардыахтааххын. АИА КХО
4. Киһи уҥуоҕар ууруллар, туруоруллар өйдөбүнньүк, пааматынньык. ☉ Надгробный памятник из камня, могильная плита
Мин эспит бинтиэпкэм ньиргиэрин Бэйэтин киэнинэн ааҕыныа. «Дорообо, табаарыс!» — диэбитин истиэҕим… Мин тааспар сибэкки анньыллыа. Эллэй
Таҥара дьиэтин аҕыраадатын иһигэр маҥан кырааскалаах, элбэх киһи уҥуоҕун таастара кылбарыһан көһүннүлэр. Эрилик Эристиин
[Хобороос] иин үрүт тааһыгар бүк түһэр. И. Егоров
5. Киһи ис уорганнарыгар үөскүүр ыарытыннарар кытаанах кыра эттиктэр. ☉ Маленькое твёрдое образование во внутренних органах человека, причиняющее боль, камень
«Быаргар таас үөскээбитэ дуу, үөһүҥ тахсар сирэ бүөлэммитэ дуу — чинчийэн, быһааран, эпэрээссийэлиэхпит», — диэбиттэрэ. Софр. Данилов
Үөс тымырын таас бүөлээтэҕинэ киһи саһарар, тириитэ кыһыйар, хойуутун өҥө сырдыыр, иигэ хараҥа өҥнөнөр. ЯАС БХ
Үөстэригэр таас үөскээбит дьонун эпэрээссийэлээн харахтарыттан сыыһы ылбыт курдук үтүөрдүтэлээн эрэр диэн кэпсиир буолбуттара. «Кыым»
6. Үксүн түннүккэ, иһиккэ туттуллар дьэҥкир, чараас өстүөкүлэ. ☉ Прозрачное, тонкое стекло, используемое для изготовления окон и других изделий (напр., посуды)
Хараҕынан мөлтөх соҕус тойон быһыылаах ээ: ачыкытын тааһа халыҥын. Софр. Данилов
Кыараҕас түннүктэр таастара алдьаммыт, сорох сиринэн кумааҕы бүөлээхтэр. Күндэ
Дьиэ бэйэтэ кыракый эрээри ортотуттан ыла килэркэй таас эркиннээх бэрээндэлээх буолан, син балачча улаатан, багдаллан көстөр. «ХС»
2. даҕ. суолт.
1. Тааһынан оҥоһуллубут. ☉ Сооружённый, изготовленный из камня, каменный
Үрдүк таас дьиэлэр өрүкүһэ үүнэн, элбээн эрэллэр. Суорун Омоллоон
Тайалҕаннаах тайҕам барахсан, Таас куораттары тэнитиэхпит. Баал Хабырыыс
[Аркадий Дмитриевич] Ленин куоратын килэдийэр таас уулуссаларыттан арахсан, Саха сиригэр кэлбитэ ыраатта. М. Доҕордуурап
2. Таас кутуулаах, тааһынан бөҕөргөтүллүбүт. ☉ Покрытый, укреплённый камнем
Бадарааны ортотунан сэрии иннинэ кумах, таас кутуулаах уонна хаптаһыны тэлгээн, олохтоохтор оҥорбут суоллара баар эбит. М. Доҕордуурап
Табаҕа бааһыналарын эргиччи уонна Кириэстээххэ диэри таас кутуулаах суол оҥоһуута [бырайыакка] киирсэр. «ХС»
3. Өстүөкүлэлээх, өстүөкүлэлэммит; өстүөкүлэнэн оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из стекла, стеклянный
[Кулуба] үрүҥ таас ачыкылаах. Н. Неустроев
Тырым таас түннүктэргэ Тыыннаах сибэккилэр Дыргыйа үүнэн кэйэллэр. Күннүк Уурастыырап
Сайыҥҥы сарсыарда күн уотун сарыала Лааҕыр таас түннүгүн үөһэттэн уураата. П. Тобуруокап
4. Уматыллыбыт үрүҥ туойтан оҥоһуллубут (үксүгэр иһит туһунан). ☉ Изготовленный из белой глины, керамический, фарфоровый (обычно о посуде)
Былыты курдаттыы сардаҥата суох күн таас бүлүүһэ түгэҕин курдук көстүтэлээн ааһар. Амма Аччыгыйа
Ол сылдьан остуолтан биир таас чааскыны үлтү түһэрэн кэбистэ. Күндэ
5. көсп. Кытаанах, улахан күүстээх, суостаах (тааска маарыннатан, тугу баҕарар фольклорга, уус-уран литератураҕа тэҥнээн этии). ☉ Твёрдый, сильный, устрашающий (обычное сравнение различных явлений с камнем как образцом твёрдости и силы в фольклоре и художественной литературе)
Ийэ кыыл обургу …… килиэ таас тииһин киҥнээхтик кэчигирэтэр. П. Тобуруокап
[Өлүү балыгын төрөтүөхтээхпин диир ойуун:] Оччоҕо, тириим тэнийэн, уҥа ылгын таас ойоҕоһум үүнүөхтээх. Ол үүннэҕинэ, Орто дойду ойууна кыайан сиэбэккэ, үйэбин моҥоон өлөн баран, үөһэ дьабыммар көтүөхтээхпин. Күннүк Уурастыырап
[Айыы бухатыыра] Дьаргыл таас харытынан, ньыгыл таас ытыһынан Иэдэс тааска биэрдэ. Били баҕайы сири харбаан ылла. Тоҥ Суорун
♦ Аптаах таас — остуоруйаҕа кэпсэнэр, баайы, аһы-таҥаһы биэрэр күндү таас. ☉ Сказочный волшебный камень, дающий изобилие его обладателю
Аптаах тааһын атыытыгар Аччыктыыры анаарбакка, Чурум-Чурумчуку аатыран, Туойа-ыллыы доргута Туйгуннук олорбута. Эллэй. Дьаргыл таас (былаа- йах) фольк. — ньиргиэрдээх, дуорааннаах, лүҥкүнэс тыастаах (былаайаҕы хоһуйар кубулуйбат эпиитэт). ☉ С гулким звоном (постоянный эпитет, живописующий шаманскую колотушку)
Дьаргыл таас былаайаҕынан Дьалыһыйа-дьалыһыйа Дор-дор оҕуста, Домдом туойда. П. Ойуунускай. Дьоллоох таас — булбут киһиэхэ баайы-дуолу, үтүө олоҕу аҕалар хара курустаал таас (итэҕэл быһыытынан хотой, мохсоҕол, халба уйатыгар баар буолар үһү). ☉ Камень счастья — чёрный хрусталь, дающий его обладателю богатство, благополучную жизнь (по поверью, обнаруживается в гнезде орла, сокола, утки-широконоски). Кулгааҕын тааһыгар диэри — кулгааҕар диэри (муҥутуурунан ыксары тарт — ох саа кирсин). ☉ До отказа, до самого уха (натянуть тетиву лука). Куорсуннаах кураҕаччы оҕун …… Кулгааҕын тааһыгар диэри Лыҥкыначчы тардан, Түөлбэ хаан дүҥүрүн туһаайан Төлө тардан кэбистэ. П. Ядрихинскай
Кулгаах тааска биэр (саай) көр кул- гаах. Сойуо харах ойон тураат, Манчаарыны кулгаах тааска сырбатта. И. Гоголев
Чүөчээски Түүлээх Уллуҥаҕы кулгаах тааска пугааһынан ытан дөйүппүтэ. Суорун Омоллоон. Күөмэйэ таас курдук (таас тахса) бүппүт — тымныйан, күөмэйэ ыалдьан, саҥата иһиллибэт, нэһиилэ кыыкыныыр эбэтэр сибигинэйэр эрэ буолбут. ☉ Простудившись, потерять голос
[Сүөкүччэ] тымныйан, күөмэйэ таас тахса бүтэн хаалбыта. А. Сыромятникова
Бэрэбиэсчит күөмэйэ таас курдук бүтэн хаалбыт, бэрээдэги олохтуу сатаан, кураанахха хаахыныы сатаахтыыр. А. Фадеев (тылб.)
Мастаас курдук көр мас. Суку Ньукулайы, Өлөксөөс кыыһы туоһу буолуоххут диэн мас-таас курдук этэн кэбиспитэ. А. Бэрияк
Ийээ, …… эн биһикки иккиэн аҕабын ааттаһарбыт эбэтэр мас-таас курдук этэрбит буоллар, миигин кини күүһүнэн умса анньан [кэргэн] биэриэ суох этэ. М. Доҕордуурап
[Сиидэр кинээс] Лөкөйгө биир улахан сүөһүнү уостатыах буолан, күһүн ону эрдэ кэлэн ыларыгар мас-таас курдук этэн барбыта. Тумарча
Муос-таас курдук көр муос I. «Мин хайа үлэтигэр үөрэнэн, холонон көрүөхпүн баҕарабын», — диэн уола муос-таас курдук хардарбыта. «ХС». Муос-таас курдук быһаарынан кэбистэ: «Түксү, маны ууратыахха!» А. Данилов
Дьэ билигин кини [кэргэниттэн] арахсарга муос-таас курдук быһаарынна. «ХС»
Муус-таас курдук — мас-таас курдук диэн курдук (көр мас). Тыл аахсан, эппиппин мүччүрүппэккэ муус-таас курдук туруорустахпына, уһун оппун оттотуохтара суоҕун сэрэйбитим. Р. Баҕатаайыскай. Мэҥэ таас — 1) киһи уҥуоҕун тааһа. ☉ Надгробный камень, могильная плита
Куорат курдук ыраах сиртэн дьоннорун ааттарын үйэтитээри …… атынан тиэйтэрэн таһаарбыт аанньаллаах, ойуулаах мэҥэ таастарын ханнык эрэ дьаһалта паровой двигатель туруорарга олох гына хомуйтаран ылан сиргэ тимирпит. Далан
Мин көмүллүбүт ииммин кини булуоҕа, Мин мэҥэ тааспар суруллан уоскуйуоҕа. С. Данилов; 2) көр мэҥэ I
Мэҥэ таастар суруктарыгар бары да түүрдэргэ билигин да туттуллар уопсай даҕааһын ааттар бааллар. АНК БТТ. Оҕо (эр киһи) санаата (сүрэҕэ) тааска — оҕолор, эдэр дьон санаалара букатын туспа, атын. Төрөппүттэрэ саныылларынан, кинилэр тоҥуйдар, уйаҕаһа суохтар, дьэбирдэр диэн өйдөбүллээх этии. ☉ Дети, молодые люди думают совсем по-другому, иначе, чем родители, поэтому они им кажутся холодными, нечувствительными, чёрствыми
Ийэ-аҕа санаата оҕоҕо, оҕо санаата тааска (өс ном.). Эр дьон, төһө да бырааттыы буолбуттарын иһин, сүрэхтэрэ тааска буоллаҕа дии, онон өй-санаа туспа, суол-иис туспа буолтун кэннэ арахсар да баар буолуо, өстөһөр да баар буолуо. П. Ойуунускай
«Оҕо сүрэҕэ тааска диэн манныгы этэн эрдэхтэрэ», — дьахтар ис-иһиттэн кыйаханан-кыыһыран кэлбитэ. «ХС». Санаа хара тааһа — киһини баттыыр, олус илиһиннэрэр ыар санаа. ☉ соотв. камень на сердце
Очур бөҕөҕө оҕустаран, Тэхтир бөҕөҕө тэптэрэн, Санаабыттан санаа хара тааһа түспэтэ. С. Васильев
Саргылаах санныбыт үрдүттэн Санаа хара тааһа түстэ! С. Васильев. Таас дьүлэй — киһи кыһалҕатыгар кыһаммат, сэҥээрэн көрбөт, олус тыйыс. ☉ Равнодушный, бесчувственный, бессердечный, жестокий
Эр киһи оройуон салайааччыта буолаат, атын дьон кыһалҕатыгар таас дьүлэйгэ, сыһыаныгар бардамҥа кубулуйбута. «ХС»
Тас (таас) иэнинэн барда <тиэрэ таһылла түстэ> көр иэн I. Охоноос …… бэтэрээ туоһу тутум холобурдаах дубук үктээн баран, аһардар аһаран, тиийэн, буурдууругар биир харыһы наһаа түһэн, халты тэбинэн, таас иэнинэн барда. Амма Аччыгыйа
Ол икки ардыгар Мас [киһи аата] анараа киһини атаҕын тойон эрбэҕиттэн харбаан ылан, өрө көтөҕөн баран, таас иэнинэн түһэрэр. «ХС». Таас сүрэхтээх — аһыныгаһа суох (кими, тугу да харыстыыр диэни билбэт). ☉ соотв. каменное сердце
Бу маннык таас сүрэхтээх киһини ханнык үтүөтүн иһин таптыахха сөбүй? Тас көрүҥүн эрэ иһин дуо? Н. Лугинов. Таас төрөөн олорор (турар) — туохтан эрэ санаатын таптарбакка, олус дьиппиэрэн, тыйыһыран, хамсаабакка да олорор. ☉ Неудовлетворённый чем-л., сидит неподвижно с суровым, невозмутимым, ожесточённым видом (букв. сидит, переродившись в камень)
Терентьев кэпсэтии хайысхатын сөбүлээбэтэҕинэ ах баран, таас төрөөн олорон көхсүн этиппэхтиирэ. Н. Лугинов
Сэпсигир маҥан бытыктаах кубархай сирэйэ таас төрөөн дьиппиэрбит. П. Ламутскай (тылб.)
Уол ыксаан аҕатын диэки көрбөхтөөтө да, аҕата букатын хамсаамына, кубарыйан, кытаанахтык санаммыттыы сэҥийэтин бытыгын чоротон, таас төрөөн олордо. В. Катаев (тылб.). Таас тиис, муос тиис! — харсар оҕустары киксэртиир оҕолор хаһыылара. ☉ Возгласы детей, которыми они подстрекают бодающихся быков (букв. каменный зуб, костяной зуб)
Муос тиис! Таас тиис! Киксэртээн оҕолор чаҕаараллара, Муос тиис! Таас тиис! Суон тииттэр, Чөҥөчөктөр ордоотууллара. И. Гоголев
Таас уорҕатынан — тас (таас) иэнинэн барда <тиэрэ таһылла түстэ> диэн курдук (көр иэн I). Биһиги бары көрөн турдахпытына сүүнэ улахан кугас оҕус атырдьаҕынан быраҕыллыбыт түүтэх курдук өрө эһилиннэ уонна таас уорҕатынан барда. Далан
Ааны аргыый аһан киирэн иһэммин, халтарыйан, чуут таас уорҕабынан бара сыстым. И. Никифоров. Таас ытыс, хаппыт тарбах — олус кэччэгэй, тугу да ыһыктыан баҕарбат. ☉ Скряга, жмот, сквалыга (букв. каменная ладонь). Ити киһиттэн көрдөһөн да диэн, таас ытыс, хаппыт тарбах. Тааһы бырахпыт курдук — олус дөбөҥнүк, түргэн баҕайытык уонна кытаанахтык (утуй). ☉ Сразу, очень быстро и крепко (уснуть — букв. как брошенный камень)
Күнү дэлби сылайан баран, түүн тааһы бырахпыт курдук утуйан тураҕын, сарсыарда биирдэ уһуктаҕын. Далан
Ыар сорудаҕы толорбут, ыран-быстан кэлбит уолаттар сонно тута кэбиинэлэригэр охтуталаабыттара да, тааһы бырахпыт курдук ньимси утуйан хаалбыттара. В. Яковлев
Оо, олус да ыараханнык, тааһы бырахпыт курдук, утуйбуппун. «ХС». Таллан таас орой фольк. — талыы-талба төбө (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Крепкая, умная голова (букв. отборная каменная макушка)
Мин этэр тылбын таллан таас оройгунан таба оройдоо эрэ [диир ат иччитигэр]. Саха фольк. Бу мин өйбүн — таллан таас оройбун таба андаҕайдыҥ! Ньургун Боотур
Таллан таас оройдорум төйөөхөйдүү доргуйда. Суорун Омоллоон. Таллан таас уораҕай фольк. — амырыыннаах-алдьархайдаах таас килиэ дьиэ, арҕах (абааһы бухатыыра олорор дьиэтин сүрдээн-кэптээн хоһуйан этии). ☉ Мрачное зловещее каменное логово (изображение-описание жилища богатыря преисподней, абасы)
Бу Тимир Ыйыста Хара бухатыыр таллан таас уораҕайыгар тиэртэр эрэ өлүү бөҕө үтүрүйүөҕэ, алдьархай бөҕө ааҥныаҕа. Саха фольк. Таллан таас уораҕайын оройуттан өһөх хара төлөн өрө оргуйда да, кырынаас дьаарын курдук ыы-дьаар сабыта биэрдэ. Ньургун Боотур. Тастан киирбит таас уллу- ҥах — атын туора киһи; абааһы көрүллэр туора урдус. ☉ Совершенно незнакомый, посторонний, чужой человек; чужак, неприятель (букв. вошедшая снаружи каменная стопа)
Ягоҕа Отелло …… тастан киирбит таас уллуҥах. Кини маврга өһө-сааһа улуу омугумсуйуу өһө-сааһа. Эрчимэн. Таһыттан киирбит таас ытыс, туораттан киирбит туос уллуҥах эргэр. — туга да суох, дьиэлээх тойоҥҥо сөбүлэппит, ыалга эбии иитимньи, айах адаҕата эрэ буолар киһи. ☉ Втёршийся в доверие к хозяину дома чужой человек, от которого домочадцам ждать добра не приходится. Түөрт түөрэм (түөрэҥ) таас туйах фольк. — бухатыыр атын сыыдам сырыытын, бүдүрүйэри билбэт эрчимин, иччитигэр бэриниитин хоһуйан этэр уустук эпиитэт. ☉ Постоянный сложный эпитет, характеризующий копыта богатырского коня в эпосе олонхо (букв. четыре каменных копыта, оставляющих круглые следы)
Хоро-хоро диэн хоролуулларын аҕай кытта түөрт түөрэм таас туйахтарынан төлө тэбэн түстүлэр. П. Ойуунускай
Түөрт түөрэҥ таас туйаҕын тыаһа өрө табыгыраата. Ньургун Боотур. Ууга тааһы бырахпыт курдук (кэриэтэ, бырахпыттыы), ууга бырахпыт таас курдук — 1) букатын суола-ииһэ көстүбэккэ, сураҕа-садьыга иһиллибэккэ, быркыта суох (сүт). ☉ соотв. как в воду канул
Ууга тааһы бырахпыт курдук сураҕа суох сүппүтэ. И. Федосеев
[Настайа] «ааһан эрэр ханнык эрэ киһини булсан» адьас чиэски сиргэ түһэн, ууга тааһы бырахпыттыы сүтэн хаалбыта. П. Аввакумов
Уйбаан Сэмэнэбис били Маайа кумааҕыларын ылан барыаҕыттан ыла, ууга бырахпыт таас курдук сүтэн хаалар. Н. Якутскай
Чаачыгырыыр таас таҥалай көр таҥалай I. Мин бэйэлээх — кубулҕаппын куудьунан, Чуучугуруур туус тумус, Чаачыгырыыр таас таҥалай [Хотой кыыл буоламмын көттүм]. Өксөкүлээх Өлөксөй
(Чачыгырыыр) таас таҥалайа чаҥырҕаата, Чаҥыргыы-чаҥыргыы сараадыйан кэллэ. П. Ойуунускай
◊ Алмаас таас көр алмаас
Ол пааматынньыкка …… алмаас тааһы илиитигэр тутан баран, көрө турар саха булчутун мөссүөнүн туруоруом этэ. Суорун Омоллоон
Аҕыс уон аҕыс араас Аалыы кырыыланан көстөр Аатырбытсураҕырбыт Алмаас тааспыт. П. Тобуруокап
Эн көмүскүн, эн көрөр хараҕыҥ алмаас таас курдук үчүгэй. С. Ефремов. Бурдук тардар таас көр таас I
1.
Кыһыары соҕус куорат суутуттан аҕа ууһугар биирдии бурдук тардар таас таҕыста, мин аҕабар биир тааһы биэрдилэр. Саха сэһ. II
Ийэҥ былыр баайга Бурдук тарпыт тааһа Кэпсиир эн олоххун, Үөскээн үүнэн испиккин. П. Тулааһынап
Дэриэспэ таас көр дэриэспэ. Тыс быстар тыас тыаһа Дэриэспэ таас курдук Дэлбэритэ ыстанна. П. Ойуунускай
Мин сүүс миэтэрэ үрдүктээх дэриэспэ таас хайа чыпчаалыгар турабын. С. Ефремов
Дьаптал таас көр дьапталҕа таас. [Ийэ дойдум] Акылаатын Алын төрдүн Дьаптал таастан Дьаарыстанан, Ирбэт тоҥтон Тиийэн иҥнэр Эрэл, бигэ Тирэхтэннэ, Килиэ тимир Эркиннэннэ. Күннүк Уурастыырап
Дьапталҕа таас көр дьапталҕа таас. Алта хос дьапталҕа таас муосталаах Алаһа бараан дьиэ барахсан Аана арыллаҥныаҕынан [тыас дэлбэритэ ыстанна]. П. Ойуунускай
Төрүт буор ийэ сирбит …… Дьапталҕа таас дьайыҥнанан, Сөҥөн, дьиппинийэн үөскүөҕүттэн Күндүттэн күндү баайын, Дириҥ түгэҕэр саһыаран, Иҥэриммитэ баар этэ. С. Зверев. Дьарҕаа таас поэт. — оһуор-бичик курдук дьэрэлийэн көстөр бытархай таастар (үксүн уу курдат көстөрүн этэллэр). ☉ Мелкие камни, ярким узором виднеющиеся, просвечивающие сквозь толщу прозрачной воды
Дьарҕаа таас түгэҕэ ууну курдаттыы дьэрэлийэн көстөр. Амма Аччыгыйа. Дьилэй таас — быыһа-хайаҕаһа суох, бүтэй, ньыгыл, чиҥ таас боруодата. ☉ Твёрдый, монолитный, не имеющий трещин камень
Дьилэй таастардыын киһилии кэпсэтэр Дьикти доҕорум, иһит-сэргээ, Мичилийэр кыыс билсиһээри, кыбыста Мичээрдиирин сэрэйбэккин ээ! И. Эртюков. Испиэскэ таас — таас хайалаах сиргэ баар оппуохалаах сөҥүү боруодата. ☉ Осадочная горная порода, содержащая известь
Сөҥүү боруодаларыгар …… миэл уонна испиэскэ таастара киирсэллэр. СПН СЧГ
Испиэскэ тааһа — сир ахсын баар хайа минерала. КДМ Х
Соҕуруу Европа үгүс сис хайалара …… сүрүннээн сөҥүү боруодаларыттан — испиэскэлээх таастан (известняк), кумахтаах таастан (песчаник) үөскээбиттэр. КВА МГ
Курустаал таас көр курус- таал. Күн уотун курдук өрө күндээрбит, кустук төлөнүн курдук дьэрэлийэ сандаарбыт курустаал таас дыбарыаска мунньустан олорон, саха үлэһит норуотун үрдүк сэбиэтэ, улуу мунньаҕа ууруу ууруоҕа. П. Ойуунускай
Хараҕын кыламаннарыгар курустаал таас курдук дьэҥкир уулар кылабачыҥнастылар. Күндэ
Киһи син биир курустаал таас иһит. Н. Босиков. Күндү таас — үксүн киэргэлгэ туттуллар үчүгэй чаҕылхай көрүҥнээх, ыарахан сыаналаах таас. ☉ Драгоценный или полудрагоценный камень. Чароит — күндү таас
□ Маша …… кэһиэччигэ күндү тааһынан күлүмнүүр. М. Доҕордуурап
Арай ол уйаара-кэйээрэ биллибэт ыас хараҥа ортотугар дьоллоох Дьокуускай уоттара күндү таастыы күлүмүрдүүллэр. Н. Лугинов. Күрбэ таас — туспа сытар улахан мөкүнүк таас. ☉ Большой массивный круглый камень, лежащий отдельно
Кулуннарын тириитин сүллэ уонна дьиэтин аанын икки өттүгэр күрбэ тааһы ууран баран, кулунун тириитинэн бүрүйэн кэбистэ. Саха фольк. Биир күрбэ тааска сэргэстэһэн олорон харчыларын аахпыттара. И. Гоголев
Бүрүнэ сытар соммун аһан көрбүтүм, хаспаҕым айаҕын улахан күрбэ таас бүөлүү түспүт. Т. Сметанин
Муҥха тааһа — таастыган диэн курдук. [Сылгы] кыла — туһах, сэлээппэ, илим, дэйбиир, муҥха; туйаҕа — тимэх, муҥха тааһа [буолар]. «Кыым»
Очуос таас — очуос 1 диэн курдук. [Чурумчукуну] Дьуоҕата биллибэт далайга Чурулуу тыаһыыр байҕалга …… Чымаан үрдүк чыпчааллаах Очуос таастан бырахтылар. Эллэй. Соһо таас — кырааскалыырга туттуллар сымнаҕас кыһыллыҥы таас. ☉ Мягкий красящий камень красного или охристого цвета
Булгунньах бэйэтэ буоллаҕына сууллан көөһөнөр соһо таас дииллэр. Күннүк Уурастыырап. Суорба таас — көнө иэдэстээх туруору таас (хайа). ☉ Крутая, отвесная скала, утёс
Суорба таас хайаны да чаҕыйбакка дабайаллар. Амма Аччыгыйа. Улуу өрүс кытыытынааҕы суорба таас хайа. Багдарыын Сүлбэ
Суол икки өттүнэн Суорба таас хайалар Кирпииччэ өҥүнэн Кремль эркининии Кэрэлээн тураллар. С. Васильев. Суоруу таас — тэҥнии кылааккайдаммыт таас. ☉ Тёсаный камень
Россия үөрэхтээҕэ П.С. Паллас Енисей өрүс салааларыгар …… суруктаах суоруу таастары булбутун туһунан ыстатыйа таһаарбыта. АНК БТТ. Сүлүүдэ таас — хаҕылана сылдьар дьэҥкир хаптаҕай минерал (былыр түннүккэ өстүөкүлэ оннугар тут-лара). ☉ Плоский слоистый прозрачный минерал (в старину использовали для окон вместо стекла), слюда
Хаҥырҕастаах хаппахчы Киһи көрүөр Килбиэннээх буоллун диэн, Сүлүүдэ тааһынан Сүрэ тупсарыллыбыт. П. Ойуунускай. Сыа таас — муус маҥан дьүһүннээх таас. ☉ Чисто белый камень, кварцит
Сыа таас курдук ыраас мөссүөннээх Хобороос кубарыйталаан хаана оонньоон ылаттаата. А. Сыромятникова
Көстөкүүн бу тэтэркэй хааннаах, уһун синньигэс ньылбаархай сирэйдээх, сыа таас курдук муус маҥан кыысчааны сөбүлүү көрдө. Н. Заболоцкай
Үс ыалдьыт, ол иһигэр икки мааны сыа таас курдук маҥан дьахталлар. СДТА. Сымара таас — үксүн туспа сытар улахан бөдөҥ таас. ☉ Отдельно лежащая гладкая каменная глыба
Ол [төҥүргэс] аттыгар ынах ханнын саҕа сымара таас сытар. Амма Аччыгыйа
Уһуктаах уот дьиэрэҥкэй үҥүүтүн Хара сымара тааска Харыстан ордук дириҥник Хараҕалыы анньан кэбиспит. Күннүк Уурастыырап
Онуоха ат сылгы …… Түөрт атаҕын холбуу үктэнэ түстэ да, түөрт хаардаах бугул курдук Хара сымара тааһы логлу тэбэн кэбистэ. Ньургун Боотур. Таас бараа- ҕа — уһун атахтаах, уһун тумустаах улахан чөкчөҥө. ☉ Один из видов куликов. Таас бас — улахан төбөлөөх, олус хатыылаах лапчааннардаах кыракый өрүс балыга. ☉ Маленькая речная рыба с большой головой и колючими плавниками, ёрш
Балык миинэ сөп соҕус сыстаҥнас буоларын наадатыгар кыра балыгы — таас баһы уонна алыһары — иһин хайытан, үчүгэйдик сууйан баран, хатырыктаабакка эрэ буһарыллар. Дьиэ к. Сордоҥнору да, таас бастары да, …… бэл сыта сыҥсаар майаҕастары уу түгэҕин ньоҕороҕуттан орообуттара. УуУЛ. Таас боруута — хаас аһылыга буолар боруу. ☉ Хвощ, хорошо поедаемый гусями. Таас былдьырыыта — көннөрү былдьырыыттааҕар кыра былдьырыыт. ☉ Маленький по размеру кулик
Дурдабыт иннинээҕи бадарааҥҥа таас былдьырыыта «чырылык-чарылык, дьиридьир» дии-дии, сүүрэн догдоруйар, арыт тохтуу түһэр, уһуктаах уһун тумсунан бадараантан тугу эрэ булан аһыыр. В. Тарабукин. Таас дьааҥы — ото-маһа суох сыгынньах таас хайа. ☉ Нагромождение каменных скал без растительности, гольцы
Адаардаах арҕастаах таас дьааҥы анныгар, Аргыардаах Аммаҕа, мууһурбут буоругар Хааннарым тохтоннор мин өлөн эрэбин, Хараҕым сабыллан мин ииҥҥэ киирэбин. П. Ойуунускай
Халтаҥ таас дьааҥылар үрдүк арҕастарыгар хаһан да уулбат, таас буолбут муус ардайдаахтар. А. Сыромятникова. Таас дьиэ — таастан, кирпииччэттэн, блоктан, керамзиттан уо. д. а. кытаанах матырыйаалтан оҥоһуллубут, толору хааччыллыылаах дьиэ. ☉ Благоустроенный дом из камня, кирпичей, бетонных блоков и прочих твёрдых материалов
Мин улааттарбын эрэ субу хайа чыпчаалыгар сүрдээх үчүгэй, кырасыабай гына таас дьиэ туттуоҕум. С. Ефремов
Ити уопсайы, баҕар, көтүрүөхтэрэ, оччоҕуна таас дьиэ ылыахпыт ээ. В. Гольдеров
Буорунан симиллэн оҥоһуллубут намыһах дьиэлэр быыстарыгар уһулута ойон үрдээн турар таас дьиэлэр бааллар. Эрилик Эристиин
Таас дьүлэй көр дьүлэй. Павел Бакланов кэргэнэ икки кулгааҕынан таас дьүлэй. Н. Якутскай
Таас дьүлэй киһиэхэ Кулгааҕар сипсийимэ. Эн тараҕай киһиэхэ Тарааҕы бэлэхтээмэ. И. Гоголев
[Ыарыһах] кулгааҕар наар туох эрэ тыас куугунуур, мэйиитэ эргийэр буолбут, онтон тугу да истибэт таас дьүлэй буолбут. «ХС». Таас дьоно — хайалаах сир олохтоохторо. ☉ Жители горной местности, горцы
Өймөөкөөҥҥө олорор сахалар бэйэлэрин таас дьонобут диэн ааттаналлар. ПЭК СЯЯ. Тэҥн. тыа дьоно. Таас испиэскэ — уматтахха оппуоха буолар хайа боруодата, таас. ☉ Известняк
Таас испиэскэни уматан, испиэскэ тиэстэтэ оҥорон баран омуһахха кутар табыгастаах. «Кыым»
Хостонор туһалаах баайдары норуот хаһаайыстыбатыгар туһаналлар. Сорохтор, холобур, туой, кумах, гранит, испиэскэ тааһа тутууга наадалаахтар. КЗА АҮө
Таас иһит көр иһит III. Сыыр үрдүгэр [ыт көлөнөн] бурҕачытан тахсарбытын кытта, хабдьылар биһигини кыһайбыт курдук, итиннэ кылбаһан, манна таас иһит курдук хороһон олорор этилэр. Н. Заболоцкай. Таас көмүһэ — хайа боруодатын иһигэр үөскээбит олохтоох көмүс. ☉ Рудное золото или серебро, находящееся в самом месторождении
Быйыл биһиги таас көмүһүн сирийэн көрдөөһүҥҥэ уонна чинчийэн үөрэтиигэ улахан болҕомтону уурар сыаллаах бөдөҥ масштабтаах түөрт саҥа баартыйа тэрийдибит. Тумарча. Таас ку- һа — 1) Илин Сибииргэ хайа үрэхтэригэр уонна күөллэригэр ууһуур-үөскүүр кэрэ, чаҕылхай эриэн дьүһүннээх кыра кус. ☉ Красивая, пёстро окрашенная маленькая утка, обитающая на горных реках и озёрах Восточной Сибири, каменушка. Таас мородутун үксүн таас куһа диэн ааттааччылар; 2) уһун тумустаах, хара өҥнөөх, кынатыгар үрүҥнээх кыракый кус (Хотугу муора арыытыгар тааска кыстыыр). ☉ Небольшая чёрная птица с длинным острым клювом, зимующая на островах Северного Ледовитого океана; 3) Хотугу Муустаах Байҕал кытылын очуос таастарыгар уйаланан ууһуурүөскүүр уу кустара (хол., улун, ээбиллэ). ☉ Морские утки, гнездящиеся на прибрежных скалах Северного Ледовитого океана (напр., крохали, морянки). Көтөр баһаарын быыһыгар таас кустара эмиэ баар буолаллар. Таас кэмпиэт — араас өҥнөөх дьэҥкир киһи эмэн эрэ сиир кытаанах кэмпиэтэ; лампысыай. ☉ Разноцветные твёрдые сосательные конфеты, леденцы
Суругу оскуолаттан үөрэнэн бүтэн кэлэн иһэн сиэнэ кыыс Таата эбэтигэр ааҕан туһалаан барда. Манньатын таас кэмпиэт ылла. В. Иванов. Таас лүөнэ — уокка умайбат, синньигэс бөҕө утахтардаах минерал. ☉ Огнестойкий крепкий тонковолокнистый минерал, асбест
Таас лүөнэ үүммэт. Ону хайаттан хостууллар. Утахтарын быыстара сап. Утахтара төһө да синньигэстэрин иһин олус бөҕөлөр уонна саамай кылаабынайа уокка умайбаттар. ЮГ КХЭДьС. Таас лыглыйа (алтан харах, хаҥынай хаас) — саамай кыра хаас, тумсун төрдүн диэкинэн сүүһүгэр үрүҥнээх, атаҕа, тумса араҕас. ☉ Гусь белолобый, пискулька. Таас от — силиргэҕиттэн үүнэр, лабааларын икки өттүнэн тэрэччи үүнэр сэбирдэхтээх, элбэх сыллаах оттуҥу үүнээйи. ☉ Папоротник
Таас от сииктээх сиргэ, ойуурга, аппаҕа, Саха сирин соҕуруу уонна арҕаа эҥээригэр үүнэр. АНК ТСТЗС. Таас ото — таас быыһыгар үүнэр эмтээх от. ☉ Камнеломка. Таас өрдүкээнэ (мас чаҥкыныар, таас чыркымайа) — чыркымайга олус маарынныыр, ол эрээри арыый улахан. ☉ Чирок-трескунок
Таас тардааччы көр самахчыт. Таас тардааччы муҥханы ыанньыктаан, аа-дьуо ылан истэҕин аайы билэр дьоҥҥо муҥха хаамыыта ырылыччы суруллубут сурук курдук көстөр. Н. Босиков. Таас тардыыта итэҕ. — былыргы сахалар итэҕэли кытта сыһыаннаах билгэлэриттэн биирдэстэрэ. Сүллүүкүн тахсыбыт кэмигэр өлбүтэ буолбут киһини бурдук тардар таас даардатын анныгар сытыардахтарына, кини тааһы эргитэр киһи инники олоҕун туһунан таас кэпсиирин истэр. ☉ Один из видов старинных святочных гаданий: если под подставку жерновов уложить «умершего», то жернова расскажут ему о судьбе того, кто вращает их (букв. верчение ручных жерновов). Таас тардыытын туһунан А.Е. Кулаковскай сиһилии суруйан турар
□ Дьаакыптаахха бу киэһэ Таас тардыыта буолбута. Күннүк Уурастыырап. Таас турааҕа — хара тураахтааҕар лаппа кыра, кукаакытааҕар эрэ улахан, үрүҥ эбириэннэрдээх күрэҥ, Дьааҥы турааҕа, оҥоло. ☉ Кедровка. Таас туус — 1) сиртэн хостонор, ууга дөбөҥнүк суураллар, дьэҥкир эбэтэр маҥанныҥы, күөхтүҥү, саһархайдыҥы, харатыҥы өҥнөөх тааһырбыт туус (киһи сиир тууһун кристаллара кэлимсэлэспиттэрэ, силбэспиттэрэ). ☉ Монолитное сращение кристаллов поваренной соли, ископаемая каменная соль белого, синего, жёлтого, сероватого цвета
Кэмпэндээйигэ оппуохалаах, таас туустаах хайалар элбэхтэр. И. Данилов
«Элгээйи» сопхуос таас тууһу бэйэтин күүһүнэн бэлэмнээн, сүөһүгэ киэҥник туттар буолла. МСИ ХСИи
Туустартан уоҕурдуулары оҥороллор. Оттон таас тууһу киһи аска туттар. КЗА АҮө. Таас үйэ (үйэтэ) — дьон сүнньүнэн таастан оҥоһуллубут туттар сэптэринэн туһанан олорбут кэмнэрэ. ☉ Период времени, когда люди использовали обычно каменные орудия труда, каменный век
Былыр таас үйэ саҕана бастакы дьон наар эт-хаан көрдөбүлүнэн, тоҥнохторуна итиигэ тардыһан, аччыктаатахтарына бултаан аһаан бэрт судургутук олорбуттара. Н. Лугинов
Дьон туттар сэптэри алтантан оҥостор буолуохтарыттан ыла таас үйэтэ бүтэн, металл үйэтэ саҕаламмыта. КФП БАаДИ
Муус үйэ кэрэхсэбиллээх боппуруоһунан таас үйэ дьоно 20-чэ тыһыынча сыллааҕыта хабараан тымныылаах Хотугулуу илин Азиянан Хотугу Америкаҕа тиийэ тарҕаныылара буолар. ГКН МҮАа. Таас үрэх — хайалаах, таастаах сиринэн сүүрдэр үрэх. ☉ Речка, текущая по горным, каменистым местам
Хаардаах кыараҕас толоон анараа кытыытынан таас үрэх устан дьэрэлийэр. Амма Аччыгыйа
Таас үрэҕи кыйа баран истэххэ, кини тыаһа араастаан уларыйар. Т. Сметанин
«Үтүө киһи суобаһа бу таас үрэх уутун курдук ыраас буолар, тукаам», — диэбитэ ийэтэ. «ЭК». Таас хабах — хайаҕа көстөр бороһуок курдук ньалҕархай боруода. ☉ Тальк. Таас хабдьыта — туундара курупааскыта, хара дьабадьы. ☉ Тундряная куропатка
Маҥнайгы туһахтара баар ыарҕатыгар чугаһаан эрдэҕинэ, хойуу үөрдээх, хара дьабадьылаах кыракый таас хабдьылара — хаххырыардар утары турар, туруору хаара хастаммыт хайа сирэйин диэки көтөн тарыкынастылар. Болот Боотур. Таас хайа — тулатынааҕы сирдэриттэн уһулуччу үрдээн көстөр кытаанах, чиҥ боруодалартан үөскээбит үрдэл. ☉ Скала, возвышающаяся над окружающей местностью
Онон-манан куйаас былытын курдук таас хайалар төбөлөрө уһулута ыстанан, чөмчөрүһэн көһүннүлэр. А. Софронов
Ыраахтан көрөн былыт диэбитим — адаархай таас хайалар буолан бардылар. Н. Заболоцкай
Уһулута ойбут таас хайалар саһаран көстөллөр. С. Ефремов. Таас хайаҕа — хайа аппыт (хайдыбыт) сиринэн ньолҕоруйан түһэр эмтээх сымала. ☉ Горный бальзам, мумиё
Таас хайаҕа ис ыарыытыгар эмтээх буолар. СТТТ. Таас хараҥаччыта — уһун кынаттаахтар этэрээттэригэр киирсэр уһун чылбыйбыт кынаттардаах олус сыыдамнык көтөр улахана суох, ол эрээри буор хараҥаччытынааҕар обургу көтөр. ☉ Стриж. Таас хараҥаччылара Саха сиригэр ыам ыйын бүтүүтүгэр кэлэллэр. Таас харах эргэр. — дьиҥнээх харах оннугар угуллар өстүөкүлэ харах; ачыкы. ☉ Искусственный глаз; очки (букв. стеклянный глаз). Харахпар баҕар таас хараҕы уктарыам. Саллааттар с. Таас чох — сиртэн хостонор хара дьүһүннээх умайар таас. ☉ Каменный уголь
Таас чох үүнээйилэр сир анныгар сөҥөн хаалбыт тобохторуттан үөскээбитэ. КВА МГ
Таас чоҕунан дьиэлэри ититэллэр, оттук быһыытынан фабрикаларга, собуоттарга, тимир суолларга туһаналлар, ыстаалы, чугууну уһаарарга тутталлар. КЗА АҮө
Дьааҥыга хорҕолдьун көстүбүтэ, Халыма, Лена өрүстэргэ уонна Саха сирин соҕуруу өттүгэр таас чоҕу булбуттара. «ХС». Таас чөркөйө (чыркымайа) — чыркымайтан арыый улахан, өлбөөркөй күөхтүҥү өҥнөөх, Саха сиригэр тэнийбит көтөр, ыам ыйын ортотун диэки кэлэр. ☉ Чирок-трескунок. Тааһы кытта таас буол — таас курдук кытаатан, таастыйан хаал. ☉ Превращаться в камень, стать подобным камню, окаменеть (букв. с камнем стать камнем)
Ол үҥүү буоллаҕына, Уга эргэрэн эмэҕирэри билбэккэ, Тимирин дьэбин кыайан сиэбэккэ, Тааһы кытта таас буолан, Билигин даҕаны турар үһү. Күннүк Уурастыырап. Тараҕай таас — от-мас үүммэт таас хайалара. ☉ Гольцы, гора без всякой растительности, скала, сопка
Онон-манан тараахтаан түһэр үрэхтэр сүнньүлэриттэн уратыта барыта таас: сымара таас, суорба таас, тараҕай таас. П. Егоров
Ардайдаах тараҕай таас таманнардаах, …… Үрдүк орой мындааҕа, Туруук тоҕой тумулга Өрө хааман тахсыбыттааҕым. С. Зверев. Тиис тааһа — тиискэ испиэскэ тааһыран хам сыстыыта. ☉ Отвердевшие известковые отложения на зубах, винный камень. Тииһим тааһа аалан ыарытар. Тимир таас (тааһа) — иһигэр тимир холбоһо сылдьар ыарахан чиҥ хайа боруодата. ☉ Железная руда
Тимир тааһын боруодатыттан үс гыммыт биирэ ыраас тимир тахсара. МАП ЧУу
Сыраан уус уолаттарынаан күһүн Бүлүү уута түспүтүн кэннэ уҥуор тахсан маҥан хайа анныттан сүөһү сүрэҕин саҕа тимир таастары хомуйан бугул оҥортоон баран, муус турбутун кэннэ икки-үс оҕус сыарҕатынан тиэйэн киллэрэр эбит. «ХС». Туруук таас — туруору эркиннээх таас хайа иэдэһэ. ☉ Крутая, отвесная скала. Туруук хайа үрдүттэн байҕалга ыстанан кэбистэ
□ Нөҥүө күнүгэр күн тахсыыта илин туруук таас үрдүгэр икки куба курдук үрүҥ таҥастаах дьон көстөллөр
Саха фольк. Уһулута ойбут туруук таас хайалар саһаран көстөллөр. С. Ефремов. Түннүк тааһа — курдары көстө сылдьар дьэҥкир, үлтүрүйүмтүө чараас лиис (сырдыгы аһарарын иһин үксүн түннүккэ тутлар). ☉ Стекло (обычно оконное)
Саҥа оскуола тутуутун улахан өттө бүттэ гынан баран, кирпииччэ, түннүк тааһа, кырааска, тоһоҕо эҥин тиийбэккэ хаалла. Амма Аччыгыйа
Лааппы түннүгүн тааһа үлтүрүйэн лыҥкыныыр. Н. Якутскай
Кини түннүк тааһа быһан, самааскалааһыҥҥа киирдэ. М. Доҕордуурап. Улаатыннарар таас — икки өттүнэн лоппоҕор ону-маны бөдөҥөтөн көрдөрөр төгүрүк өстүөкүлэ таас. ☉ Увеличительное стекло, лупа, линза
[Эрилик Эристиин] хаҥас ханныктык эмэтик борутар хараҕынан улаатыннарар тааһынан көрөн, кумааҕытыгар умса түһэн сытан суруйара. Эрилик Эристиин
Владимир Лукич кутаа таһыгар олорон, туох эрэ таастары үлтүрүтэ охсоохсо, …… улаатыннарар тааһынан кыҥастаһар. Г. Колесов
Луупа сүрүн чааһынан улаатыннарар тааһа буолар. КВА Б. Үүттээх таас — ортотунан үүттээх кыракый испиэскэлээх таас (былыргы итэҕэл быһыытынан, киһини, сүөһүнү ыарахан ыарыылартан эмтииргэ туһаныллара). ☉ По старинному якутскому поверью: известковый камешек с отверстием посередине, излечивающий человека и скот от многих тяжких болезней
Ынахтарын эмиийдэрин боҕуруоскай отунан эмиэ ыһаарбыта, кур сыанан эмиэ оҕунуохтаабыта, үүттээх тааска эмиэ ыабыта. Үүттээх таас баҕас былыр туһалыырга дылы буолара. Амма Аччыгыйа. Хайыр таас — 1) үрүт-үрдүгэр өрөһөлөммүт обургу да, кыра да таастар. ☉ Груда камней
Мин күн тура-тура Хайаны сууһарабын, Хайыр тааһы суоран Тутабын эн оскуолаҕын. С. Данилов
Мин институту бүтэрбит халыҥ хахтаах диплому сиэппэр уктан, геолог аатыран баран сис хайалар быыстарынан тус хоту дьулуруйар өрүс хайыр таас биэрэгэр кэлэн турабын. П. Аввакумов; 2) тутууга аналлаах кыра гына үлтүрүтүллүбүт таас, хайа боруодата. ☉ Щебень
Муостаҕа тэллэй үөскээбэтин наадатыгар муоста анныгар хайыр таастаах уонна испиэскэлээх кураанах туойу куталлар. Дьиэ к. Халлаан тааһа — космос куйаарыттан сиргэ түспүт эттик. ☉ Метеорит
Түөрт киилэ кэриҥэ ыйааһыннаах халлаан тааһа биир дьиэ кырыысатын уонна үрдүн курдары түһэн баран радиоприёмникка кэтиллибит. ЭБЭДьА. Харчы таас түөлбэ. — кыра, бытархай, төгүрүк таас. ☉ Галька
Өрүс оргуйан бидилийэр күөс курдук мэҥилдьийэ, өрүтэ эппэҥэлии, харчы таастарынан бырдааттана сытар. «ХС». Чай таас — кумах булкаастаах кыра таас. ☉ Гравий
Кумах кытылы таҥнары түһэн, чай таастары кырдырҕаччы үктээн ууга киирдэ. С. Никифоров
[Убайым] ууну тыаһаппакка, оргууй туутун оруур уонна төттөрү кэһэн, кураанах чай тааска тахсан, туутун тылбыытын төлөрүтэн, таҥнары тутар. «ХС»
Ымыйахтаах дьоно хаһан да кварцитовай чай тааһы оҥорботохторун чуолкайдык билэллэрэ. ЭБЭДьА. Чарпа таас — чараас бытархай таастар хатталаспыттара. ☉ Груда мелких тонких камней
Атаҕын анныгар сытар чарпа таастар …… өссө да көтө илик түүҥҥү сииктэринэн килбэчиһэллэр. Т. Сметанин. Чо- куур таас — саһархайдыҥы кугас дьэҥкир олус кытаанах таас (былыр үксүн хататынан охсон, кыым таһааран, уот ыларга туттуллара). ☉ Очень твёрдый камень желтовато-коричневого цвета, который в старину обычно использовали для высекания огня, кремень
[Сэмэн Трынкин] намыһах уҥуохтаах, дьулурҕа, чокуур тааһын курдук хатан …… киһи этэ. Амма Аччыгыйа
[Чурумчуку] Чачынньыары аҕалла, Чокуур тааһы чаһырҕатта, Сандаар уоту чаҕылытта. Эллэй
Ый тааһа көр халлаан тааһа. [Тамерлан] таптыыр уола эдэркээн киһи өлбүтүн эмиэ мантан чугас баар хайа үөһэ таһаартаран көмпүт, уҥуоҕар аарыма ый тааһын уурдарбыт, араас суруктаан-бичиктээн. С. Руфов. Этиҥ тааһа итэҕ. — куурусса сымыытын саҕа сырдык таас. Былыргы сахалар итэҕэллэринэн, эмтээх, ол эрээри ону булбут киһи аньыргыыр, дьоҥҥо көрдөрбөт, ким да тыыппат сиригэр кистиир. ☉ По старинному якутскому поверью: светлый, величиною с куриное яйцо камень, который обладает целебными свойствами, но попадается не к добру, поэтому его держали в «чистом месте» и в тайне (букв. громовой камень)
Сорохтор этиҥ тааһын «сата» диэн ааттыыллар. ХИА КОВО
др.-тюрк., тюрк. таш, тыш, даш
II
аат. Сүөһү кэлин өттүнэн хам сыстыбыт хас да хаптаҕай уҥуоҕа, баччах. ☉ Задняя часть туши (обычно крупного рогатого скота)
Буут кэриҥэ эти, саамай эмиһиттэн (тааһа ордуга дуу, түөһэ ордуга дуу?) — үөрэххэ үөрэнэр кыыстарыгар Айталыынаҕа мууһаан ууруохтара. В. Иванов
Түөс, таас, куҥ, хоҥхочох эттэрэ ордук минньигэстэр. ФВН ЭХК
◊ Таас уҥуоҕа анат. — туорай уҥуоҕа, ыпсыы уҥуох. ☉ Тазовая кость
Тоноҕостор салаалара бэйэ-бэйэлэрин кытта кэлимсэтик силбэспит буоланнар биир таас уҥуоҕун үөскэтэллэр. СИиТ
Таас уҥуоҕа үс паара уҥуохтаах: хоҥхочох уҥуоҕа, нокоо уҥуоҕа, самах уҥуоҕа. Итилэр бары ыксары сыстыһа үөскээбиттэр. СИиТ
русск. таз
III
аат. Олус дириҥэ суох улахан төгүрүк иһит. ☉ Таз (посуда). Сыыҥкабай таас. Алтан таас. Иһити тааска сууй
□ Алтан таас муостаҕа лыҥкынаата. Амма Аччыгыйа
Кириисэ тахсан, истиэнэҕэ турар суунар тааска сирэйин сууна турда. Эрилик Эристиин

I
туохт.
1. Бэйэҥ санааҕын кимиэхэ эмэ саҥаран иһитиннэр, тиэрт. ☉ Сказать, говорить
Хантан эрэ биир саллаат кэлэн биһиги лейтенаммытыгар тугу эрэ эттэ. Т. Сметанин
[Оҕонньор — ыалдьыттан:] Мин ааппын эн хантан биллиҥ? Ону эйиэхэ ким эттэ? И. Данилов
[Кыыс] биирдэ күнүс кимиэхэ да эппэккэ халдьаайыга ийэтигэр тахса сырытта, онно өр баҕайы олорон дэлби ытаата. МСС ДЭ
2. «Кук-куук» диэн саҥаны таһаар, оннук саҥар (кэҕэни этэргэ). ☉ Куковать (о кукушке)
Үөһээ тыабыт үрдүгэр Өтөн кыыллар үөттүлэр, Кэрии тыабыт кэтэҕэр Кэҕэ кыыллар эттилэр. Күннүк Уурастыырап
Ырыых-ыраах, өрүс тэҥкэтигэр кэҕэ этэн чоргуйар. Н. Якутскай
Сайылыктарын куулатыгар, халдьаайытыгар хаппыт тииттэр төбөлөрүгэр кэҕэлэр олорон, этэн чоргуһаллара. И. Федосеев
3. Улахан ньиргиэрдээх тыаһы таһаар, ньириһий (этиҥи этэргэ). ☉ Греметь (о громе)
Эмискэ нүксүлгэн Этиҥнэр эттилэр. Болот Боотур
Биир сайын томторбутугар оонньуу сырыттахпытына, үрдүбүтүгэр этиҥ эппит. ССС ОББ
Былыт суоҕа буолан баран, халлааҥҥа этиҥ эппит. М. Горькай (тылб.)
♦ Айыыгын эт көр айыы III. Таҥара иннигэр айыыгын эт, чэпчиэҥ
□ Төрөөбүт ийэтэ эрдэ, уол таҥараҕа аан бастаан айыытын этэр дьылыгар, оҕолонобун диэн өлөөхтөөбүтэ. В. Яковлев
Ол чочуобунаны, сэттэ сааһын туолан айыы этээри, сайын аҕабыыт кэлбитигэр Хачыгыр аҕатын кытта сылдьан көрбүтэ. Эрилик Эристиин
Айыыны быһа эттэххэ көр айыы III. [Күөх Көппө:] Эчи, айыыны быһа эттэххэ, бэйэм да тэпсэн кыайдым быһыылаах. Суорун Омоллоон
Арай, айыыны быһа эттэххэ, мин оҕом Аргунтай бардаҕына, Баргузин бириискэтин эн тыла суох ийэҥ Сотто аһынан салгыа этэ дуо? Эрилик Эристиин
Айыыны кистээбэккэ эттэххэ (тугу кистэниллиэй) көр айыы III. Мин оҕом оҕолоро буолуох эдэр кыргыттар сорохторо, чэ айыыны кистээбэккэ эттэххэ, сүрэҕэлдьииллэр. Амма Аччыгыйа
Баһан эт көр бас I. Баһан этэллэр: «Сотору ыанньыксыттар, били былыргыларын курдук, ньирэйдэри, ынахтары бииргэ көрүөхтэрэ». С. Федотов
Арааһа, аһара басыһан, Атаһым, суруйар эбиккин, Умнубат эбит диэн махтанан, Баалыам дуо, баһан да эппиккин. М. Хара. Маны истэн олорбут Владимир Ильич тыл кыбыппыта: «Елизавета Васильевна, арааһа, кыратык баһан эттиҥ дуу!» М. Прилежаева (тылб.)
Баһын быһа эт көр бас II. Саҥарыма, кэпсэтимэ — Баскын быһа этинимэ: Өйдөөх киһи эбит дэтиэҥ, Бэрт уһун үйэлэниэҥ. Л. Попов
Биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө (кэҕэ этиэ, күөрэгэй ыллыа) көр алаас. Биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө, кэҕэ этиэ, күөрэгэй ыллыа (өс хоһ.). Быһа (быһахото) этимэ — быһа этимэ диэн курдук (көр быһа I). Кэргэммэр, Соняҕа, тугу да быһа-хото эппэппин. П. Аввакумов
Кини [Даайыс] барыларыттан сааһынан аҕа. Ол иһин эбитэ дуу, кини бу кыргыттары туохха да холооботтуу быһа-хото этэн кэбиһээччи. А. Сыромятникова
«Түксү, манна кураанаҕынан куолулуур сир буолбатах!» — Ханчаайап быһа-хото эттэ. «ХС»
Быһа этимэ көр быһа I. Василий хаһан да Бүөккэҕэ да атыттарга да билбэтин-көрбөтүн быһа эппэт буолара. А. Сыромятникова
Ол эрээри билиҥҥиттэн, Суолбун ортолоон иһэммин, Иннибин быһа этимиим, Суҥхарымыым ирээппиттэн. М. Тимофеев
[Тойоттор — Толомон Ньургустайга:] Оҕобутун эйигин Уу харахтаах Утары көрбөтүн, Быыра тыллаах Быһа эппэтин. ТТИГ КХКК
Быһыта баттаан саҥар (эт) көр баттаа. «Онуоха-маныаха дылы сиринэн, син, биһиги туһанан хаалыахпыт», — диэн оҕонньор быһыта баттаан этэн кэбистэ. П. Ойуунускай
Бэйэ икки ардыгар (ыккардыгар, иккэрдигэр) эттэххэ көр икки I. [Аркаас — Сибиэтэҕэ:] Бэйэ икки ардыгар эттэххэ, булка-алка иҥсэ көбөрө кимиэхэ баҕарар тэҥ буолуо суоҕа дуо? П. Аввакумов
Бэйэ икки ардыгар эттэххэ, мин сөбүлээмээри гынабын ээ. И. Никифоров. Көмүрүө курдук этэн кэбис көр көмүрүө. Эмээхсин сэнээн саҥараары гыммытыгар кыыс, толлон турбакка, көмүрүө курдук этэн кэбистэ
□ Тугу баҕарар, кими баҕарар көмүрүө курдук этитэлээн кэбиһээччи. Г. Нынныров
Көрөртөн да сүөргү, этэртэн да эриэккэс көр көр I. [Туйаарыма Куо] Көрөртөн көрө сүөргү Көстөр бэрт, Этиэхтэн да Эттэр эриэккэс. П. Ойуунускай
Этэртэн да эриэккэс, Көрөртөн да сүөргү, Күндү тааһым барахсан Күлүбүрээбит бэйэтэ Күнтэн көспүт сардаҥалаах эбит. С. Зверев
Кулгаах-харах көмүстээн этэр көр кулгаах. Кулгаах-харах көмүстээн этэр (өс хоһ.). Кырыа-хоруо курдук эт (саҥар) көр кырыа-хоруо. Уоһуттан уоһаҕа куурбакка сылдьан кырдьаҕас дьону кырыа-хоруо курдук этэр буолбут. М. Доҕордуурап. Өс кэпсээ, тыл эт көр өс II. [Күн Тэгиэримэн бухатыыр] Өс кэпсии, Тыл этэ, Тойук туойа турбута үһү. КММ БМБ. Сиик тэстибэт гына (эт) көр сиик I. Ийэм аҕабар миэхэ саҥа бэлисипиэт ыларбытын сиик тэстибэт гына эттэ
□ [Кинээс Мохооҕо] ханан да сиик тэстибэт гына этэн түмүктээтэ. ОИП Х. Сирэйгэ эт — кимиэхэ эмэ тугу эмэ тус бэйэтигэр, утары көрөн туран хайдах баарынан эт, саҥар. ☉ соотв. говорить прямо в лицо
«Мин ол содурбун дуу, күлүгээммин дуу дьахтар быраҕан барыаҕын? Эн сирэйбэр эт», — Туоскун тыла-өһө дьыбарсыйан барда. Софр. Данилов
Кини халы-мааргы тыллаах-өстөөх, сытыы, бэргэн уобарастара суох айымньылары туох баарынан сирэйгэ этэртэн тардыммат. Күннүк Уурастыырап
Этэбин эйиэхэ сирэйгэр: Дьиҥнээх бүрүкүрээт эбиккин. Баал Хабырыыс
Сиэллээн-кутуруктаан эт (саҥар) көр кутуруктаа. [Абааһы уола:] Ааттаһар да ахсааннаах, көрдөһөр да күттүөннээх. Чэ, ону бэйэҥ бил! Итинтэн ордугу сиэллээнкутуруктаан этэрим суох! — диэтэ. Ньургун Боотур
Тылы сиэллээн-кутуруктаан, наһаа эрийэн, таптаан этэр. Н. Босиков
Ити баҕаҕын табаарыскар тылгынан кэпсиир буоллаххына, уһатанкэҥэтэн, сиэллээн-кутуруктаан, эргитэн этиэххин сөп. ЧМА СТС СЭ. Тиһэх тылын этэ илик көр тиһэх I. Гриша бу сырыыга убайыгар хапсаҕайдаан хоттордо гынан баран, тиһэх тылын этэ илик
□ Үһүс миэстэҕэ улахан эрийсии буолуох курдук
Тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрэ да тиһэх тылларын этэ иликтэр. «Кыым»
Тыллаах эппитин, <кырыыстаах кыраабытын> курдук көр тыллаах. Тыллаах эппитин, кырыыстаах кыраабытын курдук. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оо, тыллаах эппитин, кырыыстаах кыраабытын курдук буолан иһээхтиибит. «ХС»
Тыллаах этэр, харахтаах кынчарыйар, илиилээх охсор (киһитэ) көр тыллаах. Тыллаах этэр, харахтаах кынчарыйар, илиилээх охсор. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тылыттан тылыгар <эт, кэпсээ, түһэр> көр тыл II. Учууталыҥ туох диэтэй, тылыттан тылыгар эт. Тыһы кылы тыыра этэр көр тыһы. Тыһы кылы тыыра этэр уус тыллаах киһи (өс хоһ.). Эн курдук тыһы кылы тыыра этэр уус тыллаах оҕонньор көрдөһүүтүн хайа дьахтар аккаастыай? Болот Боотур
Уот этэр көр уот II. Чэ, ол кини эппитэ да, уот эппитэ да син биир. Н. Неустроев
Кырдьыксыт киһини «уот этэрин курдук тыллаах» киһи диэн буолар. «ХС»
[Сахалар] уот «этэрэ», итэҕэл быһыытынан, «уот иччитэ» дьону кытары кэпсэтэрин курдук санааннар, уот хаһан даҕаны сымыйалаабат диэн саныыллар. «Чолбон»
Уоттаах харахтаах (харах) утары көрбөтүн — татаар тыллаах таба эппэтин диэн курдук (көр татаар II). Уоттаах харахтаах утары көрбөтүн, татаар тыллаах таба эппэтин! Саха фольк. Утары эт көр утары. [Уоһук:] Утары эрэ эттэргин, дьэ, тугу хоргутуоҥуй. Н. Неустроев
«Үс мөлүйүөнтэн баҕас итэҕэһэ суох инигит», — диэтэ утары эттэрбэттик. Софр. Данилов
Хоруо курдук эт (саҥар) көр хоруо. Арай Айдар баар дии, туохтан да иҥнэрэ-толлоро диэн суох, барытын хоруо курдук этэн кэбиһэр. Н. Лугинов
«Энмин» дэһэн сылдьыбыт Атастарындоҕотторун, Аймах-билэ дьоннорун Хоруо курдук этитэлиир Холур-холуон быһыыланна. М. Ефимов
Вера, сэттис кылааһы биир да «орто» сыаната суох наар үчүгэйинэн бүтэрбит эдьиий киһи, бэһис кылааһы сыһыллан-соһуллан нэһиилэ «ортонон» эрэ тахсан олорор быраатын хоруо курдук этэргэ бырааптаах курдуга. И. Сысолятин
Элэ-была тылгын эт көр элэ-была. Иккиһин, үсүһүн, төрдүһүн хаһыытаан элэ-была тылын этэн көрдө да, ким да омурҕанныах быһыыта суоҕа. М. Доҕордуурап
Ити киэһэ кыыстара, олус эрэйдэнэн, элэ-была тылын этэн, киһини барытын куттаан, ууга-уокка түһэрэн, халлаан сырдыыта өлбүт уол оҕону төрөппүт. Т. Находкина
Эппит тыл биир көр тыл II. [Ньургуһун Ньукулай:] Эппит тылым биир. Этиэм суоҕа. Күндэ
Эппит тылгар тойон буол көр тыл II. Хаһан баҕар эппит тылгар тойон буоларыҥ ордук. Эппит тылгын (этиллибити, этиллибит тыллары) төннөр көр төннөр. Оччоҕо ити эппит тылгын бэйэҕэр төннөрүөм! Ону өйдөө эрэ! Ньургун Боотур
Көрбүт хараҕын чыпчылыйыа, Туппут илиитин мүччүрүтүө, Эппит тылын төннөрүө суох Кытаанах санаалаах Кыыс дьахтар быһыылаах. А. Софронов
Чэ, хайыахпытый? Этиллибит тыллары төннөрбөккүн. Н. Лугинов. Эппит хоту сыл- дьар — мөккүспэт, утарыласпат, киһи тугу эппитин толорон иһэр. ☉ Легко повинующийся, послушный
Харычыана эрэйдээх киһи этэрин хоту сылдьар сымнаҕас майгыннаах. П. Аввакумов
Эппит хоту сылдьар бу боростуой эмээхсин буолбатах. ПНИ АДХ
Эппэт кэлэҕэй көр кэлэҕэй II. [Аан Далбар:] Оҕобун ким уоран сиэбитин билээри Оннооҕу-маннааҕы ааттаах ойууннарга Көрүү көрдөрө сатаатым, Өлүөхсүт аатын этэн иһэн Куттанан эппэт кэлэҕэй буолаллар. И. Гоголев
Кыыһырдар эбэтэр омуннурдар эрэ, эппэт кэлэҕэй буолан хаалааччы. М. Доҕордуурап
Савва кутталыттан уҥуоҕа халыр босхо баран, эппэт кэлэҕэй, саҥарбат тардыас буолла. Л. Габышев. Эт <да> этимэ — киһи тылын истибэт, баардыылаабат, онон этэн туһа суох (эппит да эппэтэх да син биир). ☉ соотв. хоть кол на голове теши
Эйиэхэ эт да этимэ, син биир. Н. Неустроев. Этиэх бэтэрээ өттүнэ (өттүгэр, икки ардыгар, түгэнэ, түргэнинэн) — олус түргэнник. ☉ В мгновение ока
[Тыҥырахтаах көтөр] этиэх түгэнэ ситэ баттаан ылан тэбэн, хайыы үйэҕэ өлөн аллара сурулаан эрэр тыыраахыны ууга тириэрдибэккэ, салгыҥҥа лып гыннаран ылла да, тыа диэки көтө турда. Амма Аччыгыйа
Ити барыта наһаа түргэнник буолла, этиэх бэтэрээ өттүгэр бүттэ. Болот Боотур
Этиэх икки ардыгар, Тимир эрэһэ сүүрүк Тэбэр долгунун үрдүгэр Тирэччи тирэммитинэн, Дириҥ куоллараан устун Тимирэн иһэр эбиппин. С. Васильев
Тэҥн. көрүөх бэтэрээ өттүгэр. Этиэхтэн эриэккэс көр эриэккэс. [Айталыын Куо] Таҥас бүтэй Талба-нарын Тамана көстөр, Эт бүтэй Этиэхтэн эриэккэс Уҥуоҕа умайар, Силиитэ дьалкыйар. П. Ойуунускай
Этиэхтэн эриэккэс, Саныыртан талыыкан, Эдэртэн эйэҕэс, Өлөөнчүк барахсан. Эллэй. Эттэ да этириэс — эппитин туох да иһин уларыппат. ☉ соотв. сказал как отрезал
Лоп гынна да догобуор, эттиҥ да этириэс (өс хоһ.). [Үчүгээйэп:] Мин кинини атын үлэҕэ анаан турабын. Ити туһунан тыл көтөҕө да сорунума. Эттим да этириэс. С. Ефремов. Этэ да барыллыбат — ким, туох эмэ туһунан этиллибэт, саҥарыллыбат даҕаны. ☉ И говорить не приходится (о ком-чём-л.)
Аймахтарбыттан көмө туһунан этэ да барыллыбат, хата бэйэбиттэн көмө көрдүүллэр. Этэ дьиэһий көр дьиэһий. Өллөхпүнэ үөрүм ытаан ааһыаҕа, иккилээх дьэс эмэгэт буолан этэ дьиэһийэн ааһыаҕа. Ньургун Боотур
[Алта удаҕаттар] Татынньахтыы сытар Таас килиэ оҕону Эрийэ охсон, этэ дьиэһийэн, Эрийэллэрин аҕай кытта [тыас дэлбэритэ ыстанна]. П. Ойуунускай. Этэн баран хаалар көр хаал. Дьүөгэм этиэхтээҕин этэн баран хаалар киһи
□ «Мин этэн баран хаалар киһибин, оттон кини сүрэҕэ суох!» — Маайа эбии күллэ. «ХС»
<Этэн баран> эҕирийиэх бэтэрээ өттүнэ (иннинэ) — этиэх бэтэрээ өттүнэ (өттүгэр) диэн курдук. «Сөп!» — эрэ диэтэргин Сипсибилигин, Этэн баран Эҕирийиэх иннинэ Тус хоту бараммын Туһааннаах убайгын Түптүр дьуоҕаттан босхолуом. П. Ядрихинскай
Тэҥн. көрөн баран чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр (икки ардыгар). Этэ сэлээр көр сэлээр II. Тиһэҕэр, Кухайа ойоҕо диэн аһаҕас эттээх өмүрэх эмээхсин этэ сэлээр буолан, мэнэрийэн бараары гыммытыгар, дьэ тохтоотулар. Болот Боотур
Энэлийэн ыла-ыла этэ сэлээрбит эркээйилээх, кутуран ыла-ыла холкулла олорбут хойгуолаах …… өлүү дьөлөҕөс үүтүнэн үргүөр үргүйдэ. Эрилик Эристиин
[Күкүр Уус] иһин түгэҕиттэн дириҥник мэҥийэн, иччилээх тыллары дьүөрэлээн, этэ сэлээр буолан иһэн, устунан салҕалас буолбут кылыһахтаах күөмэйигэр кэһээн ыллаан дьүрүһүтэн барар. Г. Колесов. Ээҕин эттэ — кытаанах эрэйи-кыһалҕаны көрсөн, улаханнык моһуогуран, кэһэй буолла, чуурун биэрдэ. ☉ Получать от кого-чего-л. суровый урок, быть сломленным кем-чем-л.
Эрэй кытаанаҕын эрэйдээтилэр, Ээхпин эппэтим биирдэ да. Эллэй
[Ыстапаанньыйа:] Дьоннору тимир чуумпурунан таһыйатаһыйа хас да хонугу мэлдьи аһаппакка хараҥа оҥкучахха хаайаллар үһү ээ… Ээҕин этиэр диэри. Күндэ
◊ Кистээбэккэ эттэххэ — кырдьыгынан, хайдах баарынан эттэххэ. ☉ Если быть честным, сказать как есть, если говорить, не тая
[Хоодуотап:] Чокуурап бөҕөхпүн диир буолан баран, кистээбэккэ эттэххэ, кини да аһыан баҕарар быһыылаах. С. Ефремов
[Петя:] Кистээбэккэ эттэххэ, мин ити күн үөрэн атаҕым сири билбэт буолбута. И. Данилов
Күөйэ-хаайа эт (эт-тыын) көр күөй-хаай. [Аан Далбар:] Оҕоҥ кэскилин күөйэ этимэ, Тыл сэттээх. И. Гоголев
Манна <маныаха, итиниэхэ, итиннэ> даҕатан эттэххэ көр даҕатан. Манна даҕатан эттэххэ, Иирэлээххэ ууну тутар үрдүк быһыт дьэндэйэн турар. И. Данилов. Оонньоон эт — элэк-хаадьы оҥостон сымыйаны саҥар, эт, көрүдьүөстэнэн албыннаа. ☉ Обманывать ради шутки, говорить в шутку, пошутить
«Оҕолоор, кэлиҥ! Тыыннаахпын! Оонньоон этэбин!» — диэбит били сүппүт уол. Суорун Омоллоон
[Варя (үөрэн күлэ түһэр, ийэтин кууһар, ууруур, эргичитэр):] Дьэ, ити туох диир эбит диэн, оонньоон эппитим. С. Ефремов
[Панас:] Эдьиэй, ааттыыбын, оонньоон этэбин. Эн бэйэҥ баҕаҕынан үҥкүүлээбэтэҕиҥ, — диэтэ. «ХС»
Сымнаҕастык эттэххэ — сымнатан эттэххэ диэн курдук (көр сымнат). Ол остолобуойтан, сымнаҕастык эттэххэ, ыйытыллыбакка ылыллыбыт курууска этэ. Н. Заболоцкай. Сымнатан эттэххэ көр сымнат. Айаммыт, сымнатан эттэххэ, унньуктаах, сылаалаах буолла
□ Кинилэртэн сорохторо [гороно, районолар эппиэттээх үлэһиттэрэ] ити ыстатыйаны, сымнатан эттэххэ, сураҕын эрэ истибит этилэр. «Кыым»
Таарыччы эттэххэ (аҕыннахха) көр таарыччы. Таарыччы этэн аһардахха, нуучча сирэ үөскүөҕүттэн ыла бу дойдуга олорор табыллыбат. И. Тургенев (тылб.)
Талбытынан эттэххэ көр талбытынан. Талбытынан эттэххэ Таракаан эмиэ муостаах. П. Ойуунускай. Чуолаан эттэххэ — тугу эмэ ордук чуолкайдаан, чопчулаан эттэххэ. ☉ Если быть точным, конкретизировать в словах
[Вера:] Онно баҕар эһиги, чуолаан эттэххэ, эн да буруйдаах буолуоҥ. С. Ефремов. Эн эппэтэҕиҥ буоллун — этиллибит туоллун, этиллибит курдук буоллун диэн баҕа санааны биллэрии. ☉ Пусть исполнится сказанное, пусть будет так, как сказано (говорится в случае желания исполнения сказанного)
Эн эппэтэҕиҥ — таҥара эппитэ буоллун (өс хоһ.). Эн эппэтэҕиҥ — Иэйиэхсит эттэҕэ буоллун! П. Ойуунускай. Эппиккэ (этэргэ) дылы — туох эмэ диэн эппит курдук, туох эмэ диэбиттии. ☉ Как говорится
Эппиккэ дылы, боруоста «үчүгэй» уол. «Кыым»
ср. др.-тюрк. айыт ‘позволить говорить; спрашивать’, кирг. айт ‘говорить, сказать’
II
аат.
1. Өлөрүллүбүт кыыл, сүөһү эбэтэр көтөр аһылыкка туттуллуон, ыстанан сиэниллиэн сөптөөх чааһа, көп өттө. ☉ Часть туши убитого животного или птицы, употребляемая в пищу, мясо
Мин тотуохпар диэри эти дэлби сиэтим. Н. Неустроев
Дьиэ ыһаарыламмыт эт сытынан аҥылыйар. Софр. Данилов
Оҕонньорум икки үтэһэҕэ сыалаах эти үөлэ охсон уотун кытыытыгар анньыталаата. А. Кривошапкин (тылб.)
2. Киһи эбэтэр кыыл тыыннаах буолан, олох олорорун кэрэһэлиир бүтүн бэйэтин бүттүүнэ: сымнаҕас эттигэ, хаана-сиинэ, уҥуохтара. ☉ Плоть, тело, организм (человека или животного)
Көһүйбүт эккин көннөрөн, Көллүбүт уҥуоххун хамнатан, Утуйбут буолларгын Уһуктар кэмиҥ кэллэ. П. Ойуунускай
Сарсыарда сылаабытыттан эппит көһүйэн хаалан, атахпытын нэһиилэ соһор буолбут этибит. Т. Нутчина
Киһи этин сүрүн чаастара: төбө, моой, көҥдөй көҕүс, илиилэр уонна атахтар. МЛФ АҮө
3. көсп. Уларсыкка туһаныллар көлө иһин төлөбүр. ☉ Плата за пользование чужим рабочим скотом
[Дьаакып:] Ыстапаан, атыҥ этин төһө диигин? А. Софронов
Көлө этэ бара-кэлэ уон икки сүүс. Амма Аччыгыйа
Ыраах сырыыларга ыппыт охтуу ыстаннарабын, …… Этинэн төлөбүргэ элээрдэн бараттыыбын. Р. Баҕатаайыскай
♦ Аһаҕас эттээх көр аһаҕас
Туох баар иэйиитин, өйүн-санаатын истэбилэ турар сылаас дууһалааҕар, аһаҕас эттээҕэр эбии ыга сыһынна. Н. Босиков
Абааһы, иччи аһаҕас эттээх дьоҥҥо көстөр, иһиллэр дииллэр. И. Федосеев
«Сир түннүгүнэн» аатырар ураты муударай аар кырдьаҕастар, эбэтэр «аһаҕас эттээх» «көрбүөччү», аптаах-хомуһуннаах улуу ойууттар эрэ өтө көрөн этэр кыахтааҕынан аатыраллара. Эрчимэн
Буордаах эт көр буор. Үөннээх эт сүгэһэрдээх, Буордаах эт аһылыктаах, Муҥутуур түөкүн аатырбыт Мин муҥнаах буоллаҕым. С. Зверев
Буутун этэ буспут (муҥутаабыт) <сиһин этэ сиппит> көр буут I. [Манчаары:] Эн буоллаххына Буутуҥ этэ буһарыгар, Холуҥ этэ хойдоругар, Самнан биэрбэт саргылан, Түһэн биэрбэт төлкөлөн. Эллэй
Быстар дьадаҥы ыал уоллара Бичик Сэмэн сүүрбэ сааһыгар тиийэн, холун этэ хойдубута, буутун этэ муҥутаабыта, сиһин этэ сиппитэ. Н. Якутскай
«Буутун этэ бустаҕына, холун этэ хойуннаҕына былыргы мин саҕа бухатыыр буолсу», — диэн уурайан туран, киһитин хайҕаата. Эрилик Эристиин. Бүтэй эттээх көр бүтэй II. Сөдүөт, бүтэй эттээх буолан, өтөххө куттаммакка хонно
□ Абааһыны аһаҕас эттээх-сииннээх дьоннор көрөллөр дииллэр
Оттон Сайыына бүтэй эттээх. Г. Угаров
<Икки, сэттэ> кэрэх этиттэн маппыт көр кэрэх I. Икки кэрэх этиттэн маппыкка дылы (өс хоһ.). Сэттэ кэрэх этиттэн маппыт Нэлээһэйгэ дылы. Саха фольк. Инчэҕэй эттээҕи <таба> туппат көр тут I. Бу [оҕо] да турбата. Инчэҕэй эттээҕи таба туппатыбыт. Н. Түгүнүүрэп
Инчэҕэй эттээх тулуйбат көр тулуй. Салгын титирээн, сир дьигиһийэн, уу оргуйан олорор, инчэҕэй эттээх тулуйбат үлүгэрэ соҕотохто таҥнары сатыылыыр. С. Васильев
Таһырдьа үүт сылытар оһохторо суох буолан, Муоча күнү быһа дьиэтигэр уот оттон, инчэҕэй эттээх тулуйбат итиитэ. С. Никифоров
Иэдьэгэй эттээх көр иэдьэгэй. Иэдьэгэй эттээх Иринньэх оҕо Эрдэхтэн ыла, Иҥсэлээх тойот Илимэр иҥнэн, Иинэҕэс мастыы Эриллэ хатан, Имиллэ үүнэн Испитим баара. Эллэй
Көрдүгэн эттээх көр көрдүгэн. Оҕобут көрдүгэн эттээх буолан, алааска, тыаҕа барбаппыт, дьиэбитигэр олоробут. Кыһыл этинэн көрөр көр кыһыл. Кыһыл этинэн көрбүт, ириҥэнэн көрбүт, мээнэнэн өлбөөдүччү көрбүт. П. Ойуунускай
Ньиччэҕэй эттээх — инчэҕэй эттээх диэн курдук (көр инчэҕэй). Түрмэҕэ өр туталлара буолуо. Ньиччэҕэй эттээх тулуйбат сирин кэпсииллэр. Болот Боотур
Этиһэн тэҥнээҕин Булбатах туура. Ньиччэҕэй эттээҕи Тулуппат дууһа. Баал Хабырыыс
Германияҕа ньиччэҕэй эттээх тулуйбат сорун-муҥун көрбүппүн санаан кэллэхпинэ …… тыыным хаайтарар. М. Шолохов (тылб.)
Өлүөр эккэр түөн уурунума көр өлүөр. Өлүөр эккэ түөн ууруллубат (өс хоһ.). Суох, оннук сатаммат, эрэбиисийэ кэллэҕинэ, миигиттэн иэстиэ, өлүөр эппэр түөн ууруммаппын. Далан
Хайа атыыһыт, этэргэ дылы, эргиэн бириинсибин кэһэн, өлүөр этигэр түөн уурунуой? С. Федотов
Сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан көр сүрэх I. Хас хоһоон барыта сүрэхтэн эт тардан, хаан хабан тахсыахтаах! П. Тобуруокап
Маяковскайтан сабыдыаллаах кырдьык даҕаны сүрэхтэн эт хабан, хаан тардан тахсыбыт поэзия! Н. Тобуруокап
Арай «хоһоон сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан тахсыахтааҕын» бэйэтинэн билбит биир улахан бэйиэппит Пётр Тобуруокап ханнык эрэ ыстатыйатыгар «тыл сытын-сымарын, тыл амтанын билиэххэ» диэһинэ итиннэ кэм чугас, уруулуу, атылыы соҕус буолара эбитэ дуу. С. Федотов
Уҥуох үүттээх, эт саастаах киһи көр уҥуох. Убайым уҥуох үүттээх, эт саастаах киһи. Үүтүнэн ииктиир, этинэн саахтыыр көр үүт I. Үүтүнэн ииктиир, этинэн саахтыыр ынах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эт атаҕынан көр атах. Сорохтор киэҥ Сойууһу, атын да дойдулары эт атахтарынан уһатытуора сыыйаллар. С. Федотов
Эт атаҕынан кэлиэх диэтэххэ ыраах сир. А. Сыромятникова
Чулуу тылбаасчыты [Владимир Державины] Семён Данилов эт атаҕынан эккирэтэн, көрдөөн булбута. «Кыым». Эт бэйэтинэн — ким эмэ бэйэтэ, тус бэйэтинэн. ☉ Он сам, лично, собственной персоной
Эн хамначчыт уолунаҕын, баай батталын эт бэйэҕинэн билбит киһигин. Амма Аччыгыйа
Баһыттан атаҕар диэри хаары бүрүммүт, сирэйэ-хараҕа бурҕаҥнас кырыа киһи уһун суолу эт бэйэтинэн эмиэ өтүүктээн барда. И. Никифоров
Кини эт бэйэтэ билбитин-көрбүтүн тутатына ис-иһиттэн күүстээхтик иэйэн этэр ураты дьоҕурдаах. «ХС»
Тэҥн. сирэй бэйэтинэн. Эт илиити- нэн — кыһыл илиитинэн диэн курдук (көр кыһыл). «Оо, сорум да баар эбит! Оннооҕор аҕалаатар аҕабын, эт илиибинэн тутан-хабан, ийэ буоругар харайбат сорум кэллэҕэ!» — Маппыр тииһин хабырынна. Л. Попов
Тимир кэбэрэни булларан уокка кытардан баран, эт илиитинэн тутан туран кыһыл тылынан сырдырҕаччы салаан кэбистэ. ИПН АОК
Былырыын күһүн …… худуоһунньуктар, ускуустуба үлэһиттэрин бүтүн биригээдэлэрэ тахсан былааннаан, биир нэдиэлэни быһа бэйэлэрэ эт илиилэринэн мусуой экспозициятын оҥорон биэрбиттэрэ. «ХС»
Этин <да> тартарбат — минин (иҥин) да тартарбат диэн курдук (көр тартар). Ити хаптаһыннара билигин ыллаһан да бардахтарына, соччо этин тартарбакка эрбии, көөбүллүү турууһу. Н. Заболоцкай
Кэрэмэс көрөн турбахтаата. Кыыла этин да тартаран көрбөт. Р. Кулаковскай
Ийэтэ, кини [Дьөгүөссэ] саҥатыттан этин да тартарбакка, хараҕын чыпчылыйбакка килэччи көрөн, айаҕын аҥаччы атан …… сытта. М. Доҕордуурап. Этин сааһа аһылынна — эмискэ ис-иһиттэн тоҥон, дьагдьайан ылла; туохтан эрэ олус улаханнык куттанна-куойда. ☉ соотв. мороз по коже дерёт; мурашки бегают по спине
Маайа, бу сэһэни истэ олорон, хаста да куйахата ытырбахтаан, этин сааһа аһыллан тымныйталыы сырытта. Н. Якутскай
[Соня (кыбдьыгырыыр, дьигиһийэр):] Оо, хайдах эрэ куйахам күүрэн уонна этим сааһа аһыллан, тоҥон бардым. В. Протодьяконов
Кыысчаан бу дьулаан сэбэрэттэн куттанан этин сааһа аһыллыбыта, мэктиэтигэр куйахата үмүрүтэ тыыппыта. «Чолбон». Тэҥн. этэ атыйар. Этин сүүйтэрбит — кырдьан, ыалдьан, улаханнык ырбыт, дьүдьэйбит, этэ-сиинэ ииммит. ☉ Терять тело от старости, худеть. Эбэм, кырдьан, этин сүүйтэрбит. Этин тартарда — куттанан, соһуйан, ходьох гынна. ☉ Судорожно дёргаться
Испирдиэн эмискэ Этин тартарда, Эргиллэ хайыста, Олоро түстэ, Ойон түстэ. А. Софронов
Андрей Иванович бастаан этин тартаран дьигиһис гына түстэ. Р. Кулаковскай
Этин ыт сиэбэт буол- бут — этин ыт сиэбэт гына диэн курдук (көр сиэ). Ити кэмҥэ Охотскай эҥээригэр өстөһөн эттэрин ыт сиэбэт буолбут хас да бандьыыт бөлөхтөрө баар этэ. Амма Аччыгыйа
Матасыыкылынан кэрийбитим буоллар эппин ыт сиэбэт буолан эргиллиэх этим. П. Егоров
Кии бөҕөнү күрдьүбүппүт, ходуулу таспыппыт, барытын илбийэнмиинньиктээн кэбиспиппит. Эппитин ыт сиэбэт буола сылайбыппыт. КИ АДББ
Тэҥн. элэтэ эһиннэ, былата быһынна. Эт киһи (дьон) элэйдэ, сыа киһи (дьон) сылайда көр сылай I. Ити иһэн, Эт киһибит Эргэ нэмэттэ курдук Имиллэн, Элэйэн барбыт, Сыа киһибит Сындааһын иҥиирэ сыыйыллан, Сылайан барбыт. П. Тобуруокап
Үс төгүрүк сыл сатыы айаннаан, сыа дьон сылайан, эт дьон элэйэн кэлбиттэрэ. Д. Апросимов
Эт кулгаахпынан (истибитим) көр кулгаах. Кини ырыатынтойугун, олоҥхотун эт кулгаахпынан истэн, илэ харахпынан көрөн итэҕэйбитим диэтэхпинэ, бука, омун буолуо суоҕа. Күннүк Уурастыырап
[Начаалынньыктар] саҥа дьылтан АТС үлэҕэ киириэҕин туһунан эрэннэриилэрин эт кулгаахпытынан хаста да истэн турабыт. «Кыым»
[Чацкай:] Туох баҕайытай? Эт кулгаахпынан иһиттим! А. Грибоедов (тылб.)
Эт лахса көр лахса. Биир суон соҕус эт лахса киһи түргэнник лобурҕаччы хааман киирэн, бартыбыалын остуолга лис гына бырахта. А. Софронов
Ыҥыырга суон төҥүргэс курдук лип-бааччы олорор кэтит сарыннаах эт лахса аргыһа үгэһинэн көбүөлээн хардьыгынаата. И. Гоголев
[Ымсыы Хонооһой] эт лахса уҥуохтаах, биэс уонуттан тахсыбыт, кырдьа барбыт көрүҥнээх киһи. «ХС»
Эт мэйиитинэн көр мэйии. Икки атахтаах Иэгэй күлүк Эт мэйиитинэн эридьиэстээн, Салаҕай дугуй санаатынан сатаан Туппут-оҥорбут оҥоһуктара эбит. С. Зверев
Эт мэйиитинэн, дьаһалынан, ама, киниэхэ [Кагаҥҥа] тэҥнээх аҕыйах ини! «ХС»
Эт саастыы көр саастыы. Эт саастыы кыргыттаргын көрөн киһи үөрэр. Софр. Данилов
Ньургуһун Лоокууттуун эт саастыы этилэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Ньыыкан — кыыһыгар Балаайаҕа:] Бу мин өлбүт оҕобун Сүөдэри кытта эт саастыы. Н. Борисов. Эт сирэйинэн — хайдах баарынан, кырдьыгынан, тугу да кистээбэккэ (кэпсэт). ☉ Начистоту, откровенно, ничего не скрывая (разговаривать). «Эт сирэйинэн кэпсээ, тугу гынныгыт?» — диэтэ аҕата буруйдаах уолугар
□ Аата ньии, тугу таайса сатыы олордохпутуй? Иккиэйэхпит дии, эт сирэйинэн кэпсэтиэх. Болот Боотур
Эт сүрэҕинэн көр сүрэх I. Ол хаһан да сурукка суруллан, маассабай үөрэх буолбакка, биирдиилээн уус тус эрэйинэн, эт сүрэҕинэн булбут улуу дьоҕура буолар. ЧАИ СБМИ. Эт тардарын курдук — кыратык, биллэ-биллибэттик (ыалдьыбыт киһи бэрт кыратык үтүө буолан иһэрин этэллэр). ☉ Чуть-чуть, самую малость (идти на поправку — о больном человеке). Эмээхсин онтон ыла эт тардарын курдук үтүөрэн испитэ
□ Хор, Ипатий эт тардарын курдук, бэттэх диэки санаата кэлэн эрэр эбит. М. Доҕордуурап
Эт тилэҕинэн — эт атаҕынан диэн курдук (көр атах). [Бурҕаллай:] Эргэнэ хара тыам Иннэ-кэннэ биллибэт Эҥин эгэлгэ систэрин Эт тилэхпинэн Кэмниир эрэйбиний? П. Тобуруокап
Эт тилэҕинэн элбэх сири мээрэйдээбитэ. В. Барабанскай. Эт тиэтэлинэн түөлбэ. — олус ыксаллаахтык, суһаллык. ☉ В срочном порядке, крайне спешно
Киэһэриитэ Дьөгүөрэп оҕонньор мин олорор ыалбар эт тиэтэлинэн дабдыкычыйан ааспыта. Н. Заболоцкай
Яковтаах Дормидонт сержаннарыгар тылларын былас түһэрэн, аҕылаан-мэҥилээн киирэн, туох буолбутун эт тиэтэлинэн кэпсээтилэр. «ХС»
Эт туппут көр тут I. Манчаары уруккутааҕар эт туппут, хаана хараарбыт. А. Софронов
Настаа кыыһа эт тутан төлөһүйэн эрэрин үөрбүт хараҕынан астына, киэн тутта көрбүтэ. П. Аввакумов
Туох буолуой, кыратык уойбуппут, Хобулук үрдүгэр эргийбэт буолбуппут, Ол аата биһиги бүгүн «эт туппуппут», Сүүрбэлээх саастартан куоппуппут. АМА ХКУ. Эт туруйар буол көр туруй. Оҕом, улаатан, эт туруйар буолбут. Эт хараҕынан (көрбүт) — сурах хоту буолбатах, дьиҥ бэйэтинэн көрбүт (онон чахчыта саарбаҕа суох). ☉ Собственными глазами, своими глазами (увидеть)
[Дьэллэм Дьэбдьиэ] Аттакылар дэриэбинэлэригэр баран, судаарыскайдар олорор дьиэлэригэр кыабакыс гынан киирбитин эт харахпынан көрбүтүм. Болот Боотур
[Ананий] сүүрүк күүһүрбүтүн, уу дэбилиҥнии анньа кэлэ турарын эт хараҕынан көрөн, өйө-санаата көтөҕүллэ үөрдэ. М. Доҕордуурап
Урут хаһан даҕаны тыыннаах бандьыыты эт харахтарынан көрө илик дьон, сүрэхтэрэ быллыгыраата. «ХС»
Эт чаллах көр чаллах. Кини эт чаллах, үскэл көрүҥнээх, ортону үрдүнэн уҥуохтаах, хара бараан дьүһүннээх киһи. «ХС»
Кыырыктыйбыт баттахтаах эт чаллах киһи …… Юрканы уһун уктаах сиппииринэн сүнньүгэ доргутан биэрээри, эккирэтэн аҕай эрэр эбит. А. Гайдар (тылб.)
[Павлуша] пиибэ олгуйун саҕа улахан төбөлөөх, нүксүгүр, эт чаллах уол. И. Тургенев (тылб.)
Этэ аты- йар — этин сааһа аһылынна диэн курдук. Этим атыйан дьар гынна, өрүтэ даллаҥнаатым. П. Ойуунускай
[Сүллүкү ойуун] этэ атыйталаан, дьагдьайан, тииһигирэн барда. Болот Боотур
Этэ дьар гынна көр дьар гын I. Тыгырыана киһини …… атыҥырыы көрдө, куһаҕаннык санаата, куттанан этэ дьар гынна. Болот Боотур
[Миша] этэ дьар гынар — кинини тымныы харахтар өтөрү-батары көрөллөр. Н. Лугинов. Этэ (этэ-сиинэ, этэ-хаана, эт-этэ) илдьирийдэ (илдьи барда) кэпс. — олус улаханнык сылайда, сылайда-элэйдэ, сэниэтэ олоччу быстыар диэри сылбадыйда. ☉ соотв. валиться с ног; устать как собака
Тамахтара наһаа хаппыт, эттэрэ иилэн ылбат гына илдьирийбит. А. Софронов
Дьулустаан, туохтан эбитэ буолла, бүгүн хаһааҥҥытааҕар да олус илистибит, эт-этэ илдьирийбит, сылайбыт курдук сананна. Э. Соколов
Дьэ маны ааттыахха сөп уол оҕо сындааһына сыыйыллар, эт-этэ илдьирийэр идэмэрдээх үлэтэ диэн. «ХС»
Этэ (этим) салаһар көр салас I. Дьыбар сыыгыныыр, тоһуттар… Өссө да тымныйыа турдаҕа. Ыччака! Этим салаһар, Тымныыбын умнубут буоллаҕым. С. Данилов
Мин оҕонньор бу кэпсээн дьүһүлэнэ олороруттан этим саласта, куйахам күүрэргэ дылы гынна. И. Никифоров
Бандьыыт, тойонун ыгыытыттан этэ салаһан дугуҥнуу-дугуҥнуу, илдьи кырбанан атаҕар нэһиилэ уйуттар кыһылы …… балаҕаҥҥа илдьэн испит. «ХС». Этэ тардан көрбөт — олох куттаммат, куттанар диэни билбэт. ☉ соотв. не знать страха, ни один мускул не дрогнул
Ньирэй, кутталы билбэт буолан, бөрөттөн этэ тардан көрбөт. Этэ тардар көр тарт. Тыа саҕатыгар тиийэн, кэннибин хайыспытым, онуоха этим тардыбыта, сүһүөҕүм хамсаабыта, сүрэҕим ыарыылаахтык «дьар» гыммыта. Е. Неймохов
[Мөрүөн] кими эмэ көрсүөм диэн, этэ тардар, дьиксинэр. Д. Таас
Бөрө, төҥкөс гынан ыллыгы сытырҕаан көрдө уонна, этэ тардан, туора ыстанна. Р. Кулаковскай
Этэ умайар көр умай. Тоҕо этиҥ умайар? Тоҕо төбөҥ ыалдьар? И. Гоголев
Суорҕанын сабыннаҕына итииргиир, этэ умайар. Н. Лугинов
Кыра кыыһа — түөртээх Сэрбэкэ этэ умайан, мөхсөн, ынчыктаан уутун көтүттэ. Болот Боотур
◊ Атах эт көр атах
[Кээрэкээн] хаары таптайан сомоҕолоон баран, муннун тоҕо охсунан, ол хаанынан хаарын тас өттүн кытарда сууйан-сотон, атах эт оҥорбут. Саха ост. II
Эдьиийим Ксения Егоровна, атах эти хоспох үрдүгэр хоҥноро сылдьан, сыыһа үктэнэн сууллан түспүтэ. ВНЕ НЭНь
Быдьырхай эттээх ыстаал көр быдьырхай. Быдьырхай эттээх ыстаалтан оҥоһуллубут саа. Дьилэй эттээх (куҥнаах, эттээхсииннээх, эттээх-хааннаах) көр дьилэй. Биһиги дьилэй эттээх буоламмыт саҥаны, бастаан иһэри билбэккэ, көрбөккө, сатаабакка олорорбут буолуо. В. Протодьяконов
Ол ынырык күннэр-дьыллар содулларын биһиги дьилэй эттээхтэр тута билбэтэхпит иһин, үрдүк баҕалаах, үтүө дьулуурдаах өттүгэр хааччах-хаайыы буолбутун дьэ истэн-билэн эрдэхпит. Күн т. Көҕөн эт көр кө- ҕөн III. [Айыы бухатыыра] күүс иҥиирэ, көҕөн этэ бары бүк-тах тарта. Ньургун Боотур
Икки илиитин иҥиирдэрэ Лычыгырыы күүрдүлэр, Лыҥкыныы түстүлэр, Көҕөн эттэрэ Күүрэн таҕыстылар. П. Ойуунускай
[Кини] хас оҕустаҕын аайы көҕөн эттэрэ күүрэн логлоруттан тахсаллар. М. Доҕордуурап
Көм эт көр көм. Ыт Түүлээхтэн арахсыбатаҕа, охторо сылдьан бууттары, эмэһэтин көм эттэри илдьи убахтаабыта. Суорун Омоллоон
Көм эт — буут этэ (сап, быа хатарга). Хомус Уйбаан
Биир кыргыһыыга Мэхээс хаҥас өттүгүн көм этин сэнэрээт үлтүркэйэ тоҕо солоон ааспыта. Н. Кондаков
Кырбас эт көр кырбас II. [Оҕонньор:] Оо, дьэ, диэ даа! Киһи аны биир кырбас эти сиирэ, биир быһыы килиэби сиирэ, биир чааскы чэйи иһэрэ — барыта туора көрүүлээх, барыта хааччахтаах. П. Ойуунускай
[Суккун сонноох Суут албын] ойоҕо ойон тура эккириир да, үс тоҥ кырбас эти таһыттан киллэрэн күөскэ угар. Суорун Омоллоон
Кинээһиҥ эйиэхэ хас да сордоҥу уонна икки-үс кырбас эти аҕалла. И. Федосеев. Саатар эт (сэп) көр саат I. Суор эт көр суор II. Уол, илиитин быччыҥнарын күүрпүтүгэр, суор этэ мөкүнүйэн таҕыста. Тоҥ эт көр тоҥ II. Сахалар тоҥ эти сөбүлээн сииллэр
□ Тоҥ эти харса суох сиэтэ. П. Ойуунускай. Эт аһылыктаах — этинэн аһылыктанар тыынар тыыннаах. ☉ Питающийся мясом, плотоядный
Бөрө, эһэ — эт аһылыктаах кыыллар. Эт бэргэ харах көр бэргэ. [Уот Уһуму] Эт бэргэ буолбут Эҥэрэ чүөмпэ харахтаах. П. Ойуунускай
Эт мөҥүрүөн көр мөҥүрүөн. Аҕам титииктэн эт мөҥүрүөн тыһаҕаспытын сиэтэн таһаарда. Ф. Постников
Эти ылыыга хаһаайыстыбалар биир дьоһуннаах соруктара — түргэнник төлөһүйүмтүө, эт мөҥүрүөн сүөһүнү булан, талан иитии. АДГ СКУо
Көлө тиийбэт буолан, Лээһэҥкэ диэн ааттаах эт мөҥүрүөн кылгас атахтаах хара маҥаас атыыр оҕуһу от кэбиһиитигэр көлүйэр этилэр. «Чолбон»
Эт сааһа көр саас III. [Бүөтүр:] Ок-сиэ, оҕолор! Өйдөөн көрдөххө, биһиги эппит сааһа суоҕа, уҥуохпут бүтэйэ, тириибит халыҥа сүрдээх даҕаны. А. Софронов
Эмээхсин уолугар бэркэ наллаан, киһи этин сааһынан киирэрдии эппитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Киһи этин сааһын курдаттыы сылааһынан угуттуур ылааҥы күн үүммүт. «Кыым». Этэ ууммут — силгэтэ, быччыҥа эчэйбит, эмсэҕэлээбит. ☉ Растянул мышцы, связки
Эт ууммутун ардыгар тоҥ сүгэ ончоҕунан кыһарыйа баттыалаан үтүөрдүү эмиэ баар. Хомус Уйбаан
ср. др.-тюрк. ет ‘мясо; плоть, тело’, алт. эт, каракалп. ет ‘мясо’