саҥа алл. Саха олоҥхотугар абааһы кыыһын ырыатын киирии тыллара. ☉ Запев бесовской девы в якутском эпосе олонхо
Иэдээникпин-куудааныкпын... Иһиликпин-таһылыкпын... П. Ойуунускай
Иэдээнигим-куудааныгым... Иһилигим-таһылыгым... Аар-дьаалы!!! Аарт-татай!!! Эрилик Эристиин

туохт.
1. Саҥа таһааран ытаан-соҥоон, сулан. ☉ Сетовать, стенать, плакать жалобно, громко
Онно ытыы-соҥуу, иэйэ-куойа сырытта: «Иһиликпин-таһылыкпын, иэдээмминалдьархайбын, аарыкпын-айдааммын оҕолор!» Саха фольк. Уолчаан түүнү мэлдьи ыһыытыы-хаһыытыы, иэйэ-куойа олорбута. И. Федосеев. Биһиги быыкайкаан Венерабытын куоракка илдьэн, тугун-ханныгын ситэ билбэт тэрилтэбитигэр туттарарбытыгар, оҕобут сайыһан иэйэрин-куойарын истэ-истэ хайдах санааҕа ылларбыппытын, бука, оҕолоох эрэ киһи барыта өйдүөҕэ дии саныыбын. «Кыым»
2. Ис искиттэн өрүкүй, манньый, өрө көтөҕүлүн. ☉ Вдохновляться, воодушевляться, воспрянуть духом
Иэйэн-куойан, ирэн-хорон олороннор ис-быар санаалара хайдах сатанан тахсарынан ыллыыллар. Күндэ
Эмээхсин үөрбүт-көппүт, иэйбит-куойбут, өйдөөх-санаалаах сэбэрэтэ ордук тупсан үтүө майгыланан көстөр. И. Данилов
С. Прокофьев сэттис сонататын өссө ордук табыллан, иэйэн-куойан оонньоото. «ЭК»
Кини да киһи - итиннэ оҕо ытыы олордоҕуна, манна кэргэнэ талыгырыы сырыттаҕына, ама кинитин иһин, хайдах иэйэн-куойан үлэлии олоруон өйүм хоппот. «ХС»

саҥа алл.
1. Абарыыны, кыйаханыыны, абааһы көрүүнү бэлиэтиир. ☉ Выражает досаду, раздражение, крайнее недовольство
Алаата, алаата! Абаккабын-сүттүккэбин көрөллөр-көрбөттөр, оҕолоор! Мин эйигин ааттыырга-көрдөһөргө кэлбэтэҕим! Ньургун Боотур
«Алаата, итинник аһыйыах аата тоҕо аныыгын, биһиги сүөһү эрэйбэппит ээ, урут даҕаны көрдөөбөтөхпүт»,— диэн Күөрэгэй ийэтэ сөбүлэммэтэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Аарт-татай! Алаата оҕолор! Ааттаах күүстээх Аарыма оҕус диэн Алҕас даҕаны Арбыыллар эбит! П. Тобуруокап
2. Куттаныыны, кэмсиниини, кутурҕаны бэлиэтиир. ☉ Обозначает испуг, сожаление, чувство позднего раскаяния
Алаата, ар-татай эбит ини! Иһиликпин-таһылыкпын, иэдээммин-алдьархайбын, аарыкпын-айдааммын, оҕолоор! Өлүү бөҕө үтүрүөтэ, алдьархай бөҕө нии ааҥнаата! Саха фольк. Алаата, алаата! Дьэ, көмүс түөстээх күөрэгэйим, алтан түөстээх далбарайым, дьэ түрбүөннээххэ түбэстим, уһуктаахха уолдьастым! Ньургун Боотур
Бу айылаах Буолуом кэриэтэ Өргөстөөх төбөлөөххө Өтөрү түһэммин Өлбүтүм ордук буолсу, Алаата, оҕолоор! П. Ойуунускай
3. Үөрүү, сөҕүү, дуоһуйуу иэйиитэ холбоспутун көрдөрөр. ☉ Выражает чувство радости, восхищения, удовлетворения
Алаата үчүгэйин! Алаата, саха киһи аһа амтаннаах даҕаны буолар эбит. ПЭК СЯЯ
Алаата, кэрэтиэн — Айылҕа барахсан, оо, бэрдиэн!! Күннүк Уурастыырап. Куһаҕан Холдьугур били үөнүн дьиэ муҥунан кутан кээспит. Алчах көтүөлээтэҕин аайы: «О, бөтөкөс! Уу-у, бабат!.. — дии-дии, оонньообут. — Алаата, үчүгэйин!» Саха фольк.

1. даҕ. Уһуннук кэтииттэн, туттууттан тырыттыбыт (үксүгэр таҥас туһунан). ☉ Изорванный, изодранный, превращенный в лохмотья (обычно об одежде)
   Ийэлэрэ Микиитэ илдьиркэй таҥаһын абырахтыы олорор. Амма Аччыгыйа
   Илдьиркэй таҥаһын иһиттэн былларыттыбыт быччыҥнара тииритэ тэбэн тахсыбыттар. Софр. Данилов
   «Сэгэриэм, үүппүт суох дии, бүгүн ынахпыт ыаппата... Уолбут», - диэтэ, илдьиркэй нэк сонун тэллэҕинэн оҕотун суулуу сатыы-сатыы. Күндэ
2. аат суолт.
3. Туох эмэ (үксүгэр таҥас) тырыттыбыт, быһытталаммыт лоскуйдара, быстаҕастара (үксүн тард. ф-гар турар). ☉ Лохмотья, тряпье (обычно в притяжат
   ф.). Онтон өйдөөн көрбүтэ, тииттэр төргүү мутуктарыгар эргэ кыл илим илдьиркэйдэрэ аргыый эйэҥнэһэ тураллар эбит. Амма Аччыгыйа
   Дьүдьэйэн өлүөх уолу, хата, Сөдүөччүйэ эмээхсин аһынан, көрөн-харайан, эргэ таҥаһыттан, нэк суорҕан илдьиркэйиттэн таҥас тигэн, дьон атаҕастыырыттан көмүскэһэн, уон алтатыгар тиэрдибитэ. Н. Якутскай
4. эргэр. Улахан алдьархай, иэдээн. ☉ Тяжелое событие, беда, пагуба (гибель, сильный вред)
   Дьиэлээхтэр илдьиркэйдэрэ иллэрээ күҥҥэ диэри илбэспит, аймаммыттара бүгүҥҥэ диэри холбоспут. Саха фольк. Илдьиркэй буолла, түбэстим. ПЭК СЯЯ
   Иэдээникпин-куудааныкпын, Иһиликпин-таһылыкпын... Илдьиркэйим да эбит - Төннөн иһэр диэхтээннэр, Төрдүс сирэй түгэҕэр, Кэтэххэ киллэрэннэр Кэбилээн кэбиспиттэрэ... П. Ойуунускай
   ◊ Иитэ (иинэ) суох (биллибэт) илдьиркэй, аана (аата) суох (биллибэт) алдьархай көр аан I
   Мин иитэ суох илдьиркэйгэ бардым, аана суох алдьархайга бардым, балтыбын Айталы Куону көстө көтүттүм. Саха фольк. Иккиһин тиллэн, Иинэ биллибэт илдьиркэйи, Аана биллибэт алдьархайы Арыйбытынан туруоҕа. П. Ойуунускай
   Ааттаах Арассыйа эбэ хотунум Аата суох Алдьархай акылааттаммыт, Иитэ суох Илдьиркэй эҥэрдэммит. С. Зверев
   Мин иинэ суох илдьиркэйгэ киирдим, аана суох алдьархайга бардым. Ньургун Боотур