мөрөйдөө диэнтэн холб. туһ. Бу да дьон икки өттүттэн мөрөйдөһөн бүтэн да хаа лы ах дьыа ланы бүтэрбэккэ сылдьаллар. «ХС»

киччиргэн диэн курдук
Кылбановскайы урукку курдук, бары мөрөйдөөбөтөхтөрө, бу киччиргэннээх түгэҥҥэ кини диэки таттарааччылар да син бааллара. В. Яковлев
Иккиттэн биир киччиргэннээх кэм кэллэ. Улуро Адо (тылб.)

мөрөйдөө диэнтэн дьаһ
туһ. Эһэ буоллаҕына сааһыгар тыа чуумпутугар бүгэн үөскээбит баҕайы, төһө да абааһыта киирбитин иһин, бачча үгүс өстөөххө мөрөйдөтө үөрэммэтэх буолан, син дьулайа, толло санаабыт. Н. Заболоцкай

табый диэнтэн төхт
көрүҥ. Аллаах аттыы сиэллэрэн Айанныыра өрө көтөн, Табыйталаан түһүөлүү Таастаах бардам Бүлүү. Л. Попов
Халла Элэмэһэ [ат] аймаһыйбыттыы кистээн дьырылаппыта, тугу эрэ сибиэркээбиттии чигдини тоҕута табыйталаабыта. И. Федосеев
[Митя] мөрөйдөөбүт өстөөхтөрү табыйталаан ыһыталаан кэбиспит. В. Осеева (тылб.)

саҥа алл. Дьиктиргээһини, сөҕүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, изумление чем-л. — Биһиэхэ, «Кытыл тураҥҥа», биир саҥа ыал эбилиннэ
— Бэй, ол кимий? — Андриан сэргэҕэлии түстэ. М. Доҕордуурап
[Чокуурап:] Кыһаммыт киһи дьону булуо этэ эбээт. [Үчүгээйэп:] Бэй, доҕор! Бу да киһи тылын. Ол хантан? С. Ефремов. Бэй, эһиги киксибиккит дуу? Мөрөйдөөҥҥүт хайаары гынаҕыт? Кырбаары гынаҕыт дуо? А. Федоров

тарахачый диэнтэн дьаһ
туһ. Икки-үс милииссийэ соҕотохто баар буола оҕустулар да, хара бэкир киһини мөрөйдөөн ылан, сержант хоһугар тарахачытан киллэрдилэр. Н. Заболоцкай
Толлоойук буруйдааҕы [кырса оҕотун] сабырҕаҕыттан өрө ыйаан тарахачытан, тордох аттыгар аҕалбыта. И. Федосеев
Громовик сүдү бэйэтэ сулбу ойон туран, икки ойуунан лааппылааҕы ситэ баттаабыта уонна саҕатыттан харбаан өрө тарахаччыппыта. В. Санги (тылб.)

туохт. Кимиэхэ эмэ киксэн баран сабыта түс, кими эмэ хас да буолан көмөлөөн, мөрөйдөөн саҥар. ☉ Нападать вместе по сговору на кого-что-л., действовать сообща против кого-л.
Ыл, Даарыйа, бу киһиэхэ куолаан аһаҕас соҕустук саҥарыах, оччоҕо эрэ бу чой бас өйдүүһү. У. Нуолур
Халлаантан илэ сырдык күн түспүт диэн соһуйдубут, Хараҕын уотун чаҕылҕан сырдыгар холуйдубут Уонна куолаан күүспүтүнэн тутарга соруннубут — Ол түмүгэр бу иэдээҥҥэ түбэһэн сордоннубут. Ш. Руставели (тылб.)

аат. Элбэх буолан кими эмэ көмөлөөн куолааһын. ☉ Нас тупление, нападение на кого-л. сообща с кем-л.
Бу дьоннор хас мунньах аайы уларса сылдьан мөрөйдөөһүннэрэ, соруйан миигин салалта түһүлгэтиттэн туоратарга дьон санаатын түмэ са тааһын этэ. В. Протодьяконов
Бу урук ку курдук ыла-ыла, наар биир киһини мөрөйдөөһүн буолбатах. В. Яковлев
Куһаҕан дьон түмсэн мөрөйдөөһүннэрэ к үү ст ээх сан аа лааҕы да и э ҕэҥнэтиэхтэрин, тумнар, чугуйар, атаҕынан күрүүр эҥин курдук быстах өйгө-санааҕа киллэриэхтэрин сөп. ПБН КДьСО

I
1.
саҥар диэнтэн дьаһ. туһ. Саҥарбаты саҥардыам, Тоҥмуту ириэриэм, Токуру көннөрүөм. А. Софронов
Кыргыттар мөрөйдөөн, күлэн-салан Кирилэни саҥарпатылар. Н. Заболоцкай
2. көсп. Атын омук суруйааччытын айымньытын тылбаастаан таһаар. ☉ Дать возможность заговорить на другом языке (перевести и издать произведения иноязычных писателей)
Семён Данилов Россия, Кавказ, Украина, Узбекистан, Латвия, Бурятия уо. д. а. сирдэргэ олохтоох бэйиэттэр айымньыларын сахалыы саҥардыбыта. Д. Васильева
II
туохт. Тугу эмэ сэлбийэн эбэтэр тупсаран саҥатытан оҥор. ☉ Ремонтируя или частично переделывая, придавать чему-л. новизну, обновлять, освежать что-л. Быйыл саас элбэх эргэ дьиэни саҥардан уонна саҥа дьиэлэри тутуохпут. М. Доҕордуурап
Аада бүгүн олуһун оҥостуммут, …… тыҥыраҕын лааҕын саҥардыбыт, хааһын хараардынан хаймыылаабыт, пуударанан сирэйин туналыччы туртатыммыт. В. Протодьяконов
Бу тэрилтэлэри саҥардан сэбилээһини түргэтэтэри …… хааччыйарга. «Кыым»

I
туохт. Хараххын соруйан кыараҕастык, симэн кэриэтэ, көр. ☉ Сильно прищуривать глаза
Хабырыыс хараҕын быһа симнэ. Малаҕар сирэйдээх мас эмэгэт эмиэ көһүннэ. Ыйаастыгас харахтарын бүөлэниэр диэри быһытан, үөннээхтик мичээрдээтэ. И. Гоголев
II
туохт. Тугу эмэ быһыта тыыт, быһыта тарт, хаста да быс. ☉ Рвать, разрывать
Бу сүөһү туох да быатыттан иҥнэрин ааста, бэл ити бэйэлээх быаны быһытта. АаНА СТОТ
III
аат.
1. Ууну халытан ходуһаны, бааһынаны нүөлсүтээри эбэтэр гидростанцияны тутаары үрэх, өрүс сүнньүн анал тутуунан бобуу. ☉ Плотина
Быһыт олохтоох матырыйаалларынан, манна муҥура суох элбэх тааһынан уонна туой буорунан тутуллар. Суорун Омоллоон
Дьонтон ыйдаран Ытык Күөл уҥуоргу өттүгэр баар быһытынан туораан, хаптаһын сарайдаах саҥардыыта соҕус тутуллубут дьиэҕэ тиийбитим. Г. Угаров
Сир курааннаан үүнүүнү биэрбэт. Оттон ити сирдэргэ аһыллар-сабыллар ааннаах быһыттары оҥорон угуттатарга тоҕоостоох миэстэлэрдээх. «Кыым»
2. Куобаҕы, куртуйаҕы бултуурга анаан тутуллубут, ааннарыгар сохсо, туһах иитиллибит намыһах сылбах күрүө. ☉ Невысокая изгородь типа плетня с воротцами, в которых установлены западни, петли для ловли зайцев, тетеревов
Быйыл Намыын оҕонньор бултууруттан аккаастанан, туһаҕын, быһытын солбуйааччытыгар Чүөчээскигэ бэлэхтээбитэ. Суорун Омоллоон
[Мэник Мэнигийээн:] Оттон быһыппар иҥнибит куртуйахтар, мин тиийэрбин кытта, миигиттэн көрдөһөн …… көрө-истэ олороллорун аһынан ыыталаан кэбистим. Суорун Омоллоон
Икки-үс биэрэстэ сири тулутуо дуо, аҕатын суолунан олуктанан, быһыкка кэлэн кэтиллэ түстэ. В. Тарабукин
3. Үрэх сүнньүн сылбаҕынан быһыы (туунан балыктаары). ☉ Заездка (плетень через узкие речки, протоки, виски для ловли рыбы)
Быргый, ыкса киэһээҥҥэ диэри балык күрэтэн, ыаҕаһын толору бултаан баран, бүтэн, туубун манна быһыппар уган кээһэрим дуу, хайыырым дуу диэн саныы турда. Күндэ
Өстөөхтөр, быһыкка хаайтарбыт балык курдук, булумахтана түспүттэрэ. М. Доҕордуурап
Оҕонньор үрэҕэр киирэн, быһытын көрүнэн, сыалыһар бөҕөнү иһитигэр хааланар тыаһа иһиллэр. Саха ост. I
4. көсп. Эрэйинэн туораныллар мэһэй. ☉ С трудом преодолеваемая преграда
Санаата түспэтэх, өссө өрө күүрбүт, охсуһарга, дьыалата кырдьыктааҕын дакаастыырга бэлэм киһи олорор. Ол гынан баран, утарылаһааччылара мөрөйдөөтүннэр, араас хааччаҕы, быһыты оҥордуннар. Г. Угаров
◊ Буор быһыт — кыра үрэх сүнньүн буору кутан (бульдозерынан астаран) бүөлээн оҥоһуллубут быһыт. ☉ Дамба
Хотоолу туора буор быһыт кута сылдьар этилэр. Н. Якутскай
Туойга талаҕы былаан оҥоруллубут даамбаларынан (буор быһыттарынан) египтяннар хочону тус-туспа учаастактарга араараллара. КФП БАаДИ
Көлүйэҕэ үксүн буор быһыты тутуллар. СОТ. Быһыт бүтэй — бүтүн нэһилиэк ходуһатын сайылыктан араарар бүтэй. ☉ Изгородь, отделяющая луга от пастбищ наслега
Тумус тыаны ортотунан быһа охсон ааспыт быһыт бүтэйгэ тиийэн баран, тэлиэгэттэн сулбу ыстанан түстүм. Эрилик Эристиин
Бэрт өрдөөҕүттэн бүтэйдэммит буоламмыт, бүтэйбит да арааһа элбэх буолара: боотулу бүтэй, хадай бүтэй, сылбах бүтэй, быһыт бүтэй эбэтэр сиэлии бүтэй. Багдарыын Сүлбэ