мөскөй диэнтэн атын
туһ. Дамыйаан олус да мөскөллүбэтэр, син кэтит көрүҥнээх эдэр уол, сүөһүлэрин күөйэ сүүрэн бурҕайда. Э. Соколов

дьүһ. туохт. Түргэнтүргэнник хамсан (мөскөйбүтү этэргэ). ☉ Быстро двигаться, ходить, бросаясь в глаза своей круглой, полной фигурой
Уол чугаһаабытыгар, хомуут анныттан күтэр сүүрэн мөскөрүйдэ. Амма Аччыгыйа

дьүһ. туохт. Модьу-таҕа, суон, киппэ буол, оннук буолан көһүн. ☉ Быть, казаться крепким, плотно сбитым
«Көр эрэ, силтийэн моой да моой!» — Мордосов бэркиһээн хайгыыр. Далан
Силтийэ сытыйбыты [сибиинньэни] өлөртөрөн кэбис. Сөбүн уойан мөскөйбүт. «ХС»

тыаһы үт. туохт. Хаас саҥатыгар маарынныырдык хаҥынайа соҕус түргэнник саҥар. ☉ Говорить быстро, производя носовой, гортанный звук, похожий на гоготанье гусей
Онуоха «Тылбаасчыт» Костяҕа Мөскөйөр тугу эрэ кылыкынайар. Суорун Омоллоон
«Бэйэ, Люда, бу эн хайдах буоллуҥ?» — диэтэ, онтуката эмиэ кини куолаһыттан олох атыннык кылыкынайда. М. Ефимов
«Кини да, кыыл да син биирдэр, тойоно ханна үүрүө — ол диэки салаллыа», — диэн иккис киһи кылыкынайда. «ХС»

аат. Үүт сиикэйдии аһыйан бөлөнүйбүтэ. ☉ Густое закисшее некипяченое молоко, простокваша
Сайын үүтү бөлөнөх оҥорон, өссө ордугун ацидофилин оҥорон, кыылы онон аһатар үчүгэй. ТИиС
Онтон балачча буолаат, сибиинньэ аһылыга диэн биэдэрэнэн бөлөнөҕү хантан эрэ аҕалла. Н. Габышев
Атыыр оҕустары гидропонунан, бөлөнөҕүнэн уонна көөнньөрбөнөн эбии аһатабыт, таһырдьа күүлэйдэтэбит. «Кыым»
♦ Бөлөнөххө (бөлөнөҕөр) тот (уой, бөскөй, мөскөй, мөлбөй) кэпс. — эрэйэ суох дэлэй олоххо иитиллэн, үөскээн, тотурҕаа, күүһүргээ эбэтэр үчүгэйдик улаат, төлөһүй. ☉ Живя в достатке, иметь вид сытого, упитанного человека; с жиру беситься
Бөлөнөххө топпут Чолоҕор уолаттар Туостуур иһити Тоҕута тартылар, Мас иһити Хайыта бырахтылар. Саха нар. ыр.

I
туохт.
1. Уу (убаҕас) үрдүгэр көбөн таҕыс, ууга (убаҕаска) тимирбэккэ уйдар. ☉ Всплывать, выплывать на поверхность воды (жидкости)
Арыы үрдүгэр уу дагдайбат, кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат (өс хоһ.). Тыы [Оппоос хамсаабытыгар] түгэҕэ уу үрдүгэр дагдайан, сүүрүккэ оҕустаран устубутунан барда. В. Тарабукин
[Улитка] тыынарыгар уу үрдүгэр дагдайан тахсар. ББЕ З
2. кэпс. Улаат, торолуй, уой-тот (үөхсүү курдук тут-лар). ☉ Расти, жиреть, полнеть (употр. как бранное слово)
Бөлөнөххө мөскөйбүт, тарга дагдайбыт (өс хоһ.). Күн айыы оҕолоро Дагдайбыттарын тухары Далай акаарылар. П. Ойуунускай
[Таҥас сууйааччы:] Бэйэбэйэ, баҕаҕа дылы дагдайа сытыйан, оргууй! С. Ефремов
3. Сылааска туран аһыйан бүрүлүн, суорат буол. ☉ Закваситься, подвергнуться брожению. Үүт дагдайбыт
п.-монг. дэгдэ
II
дьүһ. туохт. Үллэйбит, улахан көстүүлээх буол. ☉ Казаться, выглядеть крупным, объемным, увеличиться в размерах
Оҕонньор сылгытын оччугуй аҥаара өлөн, көмүс да көдьүүһэ суох толооҥҥо дагдайан хаалбыт. Күннүк Уурастыырап
Чугастан көрдөххө, дагдайан сүр улахан хагдаҥ эһэ уҥуор киирэн турар. Н. Габышев
[Хабырыыс] хамсаабакка дагдайан турар. А. Сыромятникова
Ырааһыйаҕа балаакка таһыгар бөртөлүөт түһэн, дагдайан олорор. «ХС»
◊ Дагдайарын (дагдайбытын) тухары далай (даар) акаары (мэник) кэпс.- олус улахан уҥуохтаах, үскэл көрүҥнээх буолан баран, өйө-төйө суох киһи. ☉ Очень рослый и полнотелый, но глупый (человек)
Дагдайарын тухары далай мэник …… төрөөбүт төрүт уруугун миигиттэн түөстэрэҥҥин истиэххин баҕараҕын дуо? ПЭК ОНЛЯ I
Дагдайбытын тухары Далай акаарыны Үөрэҕэстии иликпинэ Үөһэ тур! П. Ойуунускай. Дагдайбытын тухары дагда - улахан уҥуохтаах, кэтит сарыннаах модьу эрээри, күүс-уох өттүнэн мөлтөх киһи. ☉ Рослый, широкоплечий, толстый, но физически слабый человек
Дагдайбытын тухары Дагда эбит диэн, Сэнии санаата, Сэгдэс гына түстэ. П. Ойуунускай

I
туохт. Үчүгэй аска-үөлгэ сылдьан, эттэн, соноо (киһи туһунан). ☉ Полнеть, поправляться, становиться толще (о человеке)
Аныгы эдэр дьон уойа сатаабаттар. Далан
Үүйэтэ адьас уларыйбатах эбит, дьүдьэйбэтэх даҕаны, уойбатах даҕаны. Л. Попов
Сааскы өттүгэр саарыкпын толору аһатаҥҥыт уойдарбын эмиэ сухаһыт үтүөтэ …… буолан тахсыах этим. М. Доҕордуурап
△ Үчүгэйдик аһаан-сиэн, ыйааһыныҥ эбиллэн, тубус, сыалан, төлөһүй (сүөһү, кыыл туһунан). ☉ Становиться жирнее, тучнеть, нагуливать жир (о животных)
Ыт уойбутугар дылы (өс ном.). Үөн-көйүүр хаптайан, сылгылар уойан, самыылара төгүрүйэн, түүлэрэөҥнөрө килбэлдьийэн испитэ. И. Федосеев
Кураан дьыл тыа аһа, отон араас үүммэтэҕинэ, эһэ уойбакка хаалан, кыһын арҕахтан туран мэнээктиир үһү. Н. Заболоцкай
♦ Бөлөнөххө (бөлөнөҕөр) тот (уой, бөскөй, мөскөй, мөлбөй) көр бөлөнөх
Билигин биһиги бөлөнөхпүтүгэр уойан, маска эрэ ыттыбакка сылдьара буолуо. П. Ойуунускай. Туора тот (уой, туол) — сыта (кэдэрги, сытыйа, туора) бай диэн курдук (көр бай I). Тойоттор-хотуттар туора уойан кэбилэнэн эрдэхтэрэ. Уһаты уой кэпс., сиилээн. — аһара соноо, уой. ☉ Заплывать жиром, лопаться с жиру
Аҕаҥ бар дьон хара көлөһүнүн супту уулаан муспут баайыгар уһаты уойдаҕыҥ... Амма Аччыгыйа
II
саҥа алл. Соһуйууну, уолуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, испуг (ой, ох)
Уой, оҕолоор истиҥ эрэ Уол миэхэ тугу диирин: Күн сиригэр миигин эрэ Күүстээхтик таптыыр үһү. С. Данилов
Бу «уой» биһиги дьоммутун олоххо хат төнүннэрбит курдук иһилиннэ. Н. Заболоцкай
Түгэх хоско дьиэлээх дьахтар: «Уой!» — диэн уолуйбут хаһыыта иһилиннэ. В. Протодьяконов