наардаа I диэн тэн атаах.-аччат. Майа таала хонуутугар …… Наахарабыт дьонноро Наардаһаахтаан кэлэннэр …… Хомуньууһум тутуутугар Хотуулаахтык турбуттар. Н. Степанов

төлкөлөө диэнтэн дьаһ
туһ. Өнньүөс-Наахара үтүө буоругар Түөрэҕин төлкөлөппүт, Хаарыан эдэр саастаах Хабырыыс Паабылап …… Хайҕаллаах Кыһыл Аармыйаҕа Ханыылаһан барбыта. Саха нар. ыр. III

көр баккы
Баралаан баркылаах, ырбаахылаах, тирэҥсэ этэрбэс сыыстаах ходуһа саҕатыгар хотуурун сытыыланан, кылап-халап көрө турбут. Софр. Данилов
Наахара баркы ылаары иччитэ суох курдук харахтарынан нууччаны тонолуппакка одуулаан турда. Т. Сметанин

сыһ. Муннугунан, тохтуу-тохтуу (ыллаа). ☉ Под нос, с паузами (напевать)
Наахара көхсүн түгэҕэр киҥир-киҥир ыллыы истэ. Т. Сметанин
[Дарыбыан] Киҥир-киҥир ырыалаах. Н. Туобулаахап
Оҕуспун …… миинэн киҥир-киҥир ыллыы-ыллыы хаамтаран иһэбин. И. Эртюков

найҕа <хара> былыт — олус хара, уулаах ыас хара былыт. ☉ Чёрная-пречёрная туча
[Ньургун Боотур] Найҕа былыт курдук Наахара хааннанна, Ньүдьү бараан дьүһүннэннэ. П. Ойуунускай
Мүлдьүн Бөҕө обургу Аҕыс тыстаах, Алта сабырдахтаах Найҕа хара былыты таҥнары кыйдаан ылла. П. Ойуунускай

аат., үрд. Өстөөх санаа, абааһы көрүү, өһү ситиһэргэ дьулуһуу. ☉ Вражда, ненависть; желание, стремление отомстить
Ньүдьү бараан дьүһүннэннэ, Наахара хааннанна, Өһөх хааннанна, Өһөгөй дьүһүннэннэ. П. Ойуунускай
Өһөгөйбүт улаатан, Өлөрсүһэн кэбиһиэхпит, Кыыһырыыбыт кытаатан Кыһыллаһан кэбиһиэхпит. П. Ядрихинскай
ср. каракалп. өшиккен ‘злобный’

туохт.
1. Хаан таҕыс, хаан буол; хааҥҥа биһилин. ☉ Истекать кровью; испачкаться в крови
Түргэн [ыт аата] хайыы үйэ хааннаммыт, саҥата туох да сүрдээх. Суорун Омоллоон
Оччугуй иһиттээх эмин Харбаан ылан, хааннаммыт сиригэр Харса суох халыччы кутта. Кустук
Кинилэр иккиэн илбиркэй таҥастаах, муннулара хааннаммыт этэ. ОЛ ПА
2. кэпс. Сирэйиҥ-хараҕыҥ хайдах эрэ уларый, атын дьүһүннэн. ☉ Изменяться в лице
Кыстаанык диэки көрбүтэ — хараҕа уоттаммыт, кыыһырбыт хааннаммыт. Н. Павлов
Өлөксөөндүрэ улаханнык санаарҕаабыт хааннанна. «ХС»
♦ Наахара <хаанын> хааннан (киллэр) көр наахара
Наахара хааннанна, Чаҕаан дьүһүннэннэ, Хаана хамсаата, Хараҕа уоттанна. П. Ойуунускай
Тоҕо эрэ наахара хааҥҥын киллэрбиккин, дьайдаах хара санааны ылыммыккын. Болот Боотур
Өһөс хаанын киллэрбит (хааннаммыт) көр хаан I. Киһилэрэ өһөс хаанын хааннанан, өһөччү көрөн турда, тугу да саҥарбата. «Чолбон»
Хахай хаана киирдэ (хаана хааннан) көр хаан I. Бу сырыыбар тойонноро хахай хаанын хааннанан, тимир тириитин кэтэн көрсүбүтэ. Н. Якутскай
Үгүстэн үгүс охтуо диэн хахай хааннара киирэн, өксөкү үөһүн үөстэнэн, икки өттүттэн сэриилэһэ аттаннылар. Далан
Бандьыыттарга хахай хаанын хааннанан бары биир тэҥҥэ өстүйэ саныыллара. Эрилик Эристиин

возвр. от хааннаа = 1) пачкаться в крови, мазаться кровью; үтүлү-гүҥ хааннаммыт у тебя рукавица запачкана кровью; 2) кровоточить; бааһым хааннанар рана у меня кровоточит; 3) фольк., разг. становиться каким-л. по нраву, характеру, приобретать... нрав, характер; өһөс (хааны ) хааннан = стать упрямым; наахара хааны хааннан = стать сердитым, злым.

дьөлө диэнтэн хат.- күүһүр
Тороев …… атын быһыта кымньыылаан, дьөлүтэ тиҥилэхтээн, мииммитинэн өрүскэ киллэрдэ. Л. Попов
[Байанай] саҕынньаҕын сиэҕин бүтэй бөрө сытыы тииһэ дьөлүтэ ыстыыра ыарыылаахтык биллэн барда. В. Протодьяконов
Ойууннара кыыран бүтэн, бу түүн дьиэлэрин дьөлүтэ сынньан, чуолҕан оҥостон [наахаралары] кэтээн олорбуттар. «Чолбон»

даҕ. Элбэҕи аһыыр, олус аһастаах. ☉ Ненасытный, прожорливый. Моҕус киһи.  Наахара Сүөдэр ааттаах моҕус к и һ и э би т. Т. Сметанин
Харайыахтаах борооскуҥ, Аһыырынан — сүр моҕус, Үүнэн тахсыа бэрт оҕус, Чэ, кытаат, тута оҕус. Н. Тобуруокап
ср. тюрк. моҕус ‘борец, богатырь’, мангус ‘чудовище’