м. 1. тахсыы; наезд машины на тротуар массыына тротуарга тахсыыта; 2. (посещение) сылдьыы, кэлии; неожиданный наезд гостей ыалдьыттар соһуччу кэлиилэрэ; 3. уст. (набег) саба түһүү; # бывать наездом быһа охсон сырыт.

даҕ. Түргэнэ суох, биир тэҥ бытаан. ☉ Умеренный, неспешный
Сааһыары кыһын таба сыарҕатыгар олорон, сэлбэҥ сэлиинэн түһэрэн испиппит. Н. Заболоцкай
Ыттар маҥнайгы омуннара ааһан, көннөрү сэлбэҥ айаҥҥа киирэн, сааскы халтархай суол устун айаннаан дьалкытан истилэр. «ХС»
ср. ДТС йелмэ ‘подвижный отряд, совершающий набег’

аат.
1. Туох эмэ олус дэлэйэн ыһыллыыта, мээнэ барыыта (кыылга сыһыаннаах). ☉ Миграция, набег, скопление (о животных)
Куобах муҥутаан мэнээктээһинэ бастаан эмиэ Саха сирин киин оройуоннарыттан саҕаланар, онтон сыыйа атын оройуоннар бөлөхтөрүгэр тарҕанар. «Чолбон»
Халыма өрүстэн чугас сытар Байды нэһилиэгин сиригэр бастакы хаарынан кырынаас мэнээктээһинэ биллэн ааста. «Кыым»
2. Туох да сыала-соруга суох мээнэ сылдьыы, кэрийии. ☉ Бесцельное шатание, скитание, праздное времяпрепровождение
Туох да чопчу сыала суох сиртэн-сиргэ көтө сылдьыы, солуута суох мэнээктээһин, т э л эһ и йи и х аһ а н д а ү ч үгэйгэ тиэрпэт. СП ҮД

аат. Дьону аймыыр курдук туох эмэ сүгүлээн, түрүлүөн. ☉ Шум-гам, большой переполох
Хаарыан-харамай күннэргэ Хаһыытааныһыытаан тураммыт Түрбүөн бөҕөнү түһэриэхпит, Түрмэ бөҕөнү түҥнэриэхпит. П. Ойуунускай
Эмискэ үлүгэр иэдээн иэнигийдэ, Түрүлүөн буолла, түрбүөн турда. Хантан, хаһан истибиттэрэ буолла? А. Абаҕыыныскай
Билиҥҥи кэмҥэ, экология боппуруоһа сытыырхайбыт кэмигэр, түрбүөн эрэ тардар табыллыбат, тустаах дьаһаллары ылыы улахан оруоллаах. «Кыым»
△ Сүпсүк, араллаан. ☉ Неразбериха, суматоха
Түрбүөнтэн уһуктан турбут аҕа баһылыктара, ийэ хотуттара мустан, сүбэ тобулан аалыҥнаһа уһуннулар. Н. Борисов
Олорор дьиэ-уот көстүбэтэ, тыйаатыр өрөмүөнүн түрбүөнэ, үлэлииргэ усулуобуйа суоҕа эрэйдиирэ. И. Бочкарёв
Биир түүн кинилэр роталарын түрбүөнүнэн туруоран, массыынаҕа олордон ханна эрэ илдьэ барбыттара. Күрүлгэн
ср. др.-тюрк. турбун ‘розыск, расследование’, кирг. дүрбөөн ‘набег, разгром, сумятица’

1. сыһ.
2. Таах мээнэ, туох да сыала-соруга суох. ☉ Просто так, бесцельно, праздно, неизвестно зачем
   Кини манна мэнээк сылдьааччыта суох, ханнык эрэ наадаҕа истэҕэ. Болот Боотур
   Ыксал түрүлүөҥҥэ түбэспит үс-түөрт аттаах киһи …… толоон арҕаа өттүнээҕи тыа диэки мэнээк к ө т үтэ турдулар. Эрилик Эристиин
   Кыыс мэнээк сарыкынайбакка лоп-бааччытык тут тунара, эйэҕэстик мичээрдиирэ. П. Аввакумов
3. Субу-субу, элбэхтик. ☉ Довольно много
   [Харабыл:] Тоҕо мэнээк сыбыытаан хааллыгыт, көрбөккүт дуо, комбат утуйа сытарын. С. Ефремов. Болҕомтону хатаан, чинчийэн көрдөххө, аат туһунан сахалыы да син мэнээк с у р у л л у б у т. ФЕВ ДьС. Алдан бириискэлэрэ маҥнай үөскээһиннэригэр дьон ту ла өттүттэн мэнээк кэлэрэ. Л енин с.
4. аат суолт. Туох эмэ олус элбэхтик ыһыллыбыта, мээнэ барбыта (кыылга-сүөлгэ сыһыаннаах). ☉ Переселение, миграция, набег (о животных)
   Ононманан элэҥнэтэн көрө истэҕинэ, куобах ороҕо сүрдэммит, арааһа мэнээк кэлбит быһыылаах. Н. Заболоцкай
   [ Сүөдэрдээх] мэнээккэ ким күҥҥэ төһөлүү куобаҕы өлөрбүтүн, хайа тыа ордук эмис куобахтааҕын ырыттылар. Д. Кривошапкин
   Ол кыһын улахан мэнээк туран, сир-сибиир куобаҕынан ыһыллыбыта. Ф. Постников
   ◊ Куобах (киис) мэнээгэ — куобах (киис) хантан эмэ сыҕарыйан кэлиитэ эбэтэр дэлэйдик үөскээһинэ. ☉ Набег, миграция зайцев (соболей) в большом количестве
   Тус-туспа аҕа ууһун баһылыктара, оччотооҕуга киис мэнээгин с а ҕ ана, кииһи бултаан, куоракка нууччаларга киллэрэн туттараллар эбит. Саха сэһ. II
   Ити дьыл куобах мэнээгэ дохсуннук үөскээн турар этэ, эмиһэ да б э рт э т э. Эрилик Эристиин
   Ол от-бурдук үүммэтэх, куобах мэнээгэ д ь ы л э б итэ үһү. Н. Заболоцкай. Мэнээк эһэ — күһүн кыайан уойбакка арҕахха киирбэтэх, бэйдиэ барбыт эһэ. ☉ Медведь-шатун
   Күһүн ырбыт, кыайан уойбатах кыыллар арҕахха киирбэттэр. Оннук мэнээк эһэлэр киһиэхэ, сүөһүгэ олус кут таллаахтар уонна кыһын тоҥон өлөл лөр. ПАК ЭТ
   ср. эвенк. мэнэк ‘попусту’

сыһ.
1. Сабыллар курдук, бүөлүү-хаххалыы эбэтэр таска көстүбэт буолар гына. ☉ Заслоняя что-л. чем-л., накрывая что-л. чем-л. сверху (напр., завязывать глаза, перевязывать раны кому-л.). Хараххын саба баан. Сирэйгин саба тутун
□ Ураһа саҕа уот кытыытыгар хаар маҥан баттахтаах, …… оҕонньор уоту саба аччайан олорор эбит
Саха фольк. Эмээхсин ыаҕаһын былаатынан саба баайа олорон эттэ: «Ыарахана бэрт буолсу, доҕор». Амма Аччыгыйа
Кулун туйаҕын сэбирдэхтэрин быһа тардан ылан иэдэһигэр саба туттар. Л. Попов
Лүүгү бириһиэнинэн саба бүрүйдүлэр. Н. Габышев
2. Барытын сабардыыр курдук, ыраас, бүтүн сир ордубат гына; улаханнык (хол., тугу эмэ уунан ыс). ☉ Полностью, так, чтобы накрыло целиком, сплошь всю поверхность (напр., забрызгать что-л. чем-л.). Уунан саба ыс
□ «Ээ, дьэ, халлааммыт соруйан киллэрбит, эһигини өр хаайаары гыммыт», — диэтэ Учукаас, таһырдьа тахсан хаарга саба типтэрэн киирэн тэбэнэ туран. А. Софронов
Сарсыарда тахсан эрэр күн уота улуу куруҥу саба ибиирэ турар. Күндэ
3. Сыста, ыкса чугаһыыр курдук, ыга. ☉ Вплотную (напр., подойти к кому-чему-л. или привлечь к себе кого-что-л.)
«Ийээ, мин барар буоллум», — диэн үөгүлээбитинэн Симон киниэхэ саба сүүрэн кэлбитэ. Л. Попов
Бары саба сүүрдэн киириэҕиҥ. Эрилик Эристиин
Этиҥнээх ардах, миигин эккирэппит курдук саба сүүрэн тахсан, ыаҕастаах уунан кутар курдук түстэ. Т. Сметанин
Ким эрэ, эмискэ тыылыннаран кэлэн, ат күөнүнэн саба астарбыта. А. Бэрияк
4. Ханна да ыыппат курдук (үрдүгэр түһэн); хам, бобо (тутан, баттаан). ☉ Навалившись сверху на кого-что-л.; крепко схватив кого-что-л.
Саба харбаан ылан дэлби уураата-сыллаата. П. Ойуунускай
Үс бандьыыт Михаилы саба баттааннар илиитин кэдирги кэлгийэллэр. С. Ефремов
Уҥа өттүгэр субу саба баттыах айылаах …… субурҕа суорба таастары сэмээр одуулаһа истэ. С. Никифоров
5. Тула өттүттэн хаайа, тууйа, тумнары. ☉ Полностью накрывая кого-что-л. (напр., о стихии). Саба ааҥнаа. Саба сатыылаа
□ Саха сирин уһун түүнэ Саба күөнтээн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Оҕонньордоох эмээхсин, Орон сылааһыгар нуураччы тартаран, Сылбай ууларыгар саба куустаран Сынньана сыталлар. С. Васильев
Ыалдьыттар …… дьиэ бүттүүн кутурҕаныгар саба баттатан, тааһыран олордулар. М. Доҕордуурап
Былыта тыаллыын-куустуун бу саба сатыылаан кэллэ. Д. Таас
♦ Саба баттаа — 1) көҥүлү көрдөрүмэ, көҥүлүн быс; күүһүлээ. ☉ Подавлять кого-л., ущемлять чью-л. свободу, принуждать кого-л. делать что-л., угнетать кого-что-л.
Кыыс аймаҕы кыайа туппут, Дьахтар аймаҕы саба баттаабыт Бэтэрээҥҥи бэлэс, Ааратааҥҥы айах, Сотору сокуомсук. С. Зверев
Маннааҕы кыыс — Кэлэҕэйгэ тэҥэ суох үчүгэй оҕо. Киниэхэ эргэ тахсыан баҕарбат, ол үрдүнэн аҕата, ийэтэ саба баттаан бу саас илии охсуһуннарбыт сурахтаахтара. Н. Заболоцкай; 2) кэпс. тугу эмэ хааччахтаһан, оҥорор кыах биэримэ, бопсус. ☉ Не давать возможности кому-л. осуществить что-л., препятствовать чему-л.
Ити оҕоҥ тыаҕа тахсан үлэлиир баҕа санаатын саба баттыырыҥ туораттан истэргэ сүрдээх олуона баҕайы. С. Ефремов
Эн бандьыыттарга холбоһо сылдьыбытыҥ сир анныгар баар, ону көбүтэ сатааччылар бааллар. Ону мин саба баттаан сылдьабын. Күндэ; 3) туохтан эмэ атын дьон туһансалларын көҥүллээбэккэ бэйэҥ эрэ туһанаргар тутун, дьонтон көҥөө. ☉ Пользоваться чем-л. единолично
Арыылаах курдук үчүгэй алаастааххын, бүтүннүү бэйэҕит саба баттаан сиигит. МНН. Саба көт кэпс. — 1) түргэнник үгүһү оҥор, элбэх үлэни-хамнаһы бүтэр-оһор. ☉ За короткое время успеть многое завершить. Барытын биир күн хайдах саба көтүөхпүнүй?; 2) эмискэ ыга ыл, ыга куус (туох эмэ санааны этэргэ). ☉ Вдруг охватить, объять кого-л., овладеть кем-л. (о мыслях, чувстве)
Күнүскү иэдээнин туһунан өйдөбүл эмискэ саба көтөн киирдэ. Н. Лугинов. Саба садьылаа түөлбэ. — тугу эмэ мэһэйдээн, бүөлээн олор. ☉ Сидеть, мешая кому-чему-л., рассесться
Сир хаба ортотугар хайдах атаҕын устан саба садьылаан олоруой. Айталын. Саба сапсый кэпс. — туохха эмэ быһаарыы ылынарга ким эмэ этиитин кытта олох сөбүлэспэккин, ылыммаккын эт. ☉ Выражать категорическое несогласие с мнением, предложением других
Доҕоро өрүс хамсыыра чугаһаата, быйыл мууһа олус халыҥ дьыла, тоҕо эрэ дьулайабын, төннүөх, сөпкө бултаатыбыт диэн көрбүт. Ону Дьэллик саба сапсыйан кэбиспит. Н. Заболоцкай. Егорычев саба сапсыйда: «Үөр хааска киирэн иһэн биир акаары чыркымай аайы тыаһы таһаарар диэн баар дуо?!» Т. Сметанин. Саба сүүр кэпс. — сир-сир аайы тиийэ-түгэнэ оҕус (киһини этэргэ); олус түргэнник тарҕана оҕус (хол., туох эмэ дьаҥы этэргэ). ☉ Успевать побывать везде (о человеке); быстро, моментально распространяться (обычно о болезни, эпидемии)
[Үлэҕэ] Омун-төлөн оҕолор Саба сүүрэн көрдүннэр, Оттон Ньукуус «оҕонньор» Сатаан иннин көрүнэр. Күннүк Уурастыырап
[Уоспа] биир күн иһигэр куораты бүтүннүүтүн саба сүүрэн кэбиспит, турарытурбаты сылбах курдук охторбут. П. Филиппов. Саба тарыйан (быраҕан) кэпс. — быһа холоон, барыллаан. ☉ Приблизительно, примерно, вприкидку (определять, оценивать)
Арамаан оҕонньору, саба быраҕан, биэс сүүсчэкэ сүөһүлээх буолуо дииллэр. Күннүк Уурастыырап
Саба тарыйан көрүүгэ даҕаны Саха сирин норуоттарын поэзията сийиэстэр икки ардыларынааҕы кэмҥэ балаччатык кэҥээтэ. «ХС». Саба тут кэпс. — туох наадатын барытын оҥор, дьон кыһалҕатын барытын толуй. ☉ Решить все проблемы, справиться со всеми проблемами
Устинов барытын ыпсарыах, хааччыйыах, саба тутуох буолан истэ. Н. Заболоцкай
Бардын ээ. Ол киниэхэ тугу саба туттараары хаайыстаҥый? С. Ефремов. Саба түс кэпс. — тугу эмэ көхтөөхтүк элбэх буолан көмөлөө, көмөлөөн оҥор. ☉ Делать что-л. дружно, всем скопом (напр., какую-л. работу)
Оттон эн нууччалыы үөрэнэн көрдөххүнэ. Бары саба түһэн начаас үөрэтиэ этибит. Далан
Ити курдук бары саба түһэн ийэлэригэр күн аайы көмөлөһөр буоланнар, дьиэ өрүү ыраас, үлэ бүтэ охсор. «ББ». Саба үктээ (тэбис) кэпс. — тугу эмэ хам баттаа, кэҕиннэр, самнар. ☉ Порабощать, топтать кого-л., громить, разрушать что-л. Гитлер хара тыыннаах уллуҥаҕынан кыайарын тухары барытын саба тэпсибитэ. Суорун Омоллоон
◊ Саба ас — туох эмэ хайаҕаһын, аһаҕаһын иһигэр тугу эмэ уган, бүөлээ. ☉ Заткнуть (отверстие, дыру). Бордууһунаны өрбөҕүнэн саба ас. Саба баттаа — норуот, дьон туох эмэ хамсааһынын сэрии күүһүнэн тохтот, самнар. ☉ Подавлять (напр., восстание)
Хоруол бааһынайдары бас бэриннэрэргэ уонна бастаанньаларын саба баттыырга дворяннарга көмөлөһөрө. АЕВ ОҮИ. Саба биэр — эмискэ күүскэ билин (хол., сыты этэргэ). ☉ Обдать (напр., теплом, запахом), хлынуть (напр., о свете). Муннубар ыарахан сыт саба биэрдэ
□ Арай, доҕоор! Сытыы сырдык соҕотохто саба биэрдэ да, сир күөгэс гынан өрө тыынан, мастар-талахтар бары адаарыҥнаһа түстүлэр. Амма Аччыгыйа
Аркааһа [уол аата] одьукулуон сытынан саба биэрэн газик аанын аста. П. Аввакумов
Күн уотуттан күөх мырааннар Күлүктүүн ууга сырдааннар, Эппэр-хааммар иҥэр, биллэр Итиинэн саба биэрэллэр. Дьуон Дьаҥылы. Саба бырах кэпс. — кимиэхэ, туохха эмэ үрдүгэр сабыыта бырах, сап. ☉ Набросить что-л. сверху на кого-что-л.
Утуйан хааллахпына, соммунан саба быраҕаар. Саба саҥар көр саҥар. Коля маҥнай Ольгаҕа кыһыылаах тыллары быраҕаттаан иһэн оҕолор бары кинини саба саҥарбыттарыттан тохтоон хаалбыта. Л. Попов. Саба түс — 1) туохха эмэ үрдүгэр кэлэн нөрүй, кууһа түс. ☉ Склоняться над кем-чем-л., припадать к комучему-л., падать ничком на что-л. Маайа туох да саҥата суох кэлэн, саба түһэн баран, кинини сүүһүттэн сыллаан ылла. Н. Неустроев
Оксана сааппыта …… сирэйин саба туттан, сыттыгар саба түспүтэ. Суорун Омоллоон
Ананий Яковтыын быһыт былаанын саба түһэн көрө олордулар. М. Доҕордуурап
△ Кими-тугу эмэ тула үмүөрүй (элбэх киһини этэргэ). ☉ Обступить кого-что-л.. Бэйи, тохтооҥ, киһиэхэ саба түһүмэҥ
□ Холкуостаахтар бары кэлэн саба түһэн дорооболоһон бараллар. Эрилик Эристиин; 2) тугу эмэ бултаһан, тутаары, өлөрөөрү үрдүгэр түс; сэриинэн киир. ☉ Нападать на кого-л.; идти войной на кого-л.. Эһэ киһиэхэ мээнэ саба түспэт. Сэриинэн саба түс
□ Оҕо мохсоҕол аарыма хотойго саба түспүтүн хаһан көрбүккүнүй? Саха фольк. 1941 сыллаахха …… ньиэмэс-фашист талабырдьыттара биһиги тапталлаах ийэ сирбитигэр сэриинэн саба түспүттэрэ. Софр. Данилов. Саба түһүү — тутаары, өлөрөөрү туохха эмэ сэптээх-сэбиргэллээх түһүү; сэриинэн киирии. ☉ Вооружённое нападение, набег, налёт на кого-что-л.
Батальоҥҥа тиийэр ахсааннаах бартыһааннар этэрээттэрэ аармыйа ыстаабыгар соһуччу саба түһүүнү оҥордулар. Т. Сметанин. Саба үр — үрэн умуруор. ☉ Задуть (напр., спичку, свечу). Чүмэчини саба үр