прил. 1. (испытывающий уныние) санньыйбыт, санаарҕаабыт, курустубут; 2. (наводящий уныние) санньы, санньык, курус; унылая песня санньык ырыа.

прил. 1. (полный тоски) санаарҕабыллаах, санаарҕаабыт, ахтылҕаннаах; тоскливый взгляд санаарҕаабыт көрүү; тоскливая песня санаарҕабыллаах ырыа; 2. (наводящий тоску) чуҥкук, курус.

прил. 1. (испытывающий скуку) чуҥкук, чуҥкуйбут; он сегодня скучен кини бүгүн чуҥкук; 2. (наводящий скуку) чуҥкук, киһини салгытар; скучный рассказ чуҥкук кэпсээн.

даҕ. Санаа түһүүлээх, санаарҕабыллаах, курус. ☉ Испытывающий или наводящий уныние, печаль и грусть
Кылабыыһа… Тыа быыһа, Күн уота Күлүккэ саһар. Хайдах эрэ барыта Хараастыгас, суоһар! И. Федосеев

1. даҕ.
2. Санаабычча быһыыланар-майгыланар, ыгым, уолҕамчы. ☉ Горячий, вспыльчивый, ретивый
   Уолусхан киһи диэмэ, Уоскут да айманар сүрэхпин. Л. Попов
   Ханнык да хойоҕо, хом санаата суох истиҥ мичээр уолусхан Диманы төбөтүттэн имэрийэргэ дылы. С. Федотов. [Василий] уолусхан, кыатаммат бэйэтэ ыар, быһаарыылаах мүнүүтэлэргэ эмискэ наһаа холкутуйар, өйө-санаата кэҥиир, дьэҥкэрэр үгэстээҕэ Г. Николаева (тылб.)
3. Киһини уолутар, соһутар. ☉ Вызывающий оторопь, наводящий страх
   Уонунан этиҥнэр Охсулларын санатар Уолусхан сата тыаһым Улам-улам …… Оччоото, Намыраата. П. Тобуруокап
   Уу күүһэ уоттааҕар даҕаны Уолусхан буолар — дэһэллэр. Эллэй
   △ Дьулусхан, дохсун. ☉ Очень быстрый, стремительный
   Уолусхан айаннаах уу аала, Таҥнары устаҥҥын дагдаһый! Күннүк Уурастыырап
4. аат суолт. Киһи уолуйар-соһуйар быһыыта-майгыта. ☉ Неудержимый страх, ужас, паника
   Ханна да бараркэлэр сирэ суох, дьон уопсай уолусхана буолар. Болот Боотур
   Улахан уолусхан, айдааннаах алдьархай буолбут. И. Данилов
   Колчак дьонун хаппыт түрүбүөгэ уонна аймалҕан, сотору буолаат, дьиҥнээх уолусхаҥҥа кубулуйбута. СБТТ

I
даҕ.
1. Киһини курдаттыы үрэр тымныы салгыннаах, тымныынан аҥылыйар. ☉ Очень холодный, пронизывающий насквозь (напр., о воздухе)
Улахан өрүс уорааннаах (өс хоһ.). Тымныы, уорааннаах баҕайы түүн буолбута. Н. Якутскай
[Эбэм:] Эргэ өтөх баҕайы салгына дьэбир, уорааннаах буолуо. П. Аввакумов
Өр оттуллубатах дьиэ уорааннаах — чараас таҥастаах киһи, оһох уота сөҕүрүйдэр эрэ, дьагдьайбытынан барыаҕа. ФВС К
2. көсп. Киһини салытыннарар, дьулаан; тымныы тыыннаах, олус ыарахан, ыар. ☉ Страшный, наводящий ужас; несущий тяжёлые испытания
Фашист кыыл уорааннаах уораҕайа — Берлин куорат бэриннэ. Амма Аччыгыйа
[Вильямнаах Лариса сыһыаннара] үлэҕэ-хамнаска охсуулаах, дьоҥҥо-сэргэҕэ уорааннаах сыһыан буолан тахсар. В. Яковлев
Уорааннаах уһун айаҥҥа туруммуттара. В. Бианки (тылб.)
II
даҕ. Ыраахха тиийэ иһиллэр, улахан, дуорааннаах (тыа7ы этэргэ). ☉ Громкий, раскатистый, далеко разносящийся
Дьон үксэ хомус тыаһын аан маҥнай истэн: «Маннык дьоҕус бэйэтэ уорааннаах тэрил эбит». М. Ефимов
[Кэҕэ этэрэ] бу чуорун, көҥдөйүн, уорааннааҕын! М. Попов
Күөл куулатынан баран истэхтэринэ, арай сүрдээх уорааннаах хаһыы иһиллэр. Р. Кулаковскай

даҕ.
1. Киһи бэлэһин үрэн кэбиһэр аһыы, кураххай амтаннаах, уохтаах. ☉ Горький, терпкий, вяжущий (вкус)
Үөстээх тэллэй хабархай аһыы амтаннаах, хайа туттахха иһэ тэтэркэй өҥнөөх. Г. Угаров
Салгын сииктээх уонна ханнык эрэ хабархай амтаннаах курдук. Т. Сметанин
Аһы хаһаанарга хабархай кыһыл биэрэс уонна да атын аһыы тумалар кутуллаллар. ФВН ТС
2. Киһи муннун, күөмэйин, хараҕын улаханнык аһытар, олус аһыы (сыты этэргэ). ☉ Резкий, вызывающий раздражение, едкий (о запахе)
Хойуу буруо хабархай аһыы сыта дьон хараҕын аһытар. В. Протодьяконов
Муннугар буруо хабархай сыта билиннэ. И. Гоголев
Саҥа саас буолан, от-мас сымала хабархай сытынан тыына турбута. И. Сосин
3. көсп. Олус кыһыылаах, курус, ыар. ☉ Наводящий грусть, грустный, горький
Ааспыт олоҕуҥ күннэрин, төһө да ардыгар аһыы, хабархай тумалаахтарын иһин, уйадыйа ахтаҕын. Софр. Данилов
Оттон хотторуу хомолтотун, хабархайын ама ким ситэн өйдүөй?! Н. Лугинов
Кинини хабархай санаалар уон бүк күүһүнэн кэлэн, саба көттүлэр. «Чолбон»

вход из полости рта в глотку, зев; тамаххын илит= смочить горло; тамаҕым куурда у меня в горле пересохло # тамах анньар он выпытывает чьи-л. мысли, старается узнать мнение собеседника о чём-л. (с помощью, хитрых приёмов, наводящих вопросов и т. п.).

даҕ., кэпс.
1. Киһи хомойуон курдук куһаҕан, мөлтөх, тутах. ☉ Плохой, дурной, убогий, скудный, жалкий
Хос иһэ киһи олорботох хобдох, испиэскэ сыттаах салгынынан көрүстэ. Н. Якутскай
Маайа олоҕо билигин, күнэ күнүн үтүктүһэн түһэн хобдох, түүппэх олох. Н. Габышев
[Сэрии иннинээҕи сылларга уонна сэрии суостаах сылларыгар] хобдох ас-таҥас. Кырыымчык хамнас. Г. Нынныров
Үтүө сурах сатыы хаамар, Хобдох сонун кынаттанар. Айталын
2. Киһи кута-сүрэ тохтообот, астыга суох. ☉ Наводящий уныние, унылый, печальный
«Бүлүү сиригэр холоотоххо, хобдох да сир», — дии саныыр Маайа, кураайы кырдаллары көрө-көрө. Н. Якутскай
Ыкса күһүн хара сир олус хобдох: От-мас кубарыйа өлүктүйэр. Таллан Бүрэ
Таатта үрэх дуомугар эрэ сыккыстаата, хаатыттан кыайан тахсыбата, от сирин угуттаабата, күөллэргэ кутуллубата. Хобдох, дьэки-курус саас. «ХС»
△ Ардахтаах, былыттаах, тымныы (күн-дьыл). ☉ Ненастный, непогожий
Күһүҥҥү хобдох хонуктар Күһэйэн кэллилэр. Эллэй
Таһырдьа хобдох баҕайы тыал үөлэс үүтүгэр энэлийэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Саппараҥ, самыыр. Хобдох күн-түүн. Чэчир-72
3. көсп. Киһи тэһийбэт, курус, чуҥкук. ☉ Унылый, тоскливый, безрадостный
Ира, мин эйиэхэ хобдох баҕайы суругу суруйабын. Н. Габышев
Сөрүүн хоһун сүрэҕэ сылытта, Хобдох хоһун дууһата байытта. В. Гольдеров
Мин санааларым, сүрэҕим бу быраҕыллыбыт өтөҕү санатара. Оннук курус уонна иһийбит, оннук чуумпу уонна хобдох курдуга. В. Гаврильева
ср. др.-тюрк. хопдах, монг. ховдог ‘жадность’