сыһ. Көбүс-көнөтүк, кыайан токуруйбат гына (тутун, тоҥ, көһүй). ☉ Совершенно прямо, навытяжку (держаться)
Көнчөччү көһүйэн хааллым. «ХС»
Кинээс Василий, үс сулустаах кафтанын кэппитинэн, көнчөччү туттунан, улуутуйан киирэн кэллэ. Л. Толстой (тылб.)
Сарсыарда көнчөччү тоҥмут дьон тордохторун арычча булбуттара. С. Курилов (тылб.)

сыһ. Атахтаргынан чиккэччи тэбинэн (тур, хаамп) (көнө уһун атахтаах киһи, сүөһү туһунан) ☉ Напружинив ноги, навытяжку (стоять - о человеке с длинными ногами)
Аттара, түөрт атаҕын баҕаналыы дьирэччи тэбинэн, өчөһүөҕүнэн өчөһөн турбут. Софр. Данилов
Бодневскай, дьиҥнээх кадровай эписиэрдэрдии көрүҥүнэн дьирэччи туттан, лоһурҕаччы хааман кэлэн, түннүгүнэн көрдө. Болот Боотур
Хап-харанан көрбүт эдэркээн кыыс саҥа үөрэнэ сатыыр быһыылаах, хаҥкытыгар бэрт арыычча турар, көбүс-көнөтүк дьирэччи тэбиммит атахтарын сэрэнэн хамнатар. Н. Лугинов

1. чиккэй диэнтэн б. тэҥ. көстүү. Тыраахтар мотуорун тыаһа ньиргийэ түстэ уонна иннин диэки дьүккүлдьүйдэ. Уһун, эрийии тимир торуос чиккэҥнээн дыыгыныы түстэ. М. Доҕордуурап
   Эмискэ күөгүбүт быата чиккэҥнии түстэ. Байбал миэтэрэни эрэ кыайбат усталаах балыгы мөҕүһүннэрбитинэн соһон таһаарда. И. Никифоров
2. дьүһ. туохт. Төбөҕүн, көхсүгүн кэннин диэки ыытан, көбүс-көнөтүк чыначчы туттан сырыт, хаамп. ☉ Ходить прямо, навытяжку, словно аршин проглотил
   Хара эриэн тоҥсоҕой хара цилиндр сэлээппэлээх, фрактаах дипломат курдук чиккэҥниир. Н. Габышев
   Анатоль кини кэнниттэн куолутунан хааман чиккэҥнээн истэ. Л. Толстой (тылб.)
   Кини бадарааҥҥа туруйа хаама сылдьарын курдук чиккэҥнээн, дуоспуруннанан баран сылдьар. М. Шолохов (тылб.)

туохт.
1. Көбүс-көнөтүк тардыллыбыт, тыҥаабыт курдук көнө буол. ☉ Быть туго натянутым, не свисать
Таба маамыкта чиккэйиэр диэри ойон баран, умса холоруктаан, эргичис гынна. Болот Боотур
Мас эрдиилэр хамсаан сардыр-сурдур тыаһыылларын кытта баарса холбоммут быата тыҥаата, чиккэйдэ. И. Никифоров
Итини кытта сэргэ күөгүбүт быата чиккэйэ түһээт, харбыс гынна. В. Тарабукин
2. Төбөҕүн, көхсүгүн кэннин диэки ыытан, көбүс-көнөтүк чыначчы тутун. ☉ Выпрямиться, вытянуться в струнку, встать навытяжку
Төрүт да уһун, синньигэс Булочкин чиккэйиэҕинэн чиккэйэн, чоноллон турарын көрүдьүөстүк көрдө быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Итиччэни истээт, кыра уҥуохтаах хара киһи үөрүүтүттэн эккирээбэтэ эрэ, чиккэйиэҕинэн чиккэйэн тойонун өрө көрөн турда. ВНГ ГОПХ
Хохуол төбөтүн силигир гыннарбыта, устурууна курдук чиккэйбитэ. М. Горькай (тылб.)
3. кэпс. Өлөн, тыыллан сыт. ☉ Умереть, протянуть ноги
Сэмэн чиккэйэ сытар эр киһи хонноҕун аннын туппахтаан көрдө. Н. Якутскай
[Эмээхсин] чиккэйэн, аны кимтэн да куттаммат, кимтэн даҕаны дьиксиммэт буолан сытар. А. Сыромятникова
Охонооһой, төбөҕө таптаран, Туймааран тыастаахтык оҕунна, Чиччигинээн, иҥиирин тартаран, Дьигиҥнээт, чиккэйэ оҕуста. Дьуон Дьаҥылы
ср. туркм. дикелмек ‘выпрямляться, распрямляться’

сыһ.
1. Көбүс-көнөтүк, тыҥаабыт курдук көнөтүк. ☉ Прямо, туго (натянуть)
Харабыл саллаат күөгүтүн быатын чиккэччи тарта: «Есть! Есть!» — диэн үөгүлээтэ. И. Гоголев
Хатыллыбыт сабы күүскэ чиккэччи тардыллар: сап эрэдэһинэ ыпсыахтаах. Хомус Уйбаан. Айа кирсин курдук чиккэччи тардыллыбыт быа быстар тыаһа иһиллэр. Эвен фольк.
2. Төбөнү, көхсүнү кэннин диэки ыытан көбүс-көнөтүк чыначчы туттан (хол., тур). ☉ Выпрямив спину, навытяжку (напр., стоять)
Булочкин …… чиккэччи тутта охсоот, чиэс биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Болуоттарын баайыытын сүөрээт, болуот үрдүгэр чиккэччи турбутунан устан барбыттара. И. Федосеев
[Саҥа завхоз] чиккэччи тардыбыт курдук көбүс-көнө, үрдүк уҥуохтаах, хатыҥыр, саас ортолоох киһи. «Чолбон»
△ Токуппакка эрэ, көнөтүк, дыраччы тэбинэн эбэтэр тыылыы тэбэн (атаҕы этэргэ). ☉ Выпрямив, вытянув (ноги)
Яков атаҕын чиккэччи тэбэн, тимир кырабаакка утуйар таҥаска өттүгэстии түһэн сытар. В. Протодьяконов
Атахтарын бөтөҕөлөрө ыалдьыбытын аһараары чиккэччи тэптэ. В. Гольдеров
Сотору-сотору дьааһыйар уонна сөп буола-буола сүрдээх уһуннук чиккэччи тэбинэн, тыыллаҥнаан ылар. «Чолбон»