сыһ. Баттаҕы, бытыгы, түүнү барытын ордорбокко, онно эрэ килэйэн көстөр гына (кырый, бириэйдээ). ☉ Наголо (стричь, брить)
Лэри-лэкэгэр төбөтүн киччэччи кырыйбыттар. Амма Аччыгыйа
Киччэччи кыргыылаах баттаҕа саҥа үүнэн эрэрэ. Далан

сыһ. Олох суох гына, киччэччи (баттаҕы кырыйтарыы туһунан). ☉ Наголо, до корней волос (о стрижке)
Аҕатын баттаҕа күлтүччү кырыллыбыт, барыҥый өҥнөөх ырбаахытын ыга курдаммыт, үлэ саппыкытын кэппит. В. Протодьяконов
Маҥхайа сатаан баран саһарымтыйбыт баттаҕын күлтүччү кырыйтарбыта көбөөбүт. Ыҥырар ыл.

дьүһ. туохт. Баттаҕы адьас кылгас гына эбэтэр олох кырыйтаран, мөкүнүк быһыылаах буол (киһи төбөтүн туһунан). ☉ Быть круглым, шаровидным, наголо остриженным (о голове человека). Сэмэн олох күлтүйбүт — баттаҕын ылларан кэбиспит
ср. калм. күлти ‘иметь голую (лысую) голову, быть лысым’

1. даҕ. Биир да баттаҕа суох гына кыргыылаах, тараҕай (төбө туһунан). ☉ Подстриженный наголо, лысый (о голове)
   Килчэркэй төбөтүн имэриннэ. — Килчэркэй төбөлөөх Охонооһой оҕонньор бурдукка искэҕи булкуйан алаадьылаабыта. Н. Абыйчанин
2. аат суолт. Туох эмэ ырааһыйата, тараҕайдаммыта (хол., сир хастаммыт ньуура). ☉ Голая поверхность, лысина (напр., о земле)
   Муохтаах сир килчэркэйигэр тэллэй үүммүт. — Былырыыҥҥы хаппыт сэбирдэх анныттан сир килчэркэйэ көстүбүт. М. Горькай (тылб.)

даҕ.
1. Килэйэн көстөр ньуурдаах, кылааккай. ☉ С блестящей гладью, гладкий, ровный
Баксаал иннинээҕи болуоссат килэгир аспааллаах. Н. Якутскай
[Киһи үөгүтэ] күөл килэгир иэниттэн өрө көтөн тахсан, үөттэр үрдүлэринэн сатарыйар. Л. Попов
Ыраах иннибэр кыра килэгир ырааһыйаҕа туох эрэ хараарыс гына түстэ. «ХС»
2. Баттаҕа суох буолан килэрийэн көстөр (төбө туһунан). ☉ Блестящий (о лысой, наголо остриженной голове)
Күн уота тэйэр килэгир төбөтүн имэриммэхтээтэ. С. Тарасов
Килэгир төбөтүгэр кулгааҕа улаатан, даллайан хаалбыт. ИИФ УС
Олороллор …… килэгир төбөлөөх миниистирдэрим. В. Маяковскай (тылб.)
3. көсп. Туох да булкадаһыга суох, аҥаардас. ☉ Без примесей, чистый, неразбавленный
Атыыһыт этэ суох, килэгир миини эрэ испит. Килэгир хааһы эрэ астаахтара. — Хас да хонукка аҥаардас килэгир уунан хонуталаабытым. «ЭК»
4. көсп. Көстөн турар, дьиҥнээх. ☉ Настоящий, истинный
Хабахтар уонна Тураахтар …… килэгир абааһылар. Эрилик Эристиин
♦ Килэгир харах, коҥдой көҕус — акаары, тугу да өйдөөбөт, ылыммат. ☉ Бестолочь, глупец
Килэгир харах, Килиэдэ сирэй …… Ньүдьү балай. Өксөкүлээх Өлөксөй
Килэгир харах, көҥдөй көҕүс. Суорун Омоллоон

I
туохт.
1. Өлөрүллүбүт кыылы, сүөһүнү астыырга тириитин этиттэн арааран ыл. ☉ Сдирать, обдирать, снимать шкуру с убитого зверя, с забитой скотины
Киһи табаларын барыларын сүлэ, астыы барбатаҕа, саамай кыра табаны эрэ сүлбүтэ. Эвен фольк. Дайыыла Дарамаев бэркэ көнньүөрэн киҥинэйэн ыллыы-ыллыы, дьиэтин аан хоһугар тииҥ сүлэ олордо. Софр. Данилов
Балаҕан хаҥас өттүгэр аҕамсыйа барбыт дьахтар кылбаа маҥан куобаҕы тириитин сүлэ олороро. Н. Якутскай
2. көсп., кэпс. Ким эмэ баттаҕын күлтэччи кырый. ☉ Постригать кого-л. наголо. Ити уол баттаҕын сүлэн кэбис
♦ Тириитин сүл — 1) кими эмэ туохха эмэ улаханнык буруйдаан дэлби мөх, иэнин хастаа. ☉ соотв. спустить шкуру с кого-л.
Эһиги аттары, сынньатар кыаҕы биэрбэккэ эрэ, сырыыттан сырыыга ыытан иһэҕит, ити иһин Моргуев биһигини тириибитин сүлүөҕэ. Эрилик Эристиин
Ыстаапка илдьэн тириитин сүллэххэ, буруйун этиэҕэ. «ХС»; 2) кими эмэ улаханнык атаҕастаа, онон-манан кыһарый. ☉ соотв. шкуру драть с кого-л.
Билигин ол урааҥхай бүтүн нэһилиэк Сэбиэтин суруксута. Нолуогунан, ол-бу түһээнинэн тириибин сүлэн ахан биэрэр. Л. Габышев
ср. ДТС йүли ‘брить’, сойул ‘снимать кожу, обдирать животное’, уйг. шүлүмэк ‘сдирать, соскабливать, скрести; грабить, ограблять’, тув. чүлү ‘брей, вычищай’
II
даҕ. Олус улахан; күүстээх. ☉ Огромный; сильный
Кырыа хаар олбохтоох, Сүл муус үллүктээх, Суостаах суодаллаах Аан-Даан улахан уолум обургу, Соҕуруу диэки суодалый, Күн аннын диэки күөлэһий! Саха фольк. Ыар балта кыстыкка Саалларын кэриэтэ, Халҕаһа былыкка Сүл этиҥ эттэ. «ХС»

сыһ.
1. Көнө ньалҕаархай ньуурдаах гына; килэрийэн, килэйэн көстөр буола. ☉ Так, чтобы иметь ровную, гладкую поверхность; до блеска, до лоска
Уу иэнэ килэрчи тоҥон, кытааппыт курдук. Амма Аччыгыйа
Биир тымныы түүн …… уубут килэрчи тоҥон хаалбыта. Н. Якутскай
Үрэхтэр бастара килэрчи тоҥнулар. П. Ламутскай (тылб.)
2. көсп., кэпс. Олох, тамты. ☉ Совсем, полностью
[Мөрүөн оҕонньор] махталбаһыыба биэрэрин килэрчи умнан кэбистэ. Д. Таас
Ньиэгирдэр килэрчи кулуттуу балаһыанньалаахтара. В. Ленин (тылб.)
△ Бүтүннүү, төрдүттэн. ☉ Полностью, до самого основания, наголо
Киэҥ унаар хочо, хочо Килэрчи оттоммут. Эллэй
[Дмитрий Николаевич] килэрчи бириэйдэммит сэҥийэтин …… имэриммэхтээн ылаттыыр. Р. Баҕатаайыскай
Ньукулай Макаарап баттаҕа килэрчи кыргыллыбыт. ИИФ УС
3. көсп., кэпс. Мэлдьи. ☉ Постоянно
Эһиги, көрдөххүтүнэ, артыыс килэрчи бырааһынньык курдук олороро буолуо дии саныыгыт. «Кыым»
♦ <Мээнэнэн> килэрчи көр — иччитэ суоҕунан, тугу да өйдөөбөтөхтүү көр. ☉ Смотреть пустым, бессмысленным взглядом
Сэллик атыыһыт, мээнэнэн килэрчи көрө-көрө, …… силлээн унаарытар. Н. Лугинов
Бааса маҥнай ханна баарын билбэккэ, …… мээнэнэн килэрчи көрөн сытта. П. Чуукаар
Иирбит киһи дьиэгэнийбит, килэрчи көрбүт хараҕа субу баар буола түстэ. К. Симонов (тылб.)
◊ Килэрчи анньан — халҕаһалыы тоҕо солоон. ☉ Толпой, гурьбой, сплошной массой (двигаться)
Биэйэнньиэр куормалаах, кыһыл хаалтыстаах оҕолор килэрчи анньан иһэллэр. С. Федотов
Чоху бөҕө килэрчи анньан тимир суолу туораан эрэрэ. БК БК. Килэрчи көр — 1) чыпчылыйбакка, киэҥник көр. ☉ Смотреть широко раскрытыми глазами, не мигая
[Киһи] хараҕын килэрчи көрөн олорон боллурҕаата. Амма Аччыгыйа
Килэрчи көрбүт киһи саҥарда. Эрилик Эристиин
△ Хараххын муҥунан көр (куттанан, соһуйан). ☉ Вытаращить глаза (от испуга, от неожиданности)
Оҕонньор килэрчи көрбүтүнэн ууга …… мэлийэн хаалла. Болот Боотур
[Кэтириис хараҕын килэрчи көрөн баран:] Мин кэргэним даа?! С. Ефремов
Халҕан ис өттүттэн биир куттаммыт харах килэрчи көрөн турар. Л. Толстой (тылб.)
△ Кылардаан үрүҥүнэн көр. ☉ Скосив глаза, выставить белки
Хараҕын кылара бэргээбиккэ дылы буолла, үрүҥ өҥүргэһинэн эбии килэрчи көрдө. «ХС»; 2) хараххын симимэ, олох утуйума. ☉ Не сомкнуть глаз, не спать
[Маайыка:] утуйбакка, килэрчи көрөн сытан-сытан баран, утуйбута. А. Софронов
[Уйбаан] биирдэ да хараҕын быһа симпэккэ килэрчи көрөн сытта. Р. Кулаковскай; 3) көсп. Тугунан эмэ килэйэн көһүн. ☉ Блестеть, светиться (о гладкой поверхности чего-л.)
Дьиэ таас түннүктэринэн килэрчи көрөн кэбиһэр. М. Доҕордуурап
Истиэнэ куруутун үөл-дьүөл испиэскэнэн эрэ килэрчи көрөр. С. Федотов
Чалбах уулара түүнүн мууһунан килэрчи көрөр буоллулар. КН ПБ