несов., перепилить сов. что 1. (надвое) быһа эрбээ; 2. (всё, многое) барытын эрбээ, эрбэтэлээ.

несов., перерубить сов. что 1. (надвое) быпа кэрт; 2. разг. (всё, многое) кэр-дитэлээ.

ж. 1. эбэ, эбэ эмээхсин; 2. (обращение) эбээ; # это ещё бабушка надвое сказала погов. өссө биллибэт — эрдэттэн күөскүн оруну мэ.

сыһ. Икки салаалаах, ыыраах курдук буолар гына. ☉ Надвое, в виде рогатины
Суон боробулуоханы бүк тутан, икки уһугун хаптаччы охсон, кылгас өттүн игиинэн ыыраахтыы аалан судургу сэлэпиискэ оҥостуохха сөп. АЭ ӨӨКХ
Истээги икки салаалаах хатыҥ, үөт мастан, сороҕор дүлүҥү хайытан, ыыраахтыы суоран эмиэ оҥороллор. Күрүлгэн

I
сыһ. Хайдан икки аҥыы арахсан; икки аҥыы араара. ☉ Надвое, на две части; пополам (напр., развалиться)
Таас икки аҥыы дьэллэс гынан, ыыра баран аһыллан хаалар. Суорун Омоллоон
Халҕан ыыра ыстанан хаалла. Эрилик Эристиин
Дойо уола бүтэй баҕанатын үөһээ үүтүгэр илиитин уган баран, ыыра тардан кэбиспит. А. Бродников
♦ Ыыра бар — эмискэ тэһэ баран, улаханнык ыһыытаа, саҥар, ыллаа. ☉ Внезапно громко заговорить, закричать, запеть
Биэрэ кыысчаан хаһыытаан ыыра барар уонна уоһун сыыһын үмүрүтэн, эргиччи көрөр. С. Маисов
Мин испэр оҕонньорум тоҕо итинник кэпсээн ыыра бардаҕай диэн сэмэлии олорорум. Күрүлгэн
Ырыаһыт буолар баҕа санаам батарбакка, кыстык балаҕаммар тиийэн, ыллаан ыыра бардым. «Чолбон». Ыыра сытый сөбүлээб. — кими, тугу эмэ олох сөбүлээбэти, ылымматы биллэрэр этии. ☉ Выражает неодобрение кого-чего-л.
Ыраахтааҕыгыт ыыра сытыйдын, сокуоҥҥут сууралыннын! Амма Аччыгыйа
Мин күөгэйэр күммэр сылдьаммын, биирдэ ыалга хоно сытан, ыллаан ыыра сытыйбыттааҕым. Болот Боотур
Ол туох айылааҕа ыалдьан ыыра сытыйар, нохоо? В. Гаврильева
◊ Ыыра баттыыр хаамыы кэпс. — лаппа киэҥ атыл саҕа уста кээмэйэ. ☉ Якутская народная мера длины, равная расстоянию широкого шага
Буут сирэ диэн ааттаан, иккилии ыыра баттыыр хаамыынан түөрт уон саһаан усталаах тыаны мээрэйдээн солоторго кэпсэппитэ. Күннүк Уурастыырап
Саам хайдах тэбэрин билээрибин, сүүс ыыра баттыыр хаамыылаах сиргэ сыал туруоран бараммын, ытан хабылыннарбытым. Р. Кулаковскай
Сэмэн икки сүүс ыыра баттыыр хаамыы сиргэ уоннаах хаартыны туруоран баран, хараҕын аахтара түһэрбит этэ. «Чолбон»
ср. др.-тюрк. йар, ер, чар ‘раскалывать, рассекать’
II
сыһ. сыһыан т. Этэр санааны араас дэгэттээн күүһүрдүүнү көрдөрөр (ончу, отой). ☉ Выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли (абсолютно, совершенно)
Кини Туһаахаптыын уруурҕаһар туһунан өйүгэр ыыра оҕустарбат этэ. Софр. Данилов
[Баишев:] Ханна да барыам суоҕа, кими да ыыра биэриэм суоҕа! В. Яковлев
Сирин, күн ыраахтааҕыга да үҥпүккүт иһин, бэрдэриэ суоҕа диэн ыыра эрэнэбин. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., маһы) икки аҥыы арахсар гына хайа оҕус, тус-туспа араар. ☉ Колоть, раскалывать что-л. (напр., дрова)
Уонча мүнүүтэ хаамаат, үнүрүүн Ванялыын хайытан муҥнаммыт тииттэригэр кэтиллэ түстэ. Амма Аччыгыйа
[Өрүүнэ:] Чэ, ону-маны лабаҥхалыы олорума. Хата бар, маста хайыт. С. Ефремов
Өлөксөй санаата кэлбиччэ, мас кыстыырга турар халыҥ сүгэни ылан, кураанах хардаҕастары хайытан лаһырҕата турда. В. Титов
2. Туох эмэ бүтүнү, кэлимсэни (хол., таҥаһы) хайа тарт, хайа тэл, хайа тыыт. ☉ Рвать, разрывать, распарывать (напр., ткань)
Быһах ылан күлүйүөҥкэни хайыппытым. Н. Якутскай
Охоноон Симон ыстаанын быһаҕынан хайытан уһулла. Л. Попов
Быралгы биир хаа мохуорканы хаатын хайытан саппыйатыгар куттар. С. Маисов
3. Туох эмэ (хол., сүөһү, кыыл) иһин тэлэ быс, тэлэ ас. ☉ Разрезать, вспарывать, вскрывать что-л. Арай үөлээри иһин хайытан көрбүппүт, көҕөммүт уон сымыыттаах буолан биэрбитэ. Далан
Өлөксөй улахан морж тириитин сүлэн, иһин хайыппыта. «ХС»
[Сылгыны] иһин өрөһөтүн хайытан ахтатыгар диэри тиэрдэллэр. КЕФ СТАҮө
4. көсп. Туох эмэ элбэҕи тус-туспа наардаа, араартаа. ☉ Разделить, разбить что-л. на части
Саха фольклоругар баар остуоруйалары сүнньүнэн үс суолга хайытыахха сөп. Саха фольк. Тойон саллааттарын үс аҥыы хайытта. П. Филиппов
Дьон элбэх сүөһүнү биир сиргэ түмпэккэ, хайытан туталлара: уу чугаһыгар, от үрдүгэр иитийэхтииллэрэ. И. Данилов
5. көсп. Тугу эмэ (хол., салгыны, долгуну) икки аҥыы тэлэ араарар курдук күүскэ хамсан. ☉ Сильным движением делить надвое, разделять, рассекать (напр., воздух, волну)
Ханан эрэ ырааҕынан Хаары хайытан таҕыста. Баал Хабырыыс
Эрдиммит тимир аал борохуот Долгуну хайытан дэгдэйдэ. С. Васильев
Орулуостар салгыны хайытар кынаттарын тыаһа куһугуйар. С. Маисов
6. көсп. Дьон санаатын уларытаары, утары туруораары тугу эмэ гын. ☉ Вносить разногласие (во мнения людей)
Сорохтор дьон санаатын хайытаары соруйан ыйыталлара, сорохтор, кырдьык, мунааран ыйыталлара. КН ТДь
♦ Сүрэҕин хайыт көр сүрэх I
Киэһэ өлөөрү сытар убайым дьонуттан кэлэ оҕустун диэн илдьит кэлэн сүрэхпин хайытта. А. Бродников
«Бэйи, мин кинини сүрэҕин хайыттаҕым, этин салаһыннардаҕым ээ», — дии санаата. Р. Кулаковскай
Сүрэҕэ хайдыбыт көр сү- рэх I. «Бээх» диэт, хаартан хап-хара көтөн тахсыбытыгар уол сүрэҕэ хайдан өлө сыста. Болот Боотур
Төрүт эрдэ көрөн сүрэҕэ хайдыбыт бостуук Миитэрэй өлүккэ чугаһыы да соруммата. Р. Кулаковскай
Халыҥ тириитин хайыт көр халыҥ. Хайаан даҕаны Халыҥ тириигин хайытан, Хара хааҥҥын тохпокко эрэбин, Харыс да аҥаарын Халбарыйыам суоҕа. П. Ойуунускай
[Дыгын:] Хайа, хорсуннарым! Хайдах сырыттыгыт, Бөрө Бөтүҥ бөтөстөрүн халыҥ тириилэрин хайыттыгыт дуо? «Чолбон»
◊ Хайытар эрбии эргэр. — бэрэбинэни уһаты эрбээн хаптаһын оҥорорго туттуллар эрбии. ☉ Продольная пила
Ипатий Лука Ивановтуун хайытар эрбиилэрэ, үөһэ-аллара биэрэҥнээн, күн уотуттан күлүм аллайар. М. Доҕордуурап
Былыр хайытар эрбии диэн баара. ЕХД КТ