нареч. разг. совсем, совершенно, вовсе; аны ыыра кэлимэ больше совсем не приходи.

1) тропа; куобах ыыра заячья тропа; 2) место обитания; ыырыттан ырааппыт он ушёл далеко от своих родных мест; ср. ордуу 2.

разъединять (обычно предмет, состоящий из двух частей); разрывать; тимэҕим тыһытын ыыра тартым я разорвал петлю (напр. на пальто).

I
сыһ. Хайдан икки аҥыы арахсан; икки аҥыы араара. ☉ Надвое, на две части; пополам (напр., развалиться)
Таас икки аҥыы дьэллэс гынан, ыыра баран аһыллан хаалар. Суорун Омоллоон
Халҕан ыыра ыстанан хаалла. Эрилик Эристиин
Дойо уола бүтэй баҕанатын үөһээ үүтүгэр илиитин уган баран, ыыра тардан кэбиспит. А. Бродников
♦ Ыыра бар — эмискэ тэһэ баран, улаханнык ыһыытаа, саҥар, ыллаа. ☉ Внезапно громко заговорить, закричать, запеть
Биэрэ кыысчаан хаһыытаан ыыра барар уонна уоһун сыыһын үмүрүтэн, эргиччи көрөр. С. Маисов
Мин испэр оҕонньорум тоҕо итинник кэпсээн ыыра бардаҕай диэн сэмэлии олорорум. Күрүлгэн
Ырыаһыт буолар баҕа санаам батарбакка, кыстык балаҕаммар тиийэн, ыллаан ыыра бардым. «Чолбон». Ыыра сытый сөбүлээб. — кими, тугу эмэ олох сөбүлээбэти, ылымматы биллэрэр этии. ☉ Выражает неодобрение кого-чего-л.
Ыраахтааҕыгыт ыыра сытыйдын, сокуоҥҥут сууралыннын! Амма Аччыгыйа
Мин күөгэйэр күммэр сылдьаммын, биирдэ ыалга хоно сытан, ыллаан ыыра сытыйбыттааҕым. Болот Боотур
Ол туох айылааҕа ыалдьан ыыра сытыйар, нохоо? В. Гаврильева
◊ Ыыра баттыыр хаамыы кэпс. — лаппа киэҥ атыл саҕа уста кээмэйэ. ☉ Якутская народная мера длины, равная расстоянию широкого шага
Буут сирэ диэн ааттаан, иккилии ыыра баттыыр хаамыынан түөрт уон саһаан усталаах тыаны мээрэйдээн солоторго кэпсэппитэ. Күннүк Уурастыырап
Саам хайдах тэбэрин билээрибин, сүүс ыыра баттыыр хаамыылаах сиргэ сыал туруоран бараммын, ытан хабылыннарбытым. Р. Кулаковскай
Сэмэн икки сүүс ыыра баттыыр хаамыы сиргэ уоннаах хаартыны туруоран баран, хараҕын аахтара түһэрбит этэ. «Чолбон»
ср. др.-тюрк. йар, ер, чар ‘раскалывать, рассекать’
II
сыһ. сыһыан т. Этэр санааны араас дэгэттээн күүһүрдүүнү көрдөрөр (ончу, отой). ☉ Выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли (абсолютно, совершенно)
Кини Туһаахаптыын уруурҕаһар туһунан өйүгэр ыыра оҕустарбат этэ. Софр. Данилов
[Баишев:] Ханна да барыам суоҕа, кими да ыыра биэриэм суоҕа! В. Яковлев
Сирин, күн ыраахтааҕыга да үҥпүккүт иһин, бэрдэриэ суоҕа диэн ыыра эрэнэбин. М. Доҕордуурап

аат.
1. Сүөһү, кыыл-сүөл элбэхтик сылдьар, кэлэр-барар суола, ороҕо. ☉ Тропа, протоптанная скотом, животными
Ойуурбар өссө иһирдьэ киирэн, бөлүүн кэлбит суолбутунан ынах ыырын булан, төттөрү бардым. Күндэ
Уулаах Уйбаан ыллыга-аартыга бүөлэммит Дьаҕа Баһын ыырыттан айан суолугар киирэн кэллэ. Эрилик Эристиин
Ыт хаар анныгар андаатар уйатын, аһыыр сирин, сылдьар ыырын сытынан булар уонна олору үрэр. БББ
△ Сүөһү, кыыл-сүөл, көтөр-сүүрэр сөбүлээн сылдьар, хорҕойор, тоҕуоруйар сирэ. ☉ Место обитания, пристанище скота, животных, птиц, логовище зверей
Мойбор төрөөбүт ыырыттан тэйэн бырах барыан баҕарбатаҕа. И. Гоголев
Эһэ сибилигин барбыт, бу дойду кини ыыра буоллаҕа. Далан
Куба оҕолоро аһаабыт сирдэриттэн, олохсуйбут ыырдарыттан арахсыахтарын баҕарбат курдуктар. И. Федосеев
△ Булчут, балыксыт куруутун сылдьар, бултуур, балыктыыр сирэ. ☉ Место постоянного пребывания, тропа охотника, рыболова
Онуоха-маныаха диэри суордар куттанан, кини бултуур ыырын ырааҕынан тумна көтөр буолбуттара. И. Федосеев
Кыстык хаар ньимси түһэн, бултуур ыырым кыараҕастыйан, иллэҥ кэмим үксээтэ. Ф. Постников
Сорох оройуоннарга төрүт олохтоохтор бултуур, балыктыыр ыырдарыттан үтүрүллэн эрэллэр. «Чолбон»
2. көсп., кэпс. Киһи төрөөбүт-үөскээбит, олохсуйбут сирэ, дойдута. ☉ Родные пенаты, родные места, родина
Бу кэмҥэ, үөскээбит ыырбыттан тэлэһийэ сылдьаммын, бөлүүн төрөөбүт алааспын түһээн көрдүм. Софр. Данилов
Ваня Николаев төрөөбүт ыырыттан харыс да халбарыйбатах оҕо этэ. И. Федосеев
Сибэкки даҕаны киһини үөрдээри, киһиэхэ кэрэхсэтээри, ыал ыырыгар чугаһаан, ыга симсэн үүнэр. Баал Хабырыыс
△ Дьонтон саһа сылдьар ким эмэ (хол., бандьыыттар) орохтонор, хорҕойор бүччүм сирэ. ☉ Укромное место, жильё, пристанище, логово (напр., преступников)
Кириһээн бандьыыттар ыырдарыттан төһө кыалларынан тэйэн биэрэр санаалааҕа. Д. Таас
Кинилэр ырааттылар, үрүҥнэр ыырдарыттан, арааһа, мүччү түстэхпит дии санаан, Уус иһигэр үөрдэ. А. Сыромятникова
♦ Ыыра кыараата көр кыараа
Сүллүкү сааһыран-санньыйан, улам ыыра кыараан, арбанара аҕыйаан, ахсыырга барбыта. Болот Боотур
Ыыра кэҥээтэ көр кэҥээ. Оо, киһи аймах, Эн ыырыҥ кэҥээбит, Сир-халлаан кистэлэҥин Илиигэр ылбыккын. М. Ефимов
Кини ыыра кэҥиир, дьыаланы ситэрэ-хоторо диэн ааттаан, атын сирдэринэн тэлэһийэр. Огдо
Бэйи, тугу-тугу кэпсэтэллэр, бай, дьонум ыырдара кэҥээбит, үлэ-хамнас туһунан. «Кыым». Ыыра ыраатар кэпс. — уһуур-кэҥиир, өтөрүнэн кыаллыбат буолар (ханнык эмэ дьыала быһаарылларын этэргэ). ☉ Задерживаться, замедляться, тормозиться (о решении какого-л. дела)
Атыылааччылар бэйэлэрин дьыалаларын ыыра ырааппытынан ааҕаллара даҕаны сөптөөх этэ. М. Попов
«Тохтоо, уоскуй! Сыыстаххына ыырбыт ыраатар», — Чиэнэ аргыһын уоскуппута. «ХС»
Сири кинилэр чааһынай бас билиилэригэр биэрдэххэ, ыыра ыраатыа. «Чолбон»
◊ Ыыра киэҥ (киэҥ ыырдаах) кэпс. — сылдьар эйгэтэ киэҥ, киэҥ эйгэлээх. ☉ Широкий круг общения, окружения у кого-л.
Хата, эн кэпсээ, киэҥ ыырдаах киһи. ТМН ЫМК
Хас биирдии көлүөнэ ураты өйдөөх-санаалаах, эргимтэлээх, сыаллаах-соруктаах, киэҥ ыырдаах буолар. АГ ҮБСМ. Кырачаан балтыларын саатар биир чаас көрсөн туһалаабат, ыырдара киэҥ сатаналар. ЛМА
ср. др.-тюрк. чаҕыр, кирг. чыйыр ‘тропа’, бур. үүр ‘притон, пристанище’

v. to divide in two; ыыраах n. division of a hoof