тыаһы үт. туохт. Тыллары иҥнигэһэ суох түргэнник бииртэн биир этитэлээн саҥар. ☉ Говорить без запинки, бегло
Оҕонньор көхсүн этиппэхтээтэ, сэтээтэлин өрө көрөн олорон саҥаран добдуйда. Болот Боотур
Кини [надзиратель] субу-субу харабыл хоһугар тахсан доҕотторугар тугу эрэ кэпсээн добдуйара иһиллэр. П. Филиппов
Кулгааҕым кырыытынан иһиттэхпинэ уолаттар аны хоһоон ааҕан добдуйдулар. «ЭК»

даҕ. Төбөтүн диэкинэн модьураан, кэтирээн кэлэр, үллүбүт курдук (уһуктаах). ☉ Утолщенный, вздутый на конце
[Сүөдэр] Адаархай баттаҕа, эбии адаарыйда, кэтит таныылаах сэлтэгэр мунна ордук кылгаата, саһархайдыҥы кэҥэс харахтара түргэнтүргэнник чиҥчиҥнээтэ. Н. Босиков
Саҥатын иһиттэххэ, били хойуу хаастаах, кэтит сэлтэгэр муруннаах, уоспалаах сирэйдээх куһаҕан киҥнээх надзиратель быһыылааҕа. «ЭК»

даҕ. Туох эмэ ыксатыгар, таһыгар, адьас чугаһыгар баар. ☉ Находящийся вблизи чего-л., близлежащий
Дьокуускай куораттааҕы байыаннай комиссариат киэҥ олбуорун иһэ уонна ыксатынааҕы уулусса дьонунан туолбуттар. Амма Аччыгыйа
Көрүдүөр аанын ыксатынааҕы түннүк анныгар кыра остуол баарыгар бүк түһэн …… суруйа олорор дьуһуурунай надзирательгэ түрмэ хонтуоратыттан ылбыт нэрээтин илдьэн көрдөрдө. Эрилик Эристиин
Көрө түспүтүм, күөл ыксатынааҕы киэҥ бадарааҥҥа атым батыччахтаан эрэр. Т. Сметанин

туохт.
1. Бокуой биэрбэккэ, түргэн-түргэнник, тиэтэллээхтик үүр. ☉ Гнать, погонять быстро, спешно
Кини [Байанай] быһый атахтаах кыыллары үүрэ-түрүйэ сылдьар буолан, сүрдээх тиэтэллээхтик, омуннаахтык сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
Кирилэ ынахтары үүрэн-түрүйэн аҕала эрэ охсубута баар буолааччы. Н. Заболоцкай
[Бырдах] үөр табаны алыыттан булан, үүрэн-түрүйэн куһугураппыт. П. Ламутскай (тылб.)
2. Былааскын көрдөрөн киэбир, киэмсий, тойорҕоо. ☉ Выказывать, демонстрировать свою власть
Наҕараадаламмыт, Наһаа хайҕаммыт Тигиниирэп, ардыгар, Тэрилтэтин дьонугар Үүрэр-түрүйэр үгэстэммит. Р. Баҕатаайыскай
Арай надзиратель Илья Свинобоев тойомсуйар, дьорҕойор, дьону үүрэр-түрүйэр. П. Филиппов

1. аат. Уочарат быһыытынан ханнык эмэ эбээһинэһи толорор киһи. ☉ Человек, выполняющий в порядке очередности определенные обязанности, дежурный
   Күнүс застава кэнсэлээрийэтигэр олордохпуна, дьуһуурунай дакылааттаабыта. Н. Якутскай
   Бу улуус ситэриилээх кэмитиэтэ, тугу да үлэлээбэккэ, сайын бэс ыйыгар диэри биирдии киһини дьуһуурунай олордон бараннар, дьиэлэригэр тарҕаһан хаалбыттара. Эрилик Эристиин
   Дьуһуурунай дьиэ хаһаайыстыбатын бүтүннүүтүн дьаһайара: оһох отторо, аһылыгы тэрийэрэ, дьиэни, аһаабыт иһити-хомуоһу хомуйара, мас хайытара. И. Федосеев
2. даҕ. суолт.
3. Уочарат быһыытынан ханнык эмэ эбээһинэһи толорор (киһи). ☉ Дежурный (офицер, врач и т. д.)
   Дьуһуурунай надзиратель, нэрээти ылан ааҕан баран, төһө бэрт таҥастаах-саптаах дьон кэлбиттэрий диэбиттии икки хаайыылааҕы бастарыттан атахтарыгар дылы өрө көрөн таһаарда. Эрилик Эристиин
   Кэтит көбүөр үктэллэээх аан дьиэҕэ кинини дьуһуурунай иитээччи көрүстэ. И. Данилов
   Дьиэҕэ суруйбут үлэлэрин дьуһуурунай оҕо учуутал остуолугар хомуйан уурбут буолуохтаах. АНВ СТУ
4. Атын тэрилтэлэр үлэлээбэт кэмнэригэр үлэлиир. ☉ Работающий в такие часы или дни, когда другие подобные учреждения закрыты, дежурный (об аптеке и т. д.). Дьуһуурунай маҕаһыын. Дьуһуурунай эмтиэкэ. Дьуһуурунай остолобуой

аат.
1. Туох эмэ түөрт тэҥ чааһыттан биирдэстэрэ. ☉ Одна из четырёх равных частей целого, четверть
Күн балачча үөһэ ойуор диэри ходуһам чиэппэрин тэлэкэлээн кэбиспитим. И. Гоголев
Үөрэхтэн тэйбитэ үйэ чиэппэрэ буолуо ини. С. Федотов
Ынах чиэппэрэ улахан уолун аахха барыахтаах. В. Иванов
Мин урукку сылдьар сырыыларбын чиэппэрин да кыайбат буолтум, сааһырбытым, кырдьыбытым. Н. Абыйчанин
2. Оскуолаҕа үөрэх дьыла түөрт гына араарыллыбытыттан биир чааһа. ☉ Четвёртая часть учебного года, четверть
Михаил Иванович иккис чиэппэр түмүктэниэр диэри хааларга быһаарыммыта. Н. Лугинов
Бу чиэппэргэ иккини ыллаҕына — сайыҥҥы от биригээдэтигэр илдьибэттэр. Н. Габышев
Үһүс чиэппэр төһө да уһун, сылаалаах буоллар, бүтэрэ чугаһаан эрэр. Т. Находкина
3. эргэр. Биир харыска тэҥнээх уста кээмэйэ. ☉ Мера длины, равная расстоянию между кончиками большого и среднего пальцев широко раздвинутой кисти, четверть
Оччоҕо саха хотуура диэн биэс чиэппэр уһун биилээх, токур төбөлөөх, моҕойдоох, кылгас уктаах сэп буолар үһү. Саха фольк. [Тубархаанап:] Төһө да чиэппэр хаар саба түспүтүн иһин, ол эн богдо уллуҥаҕыҥ суолун …… мин билиэм суоҕа үһү дуо, баранаак? Суорун Омоллоон
[Өкүлүүнэ:] Биир үс чиэппэр иэннээх солко куһаат, биир солко пуойас. Н. Түгүнүүрэп
◊ Чиэппэр арыгы эргэр. — биэдэрэ түөрт гыммыт биирэ (үс лиитирэ кэриҥэ) киирэр иһиттээх арыгы. ☉ Бутыль вина ёмкостью в одну четверть ведра (примерно три литра)
Чэ, убаай, иһиттиҥ дуо, кытаат. Кыайдахпытына убайбар биир чиэппэр арыгыны туруоруом. Далан
Ээй, Сиидэркээ… Кэл, түөкүн, тупсуох, чиэппэр арыгыны туруорабын. Н. Павлов
Көрдүҥ дуо, икки буулдьа биир үүккэ. Итэҕэйбэккин? Чэ, чиэппэр арыгыга сакалааттаһыах уонна баран көрүөх. Л. Габышев. Чиэппэр кумааҕы эргэр. — лиис кумааҕы түөрт гыммыт биирэ. ☉ Четверть листа бумаги
Суруксут чиэппэр кумааҕыга суруллубут суругу ааҕар. А. Софронов
Хаамыра күлүүһүн тыаһа хачыгыраатын кытта, чиэппэр кумааҕы тутуурдаах надзиратель …… түрмэ начаалынньыгын кытта көтөн түстүлэр. И. Никифоров
Дорооболоһон баран, чиэппэр кумааҕыны биэрдэ. М. Доҕордуурап. Чиэппэр күүстээх эргэр. — былыргы кэпсээннэргэ этиллэринэн, сүүрбэ биэс бууту, билиҥҥинэн түөрт сүүс киилэттэн тахсаны көтөҕөр-сүгэр күүстээх киһи. ☉ По преданиям: человек, способный поднимать тяжесть в двадцать пять пудов — больше четырёхсот килограмм
Барыларын баһыйбыт, тэҥнээх көстүбэккэ соҕотоҕун тэлэкэчийбит Сыллай Луха Бэһиэлэйэп чиэппэр күүстээх киһи. Амма Аччыгыйа
— Ити үлүгэрдээх үөл тиит сэргэ сүүрбэ биэс буут баҕас баара эрэл. — Ол аата, Сэмэммит, былыргы мээрэйинэн, чиэппэр күүстээх буоларыгар тиийэр, ээ? Э. Соколов
Үөрэҕэ суох уонна дьадаҥы, аҥалатыҥы Кэлэҕэй Ньукуус чиэппэр күүстээх эбитэ диэн буолар. «ХС». Чиэппэр сир эргэр. — биир күрүө ходуһа сир түөрт гыммыт биирэ (ортотунан сэттэ уон биэс — сүүс бугул кэлэр сирэ). ☉ Надельный пай покосных угодий, равный одной четвертой күрүө, который давал семьдесят пять — сто копен сена
Кыра Уйбаан, Эрдэлиир Миитэрэй курдук ааттаах охсооччулардаах буоланнар, сир үс чиэппэрин «дэбиэринэйдэр» охсон килэһитэн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
[Ньукуус:] Ээ, үс чиэппэр сирдээхпит үүммэккэ дьэ иэдэттэ. Эрилик Эристиин
Аҕыс уон икки ыал оһумуой, чиэппэр сиринэн эрэ туһаналлар. М. Доҕордуурап. Чиэппэр чэй эргэр. — былыргы билииккэ чэй түөрт гыммыт биирэ. ☉ Четверть плиточного чая
Хоноһо чиэппэр чэйи сулбу тардан таһааран дьиэлээх дьахтарга туттаран кэбистэ. Болот Боотур
Ити атыыһыт биһиэхэ үлэбит иһин биирдии чиэппэр чэйи, биирдии баайыы сэбирдэх табаҕы биэриэх буолбута. С. Никифоров
Миигин биир чиэппэр чэйинэн, биир киилэ арыынан бириэмийэлээтилэр. Ф. Софронов