м. куорат таһа (куорат ыксатынааҕы бөһүөлэк).

прил. фронт таһынааҕы, фронт ыксатынааҕы, фроннааҕы; прифронтовая полоса фронт таһынааҕы балаһа.

ж. солобуода (1. ист. крепостной бааһынайа суох улахан сэлиэнньэ; 2. куорат ыксатынааҕы бөһүөлэк).

дэргий диэнтэн дьаһ
туһ. Тас эйгэттэн тыас долгуннара кулгаах даллаҕатыгар түбэһэннэр кулгаах сарыытын дэргитэллэр, олор кулгаах уҥуохтарын устун ис кулгаахха бэриллэллэр. СИиТ
Тиэйэн илдьиигэ сымыыты дэргитимиэххэ наада, дэргийбит сымыыты инкубациялыыр сатаммат. СИиТ
Тыаһыыр эттик бэйэтин ыксатынааҕы салгын частицаларын дэргитэр. ПАВ Ф-6

туохт. Туохха эмэ батыллан атаххын нэһииччэ сыҕарытан көнтөрүктүк хаамп. ☉ Ходить, двигаться неуклюже, с трудом, застревая в чем-л. вязком, топком, рыхлом
Кыыс иҥнэн охто-охто хаарга батыччахтаата. И. Данилов
Көрө түспүтүм, күөл ыксатынааҕы киэҥ бадарааҥҥа атым батыччахтаан эрэр. Т. Сметанин
Тайах хаарга батылла сылдьар, туох баар күүһүн муҥунан батыччахтыы сатыыр. И. Федосеев
△ Атахтаргын киэҥник уурталаан, ыараханнык, тыастаахтык үктэнэн хаамп. ☉ Ходить тяжелой поступью, с трудом переставляя ноги. Ойуун тиэргэнигэр киирбэккэ, кулуба атын көнтөһүн күрүө аанын баҕанатыгар сөрүү тардаат, балаҕаҥҥа батыччахтаан тиийдэ. И. Гоголев
Мин титиикпиттэн ойон тахсан, сытар оҕуһу миинэ түстүм. Онтон соһуйан оҕуһум сүүрэн батыччахтаата. Н. Неустроев

аат.
1. Салгыҥҥа көтө сылдьар эбэтэр туох эмэ үрдүгэр, ньууругар олорон хаалар кураанах, олус бытархай кыырпахтар. ☉ Пыль
Быылы хоско баар бары маллартан (остуолтан, дьыбаантан, олоппостон, кырабааттан), сиэркилэлэртэн, хартыыналартан, атах таҥастарыттан инчэҕэй тирээпкэнэн сотуллуохтаах. РВА ДьЫКБ
Өрүү тыаллаах, Өрүү быыллаах, Туманынан бурҕачыйар, Тумарыктыйар АЯМ суола. Н. Босиков
Сир ыксатынааҕы салгыҥҥа быыл, хоруо кыырпахтара, уу паара булкуһа сылдьар буолаллар. МНА ФГ
2. Туох эмэ (хол., мэлиллэр бурдук о. д. а.) бытарыйан, бурҕайан тохтор, хоронор, туһата суох хаалар өттө. ☉ Отходы, остатки чего-л. в виде пыли, порошка
Вася аргыый аҕай туораан тахсан, суухаратын быылын хаарга ыста. Амма Аччыгыйа
Быйыл кыһын сааһа сүүрбэтин туолан, Арыпхаджаев паровигын бурдугун быылыттан ороон саллаакка ылбыттара. Эрилик Эристиин
Биэрэ эмээхсин куулу ылан көрбүтэ: түгэҕэр икки киилэ холобурдаах мээккэ бурдук сылдьар эбит. «Ээ, миэлиҥсэ быылын сотон аҕаллым», — диэтэ оҕонньор. Д. Таас. Көмүһү тиһэҕэр сыыҥка уонна сибиниэс быыллара сөҥөрдөн хааллараллар. И. Бочкарев

аат. Сылгы саннын хаптаҕайын иһинэн ойоҕоһугар сыста үөскүүр сыа (саамай минньигэһэ, амтаннааҕа). ☉ Жир на передних рёбрах лошади (считается самой вкусной, лакомой частью туши)
Урут эйиэхэ хоҥнуота да суох холу ыһыктыбатах киһи. Болот Боотур
Түөкүттэр биэ хоҥнуо ойоҕоһун буһаран кээстилэр. Н. Павлов
♦ Холтон хоҥнуотун хоҥнорон ылбыт курдук хомой — саамай үчүгэйтэн, бастыҥтан маппыт курдук, олус улаханнык хомой. ☉ Сильно разочароваться, расстроиться, будучи лишённым самого лучшего (передние рёбра, покрытые толстым слоем жира, у якутов считались самым вкусным, лакомым куском
Если давали рёбра без хоҥнуо, это воспринималось как оскорбление, унижение — букв. разочароваться так, будто от передних рёбер лошади отняли (отодрали) жирную часть). Хомолто өттүттэн Холтон хоҥнуотун Хоҥнорон ылбыт баар. Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Хоҥнуо ойоҕос көр ойоҕос. Холун ыксатынааҕы икки-үс ойоҕоһу хоҥнуо ойоҕоһо дэнэр. Сылгыһыт с.
ср. др.-тюрк. хоҥ: хоҥ эт ‘мышцы, мускулы, мякоть’

I
аат.
1. Уу итийиититтэн үөскүүр гаас. ☉ Пар (газ, образующийся при нагревании воды)
Сылабаартан икки утах итии паар өрө дьурулаан таҕыста. Амма Аччыгыйа
Паарынан тыыммахтаан, күн орто Паровоз айманан аттанна. Күннүк Уурастыырап
Чаанньык хаппаҕа өрө талыгырайа түстэ, тумса үп-үрүҥ паарынан өрө чуһуурда. Н. Заболоцкай
2. Салгыҥҥа көтө сылдьар кып-кыра уу хааппылалара мустубуттара. ☉ Пар (скопление мельчайших капелек воды — напр., туман над озером)
Дьүүктэ буолан тахсар туустаах уу алары толороро уонна сотору паар буолан көтөрө. И. Данилов
Сир ыксатынааҕы салгыҥҥа быыл, хоруо кыырпахтара, уу паара булкуһа сылдьар буолаллар. МНА ФГ
Күөлтэн уу сиигэ паар буолан үллэн олордо. Я. Козак (тылб.)
3. Элэктэриичэстибэ иннинээҕи бырамыысыланнаһы, олоҕу хамсатар, сайыннарар күүс, эниэргийэ. ☉ Предшественница электрической энергии, паровая энергия
Паар күүһүнэн, массыына күүһүнэн, элэктэриичэстибэ күүһүнэн тугу тулутуохпутуй? П. Ойуунускай
Ааспыт үйэҕэ аан дойдуну тиэрэ эргиппит паар баһылааһына бүттэ; паар оннугар быдан ордук өрөбөлүүссүйүөннэй күүс — элэктэриичэстибэ кэлиэҕэ. ЛВ МТА
II
аат., т.-х. Сыыс отун тохтотоору уонна өҥсүтээри хорутан баран тугу да ыспакка сайылатар бааһына. ☉ Поле, оставленное на одно лето незасеянным, пар
Уҥуор хайа эрэ бааһынаттан паарга сылдьар тыраахтар тыаһа бүтэҥитик ньириһийэн иһилиннэ. В. Яковлев
Саха сирин кураан усулуобуйатыгар паар диэн сиргэ сииги мунньуу биир бастыҥ, бэрэбиэркэлэммит суола буолар. П. Егоров
Оройуон хаһаайыстыбаларыгар хадьымалы көтөҕүү, паары таҥастааһын, бааһыналарга уоҕурдууну киллэрии …… дьаһаллара адьас мөлтөхтүк ыытыллаллар. «Кыым»
◊ Хара паар — сыыс отунан саба бүрүллүбэтэх ыраас паар. ☉ Чёрный пар
Хара паарынан эргитиллибит дьылыгар сибиэһэй ноһуому дэлэлээҕи таһыллыбатаҕа, кыһыныгар үс төгүл хаары типтэриллибитэ. М. Доҕордуурап. Ыраас паар — сайын устата туох да ыһыллыбатах паардаммыт сир. ☉ Земля под паром, чистый пар
Үс хонуулаах севообороппут үстэн биирэ ыраас паар. Ыраас паары бэс ыйын бастакы аҥаарыгар уон аҕыс-сүүрбэ сэнтимиэтир дириҥинэн тиэрэрдээх булуугунан хорутабыт. С. Окоёмов
Кэлиҥҥи сылларга ыраас паар, сүөһү аһылыгар аналлаах ыһыылар ылар ирээттэрэ улаатта. ПНП ТКҮүҮ. Эрдэтээҕи паар — эрдэ бэлэмнэнэр паар. ☉ Ранний пар
Эрдэтээҕи паары хорутууга тиэтэйиэххэ. «Кыым»

1. аат.
2. анат. Киһисүөһү, харамай сиһин түөс уҥуоҕун кытта холбуур хаптаҕай иэҕиллэҕэс уҥуох. ☉ Ребро
   Ойоҕоһун аннынан сып-сытыытык ыарыылааҕынан хаарыйталаата. Софр. Данилов
   Ойоҕостор тоноҕостору уонна түөс уҥуоҕун кытта холбуу агданы үөскэтэллэр. МЛФ АҮө
   Көҥдөй көхсүн сүргүөхтэригэр ойоҕосторо тутуллаллар. ББЕ З
   △ Итинник уҥуох эти кытта (сүөһү, харамай эттэммитин эбэтэр этэ буһарыллыбытын кэннэ этэргэ). ☉ Рёберная часть туши животного
   Булуустан сыһык ас — ынах намылдьыара, тутум астаах сылгы ойоҕоһо, субай таһаардылар. Софр. Данилов
   Өлөөнө сааскы күстэх ойоҕоһун сыатынан оҕунуохтаабыта, аҕырбыт сытынан күҥкүйэр. Н. Якутскай
   Эмис сылгы ойоҕоһун сүүрүҥүй соҕустук буһараллар уонна мас кытыйаҕа сойуталлар. СНЕ ӨОДь
3. Киһи-сүөһү, харамай этин-сиинин икки эҥэрэ. ☉ Бок (человека, животных). Тайах ойоҕоско таптарбыт этэ
   □ Аттара суолга хоолдьугун ыһыктан, ойоҕоһунан охтон иҥиир ситиитин тартара сытара. С. Никифоров
   Ойоҕоһунан сытыаҕын кыараҕаһа бэрт. «ХС»
4. Туох эмэ уҥа эбэтэр хаҥас диэки өттө. ☉ Левая или правая сторона чего-л.
   Олбуор ойоҕоһунан кылдьыылыы үүммүт бытаама күөх окко бөлүүн түспүт сиик, көмүс аалыытын курдук, кылабачыйа сытар. А. Софронов
   Хайа икки ойоҕоһо иһирик ойуур эбит. Амма Аччыгыйа
   Наһаар айан суолун ойоҕоһугар өр тулуйан олорботоҕо. Суорун Омоллоон
5. Туора, кырыы өттө; кытыыга баар туох эмэ. ☉ Боковая сторона, край чего-л.; что-л., находящееся сбоку, с краю
   Улахан ааныгар чааркаан тардыллан турар буоллаҕына, кини тумнан ойоҕоһунан киирэр. Амма Аччыгыйа
   Оччоҕо тоҕо ойоҕостон аллааҕымсыйдыҥ? Н. Лугинов
   Ойоҕоһуттан одуулуур киһи кыраҕы буолааччы. В. Яковлев
6. даҕ. суолт. Туора баар, кырыы өттүнээҕи. ☉ Боковой, находящийся сбоку
   Тарааһап киирбит ойоҕос хоһун диэки ыйда. Амма Аччыгыйа
   Улахан сир ойоҕос өттүгэр сытар дьоҕус сири бүөр диэн ааттыыллар. Багдарыын Сүлбэ
   Сарбыйыы кэнниттэн ойоҕос күүстээх лабаалар үөскээһиннэрэ саҕаланар. ЧМА МУХСҮү
   ♦ Ойоҕоско астарбыт <киһи> курдук — соһуйан, өмүттүбүт курдук, хамсаабакка. ☉ Неподвижно, окаменев, оцепенев (о человеке; букв. словно в бок кого-л. ткнули)
   Даайа, ойоҕоско астарбыт киһи курдук, ах баран саҥата суох олорбохтоото. А. Софронов. Ойоҕоскор хатырыкта угун — мөҕүллэргэ эрдэттэн бэлэмнэн. ☉ Заранее быть готовым к наказанию за содеянное; застраховаться от наказания
   «Бука, сарсын ойоҕоскор хатырык угуннаххына сатанара буолуо», — диэн Өлөксөөндүрэ эмээхсин күлүү-хаадьы аҥаардаах сэрэппитэ. Н. Босиков
   Икки ойоҕоскор хатырык уктан бардаххына табыллар киһи буолуоҥ. Н. Заболоцкай. Ойоҕос тостор уочарата кэпс. — олус уһун (иннэ-кэннэ биллибэт), анньыһыылаах уочарат. ☉ Большая очередь, давка (такая, что рёбра трещат)
   Ойоҕос тостор уочарата бу туохха буолла диэн дьиктиргии көрдө. «Кыым». Ойоҕоһун аах — саайталаан биэр, кэһэтэ түһэн биэр. ☉ соотв. пересчитать рёбра кому-л.
   Кинилэр суохтара буоллар, ойоҕоскун ааҕыам, оройгун тобулуом хаалла. И. Никифоров. Ойоҕоһун кумалаан (симэн) биэр — күүскэ ойоҕоско саайталаа, кырбаа. ☉ соотв. намять бока кому-л.. Ойоҕоһун кумалаан биэрбит киһи хайыа эбитэ буолла. Ойоҕоһун уҥуоҕа ааҕыллар буолбут — олус ырбыт, дьүдьэйбит. ☉ Похудел так, что рёбра можно сосчитать
   Эр киһи арай, сыл иһинэн сүрдээҕин дьүдьэйэн, ойоҕоһун уҥуоҕа ааҕыллар буолан барбыт. Р. Баҕатаайыскай. Ойоҕоһуттан ойох көрдөөмө сөбүлээб. — туораттан кыттыһыма, орооһума. ☉ соотв. не суй нос не в своё дело. Эн мээнэ туораттан саҥара олорума, ойоҕоһуттан ойох көрдөөмө
   ◊ Көтүрүөс ойоҕос — көтүрүөс диэн курдук. Көтүрүөс ойоҕоһун диэкинэн тириитэ дьуккуруйбут. Ойоҕос быһаҕаһынан хаал — ат сүүрдүүтүгэр иннигэр иһээччи сылгы быһаҕаһыгар диэри кээмэйинэн хаалан ис. ☉ Отставать на полребра (на скачках)
   Кыйыгыр күөлүн тардыытыгар киирэр үрүйэҕэ диэри Халла Элэмэһэ Чылбыантан ойоҕос быһаҕаһынан хаалан истэ. И. Федосеев. Ойоҕос киэп тыл үөр. — кэпсиир киэптэн ураты киэптэр. ☉ Косвенное наклонение. Ойоҕос киэпкэ турар тыллаах этии толкуйдуулларыгар сорудах биэрдэ. Ойоҕос саҥа тыл үөр. — туора киһи саҥатын ис хоһоонун саҥарааччы бэйэтин тылынан биэриитэ. ☉ Косвенная речь
   Ойоҕос саҥаҕа сирэй саҥаҕа туттуллар сурук бэлиэлэрэ турбаттар. ЧМА СТСАКҮө. Ойоҕос судьуйа спорт. — күрэхтэһии түмүгүн таһаарсар (түһүлгэҕэ судьуйа киирсиини ыытарын көрөр), бэйэтэ туспа сыана быһар судьуйа (хас да буолуон сөп). ☉ Боковой судья
   Ойоҕос судьуйа Ньургуҥҥа сэрэтии биэрэллэригэр модьуйар. Н. Лугинов
   Тустуу бырахсан кыайыынан бүппэтэҕинэ, кыайыыны үс ойоҕос судьуйа быһаарар. СНККБ. Ойоҕос толоруу тыл үөр. — хайааһыҥҥа сыһыаннаах, сирэй хайанар предметтэртэн ураты предмети бэлиэтиир толоруу. ☉ Косвенное дополнение
   Холбуу түһүккэ турар ойоҕос толоруу хайааһыҥҥа кыттыылаах предмети көрдөрөр. ЧМА СТСАКҮө. Ойоҕос туһаайыы тыл үөр. — туохтуур хайааһына хайааччыттан атын предмеккэ туһуланыытын көрдөрөр. ☉ Форма залога, кроме действительного (косвенный залог). Бу этиигэ ойоҕос туһаайыы суох. Ойоҕос түһүк тыл үөр. — төрүт түһүктэн ураты түһүк. ☉ Форма падежа, кроме основного (косвенный падеж)
   Ойоҕос түһүккэ турар ааттар этиигэ туһаан буолбаттар. ВИП СТП
   Баһылыыр тыл баһылатар тылы сөптөөх ойоҕос түһүккэ туруорар ситимин салайыы дэнэр. ЧМА СТСАКҮө. Ойоҕос уҥуоҕа — ойо- ҕос
7. 1 диэн курдук. Ойоҕос уҥуоҕа тостумтуо. Ойоҕос чилиэн тыл үөр. — тутаах чилиэннэри быһаарар, толорор, сиһилиир чилиэн. ☉ Второстепенный член предложения
   Оҕолор этии тутаах чилиэннэрин үчүгэйдик билэр буоллахтарына, ойоҕос чилиэннэри үөрэтии чэпчиир. ПНЕ СТ
   Аат тыл ойоҕос чилиэн буоллаҕына оҕолорго тута өйдөммөт. КИИ СТ-2. Ойоҕоһо анньар кэпс. — ойоҕоһун диэкинэн кэйэн ыалдьар. ☉ Колики в боку. Ойоҕоһо анньара арыый буолла. Таас ойоҕос — сүөһү түөрт кэлин (сымыйа) ойоҕоһуттан үһэ (бүтэһик төрдүһэ ылгын таас ойоҕос дэнэр). ☉ Три задних ребра у скотины (за исключением последнего, четвёртого, к-рое называется ылгын таас ойоҕос)
   Сылгыны чиэппэрдииргэ икки таас ойоҕосторо буутугар барсаллар. АНП ССХТ. Тойон ойоҕос — сүөһү ортоку түөрт ойоҕоһо. ☉ Четыре средних ребра у скотины. Тойон ойоҕоһуттан биирдэрэ тостуулаах эбит. Хоҥнуо ойоҕос — сүөһү, кыыл холун ыксатынааҕы икки ойоҕос (үс бастакы көтүрүөс ойоҕос кэнниттэн кэлэр). ☉ Два ребра (у скота, животных), следующих за тремя передними рёбрамикөтүрүөс
   Сылгы холун ыксатынааҕы икки ойоҕоһу хоҥнуо ойоҕос дэнэр. Сылгыһыт с. Бэһис куһуогунан хоҥнуо ойоҕос — саамай маанылыыр ыалдьыкка, хонор хоноһоҕо буһаран сиэтэр эбэтэр кэһиигэ биэрэн ыытар ас буолар. АНП ССХТ. Ылгын таас ойоҕос — киһиэхэ: алларааҥҥы, бүтэһик кылгас ойоҕос; сүөһүгэ: үс таас ойоҕос кэнниттэн кэлэр бүтэһик ойоҕос. ☉ У человека: нижнее, самое короткое ребро; у скота: заднее крайнее ребро, следующее за тремя задними рёбрами-таас
   Оччоҕо тириим тэнийэн, уҥа ылгын таас ойоҕоһум үүнүөхтээх. Күннүк Уурастыырап. Кэлин өттүнээҕи намылдьыар ойоҕосторун ылгын таас ойоҕоһо дииллэр. Сылгыһыт с.
   ср. др.-тюрк. ейэгү ‘бок; склон горы’, чув. аяк ‘бок’

1. аат.
2. Туох эмэ сытыы, туохха эмэ батары киириэн сөптөөх төбөтө. ☉ Острый, колющий конец, кончик чего-л., остриё
   Быһах уһугунан тиийэн тостубутугар дылы (өс ном.). Оҕонньор тоһоҕотун ороон ылан уһугун көрбүтэ уонна киэр илгэн кэбиспитэ. Н. Якутскай
   Кыраабылы, атырдьаҕы уһугунан, төбөтүнэн сиргэ батары анньыбаккын. ПАЕ ОСС
   Аарыма харыйа хойуу туораахтаах сытыы уһугунан ыксатынааҕы эргэнэ хара тыаны үрдүнэн өҥөйөн, халлааҥҥа харбаспыт. «Чолбон»
3. Туох эмэ саамай төбөтө, бүтэр сирэ. ☉ Край, предел, конец чего-л.
   Күөгү уһун ойугар быам биир уһугун баайдым. Т. Сметанин
   Бэлэм хааны оһоҕоско кутуллар, үс гыммыттан иккитэ буолбутун кэннэ, суон сабынан эбэтэр кылынан икки уһугун холбуу баайыллар. Дьиэ к. Быа тардыллар уһуга төһөнөн субуйуллар да, таһаҕас эмиэ соччо үрдүккэ өрө көтөҕүллэн тахсар. ПАВ Ф-6
4. Сир-дойду кытыы, ыраах өттө. ☉ Край, окраина (напр., местности)
   Бу суол аҥаар уһуга «Үүнүү» холкуоска тиэрдэр, аҥаар уһуга кини дьонугар тиэрдэр. Амма Аччыгыйа
   Арай илин уһукка собус-соҕотох ордон хаалбыт, онон-манан туоһа хастанан хараарбыт кырдьаҕас хатыҥ лаглайбыт. С. Данилов
   Биһиэхэ аан дойду араас уһуктарыттан туристар кэл да кэл буолаллар. ЦСИ КСФ
5. даҕ суолт.
6. Бүтэһик турар, туох эмэ бүтэһигэр баар. ☉ Находящийся на краю, в конце чего-л.
   Николай Бурусов оргууй хааман кэлэн, саҥата-иҥэтэ суох уһук олох маска олорунан кэбистэ. А. Сыромятникова
   Гриша көрүдүөр устун тэлэкэччийэн кэлэн, уһук хос аанын тутааҕыттан харбаат, күүскэ тарта. А. Фёдоров
   Ук уһугар уһук үнүгэс, оттон сэбирдэх хонноҕор ойоҕос үнүгэс диэннэр бааллар. КВА Б
7. Ыраах, тэйиччи баар, тэйиччи сытар (хол., сир-дойду). ☉ Находящийся подальше, дальний, крайний (напр., о местности)
   Бу олус киэҥ, уһук сир ураты айылҕалаах киэҥ нэлэмэн иэнэ бэйэтэ туспа кэрэлэрдээх. Н. Якутскай
   Элэктэриичэстибэ уота, былаан быһыытынан, биһиги уһук дойдубутугар бэрт ыраахтан айаннаан кэллэ. Суорун Омоллоон
   Тыа сирин уһук учаастактарыгар, сүөсүһүттэр кыстыыр уонна сайылыыр сирдэригэр үлэһиттэр сынньалаҥнарын тэрийии билигин даҕаны ситэтэ суох. АҮ
   ♦ Аҥаар кырыытыттан (кытыытыттан, уһугуттан) көр аҥаар
   Аҥаар уһугуттан түҥэтэн киирэн барабын. Амма Аччыгыйа
   Кинигэ лииһиттэн биир да лоскуйу көтүппэккэ эрэ, аҥаар уһугуттан киирэн үөрэтэн барарбыт. Д. Таас
   Аҥаар уһугуттан ньиэмэстэри кырга охсон баран, дойдулуох баар этэ. Н. Туобулаахап
   Аҥаар уһугуттан сыбаатахха, хотуур хотуур буолуо дуо? «Чолбон». Аҥаар уһуктатан сытар көр аҥаар. Эһэлэрэ мөлтөөн, аҥаар уһуктатан сытара. Киһи киэнэ үс (түөрт, аҕыс) уһуктааҕа (кырыылааҕа) — аҕыс кырыылаах диэн курдук (көр аҕыс I). Киһи киэнэ үс уһуктааҕа сылдьар быһыылаах. Кулгааҕыҥ уһугунан аһар калька. — өйдөөн-дьүүллээн истимэ, болҕомтоҕо ылыма. ☉ соотв. пропускать мимо ушей
   Микиитэ кулгааҕын уһугунан истэн аһарда. Амма Аччыгыйа
   Мин кини ыйытар боппуруоһун сатаан өйдөөбөккө, кулгааҕым уһугунан аһардым. Н. Заболоцкай
   Ылдьаа көннөрү кэмҥэ итини кулгааҕын уһугунан аһарыа этэ. «Чолбон»
   Кулгааҕыҥ уһугунан (иһит) көр кулгаах. Сиһилии билбэппин эрээри, баһын-атаҕын оройкуомтан кулгааҕым уһугунан истибитим. Р. Баҕатаайыскай
   Ойуунускай туһунан кулгаахпыт уһугунан эрэ истэрбит. М. Тимофеев
   Ылдьыыс «суобас» диэн тылы улахан дьон этэллэрин кулгааҕын уһугунан истэрэ да, ис хоһоонун өйдөөбөт этэ. СТП АаТ. Кылаан бэрдэ, уһук туйгуна — атыттардааҕар уһулуччу ордук (үксүгэр дьахтары этэргэ). ☉ Лучший из лучших (обычно о женщине)
   Үтүөкэннээх дьүһүннээх, Үрдүк үскэллээх Кыыс оҕо кылаан бэрдэ, Уһук туйгуна кини эбит. П. Ядрихинскай
   Дьахтарга туһаайан этэллэр: кыыс оҕо кылаан бэрдэ, уһук туйгуна диэн. ПБН КСКТ
   <Муҥур> уһукка тиий (киир) көр муҥур I. Муҥур уһукка киирэн, Эдьиэйэ эрдэ төрөөбүт уонна хойут төрүүр уулаах ынахтары солбуһуннара сылдьан көлүйэргэ дьаһал биэрбитэ. Н. Борисов
   Баайдар уонна дьадаҥылар өстөһүүлэрэ муҥур уһугар тиийэ сытыырхайбыта. «Чолбон»
   Муҥур уһукка тириэрт көр муҥур I. Эсердэр уонна меньшевиктар баартыйалара ити курдук муҥур уһукка тириэрдибитэ түбэһиэхчэ буолбатах. ЛВИ КБО. Сир уһуга көр сир II. Хоту, сир уһугар төрөөбүтэ. Тыла уһуктаммыт — олус чобуотук, кими эмэ кыһытардыы, өһүргэтэрдии саҥар-иҥэр. ☉ Язвить, оскорблять, задевать словами кого-л. [Омуннаах Уйбаан:] Дьэ, бу эмээхсин тыла уһуктаммыт даҕаны, доҕор. Н. Неустроев. Тыл уһугунан — аахайбатахтыы, ааһан иһэн курдук. ☉ Между прочим, мимоходом, вскользь
   Киһи тыл уһугунан эрэ этэн кэбиһэр күнэ-дьыла буолбатах. Эрилик Эристиин
   Киһилэрэ хайдах эрэ тылын уһугунан саҥаран тыыбырҕатан барда. М. Доҕордуурап. Тыл уһугуттан өйдөһөн — олус истиҥникчугастык сыһыаннаһан. ☉ соотв. с полуслова (понимать друг друга)
   Чыырыйалаах Тумат санааларын тылларын уһугуттан өйдөһөн, эйэ дэмнээхтик уонча сыл олорбуттара. П. Степанов
   Кыра оҕо эрдэхпитинэ, санаабытын тылбыт уһугуттан өйдөһөн, бииргэ сылдьыбыппыт. «Чолбон». Уһуга оонньуур (уһугунан оонньообут) — аһара байан-тайан, хайдах да буолуон булбат, баҕарбытын барытын оҥорор. ☉ соотв. с жиру беситься
   Тот киһи уһуга оонньуур. ПЭК СЯЯ. Уһугунан дугуммут (оройунан оонньообут, көрбүт) — өйүн-төйүн тута илик, туох да кыһалҕата суох сылдьар, чэпчэки олоҕу батыһар киһи (үксүгэр эдэр киһини этэргэ). ☉ Тот, кто проводит время в легкомысленных затеях, бездельник, повеса (букв. ступает на цыпочках, смотрит теменем, дышит грудью — обычно о молодом человеке)
   Кини да уол оҕо буолан, уһугунан дугунан, оройунан оонньоон сылдьыбытын өйдөттө. Амма Аччыгыйа
   Оройбунан көрбүт, Уһукпунан дугуммут, Омуннаах-төлөннөөх Уол оҕо этим, оҕолоор. Болот Боотур. Сылгы Көлүйэ хотун дьогдьойор саалыгар, килэйэр киинигэр уһукпунан дугунан, оройбунан оонньоон улааппытым. И. Федотов. Уһуктаах тыллаах (уостаах) — сытыы-хотуу, киһини кыһытар тыллаах-өстөөх. ☉ соотв. бойкий на язык, остряк. Дьэ, эмиэ уһуктаах тыллаах киһигин быһыылаах
   ◊ Баһык уһук — 1) көр баһык
   [Айыыһыт] Баһык уһукка баран Бабыгыраабытынан барда, Атах уһукка тиийэн Айхаллаабытынан барда. П. Ойуунускай
   Чинарин сыттыктаах баһык уһукка өйөнөн олорон, билиэннэйи бэркэ болҕойон көрдө. Эрилик Эристиин; 2) эргэр. — бастыҥ олох (улаханнык ытыктанар-убаастанар ыалдьыты олордор сир). ☉ Место для почётного гостя в традиционном якутском жилище — балагане
   Баҕар, суруксут буолан, Баһык уһукка олоруом, …… Бар дьоҥҥо туһалыам. С. Васильев. Баһык уһук ыалдьыт эргэр. — улаханнык ытыктанар-убаастанар ыалдьыт. ☉ Почётный гость
   Баһык уһук ыалдьыкка анаан олбох бэлэмнээбиттэр. Бүтэр (быстар) уһуга (бараныыта) көр быһын I. Сэлиэнньэ бүтэр уһугар тиийэн бөлүөхсэн, бартыһааннары утары уоту астылар. Эрилик Эристиин
   Улууспут быстар уһугар, Дулҕа үрэх хоонньугар Баара кыстык угун саҕа Буор сыбахтаах балаҕан. Баал Хабырыыс
   Итини сэргэ атах өттө бүтэр уһук, саамай ыраах уонна өссө сир киэнэ куһаҕана диэн суолталардаах. Багдарыын Сүлбэ. Бүтэр уһугар кэпс. — туох эмэ олох бүтэрин саҕана, бүтэһигэр. ☉ В последний момент, в конце чего-л.
   Бүтэр уһугар эмээхсин Манчаары Баһылайы кэпсээтэ. Амма Аччыгыйа
   Биһиги айаммыт бүтэр уһугар улам чугаһаан истибит. Н. Заболоцкай
   Ол айылаах буолан баран, бүтэр уһугар уопсай тылы булабыт, мастарын олорор сирбэр тиэйэн биэрэллэр. ӨӨ ДДьДТ
   <Кэлин> уһугар (тиһэҕэр) <тиийэн> көр кэлин I. Кэлин уһугар бырда быстар, олус диэн утатар, олоро түһэр. Суорун Омоллоон
   Буоксаҕа кэлин уһугар күүстээхтэртэн күүстээхтэр хааланнар күрэс былдьаспыттара. Н. Лугинов
   Биллэн турар, Дайбыырап мэлдьэһэр оҕонньор буолуо да, уһугар тиийэн, онтуката туһалыыра биллибэт. М. Попов
   Уһугар тиийэн, үөрэххэ барарбынан сибээстээн, Степан Павлович миигин үлэбиттэн босхолообута. Г. Борисов. Уһук хоту — Саха сирин хотугу өттүгэр. ☉ На Крайнем Севере
   Саха байаан дьоннорун Саргыларын сайыннарыҥ, Уһук хоту дойдуга Уйгулаах олохто оҥоруҥ. С. Зверев
   Уһук хоту сиргэ саас кэлэр, хаар хараарар. Н. Якутскай
   Арай Маппый гастролга уһук хоту тиийбит. Тускун. Харандаас уһуга — харандаас уһуктаммыт, уруһуйдуур төбөтө. ☉ Часть карандаша, которым наносят рисунок, кончик карандаша
   Аны харандааһым уһуга тостон хаалла. Амма Аччыгыйа. Ыал уһуга — нэһилиэнньэлээх пуун (хол., дэриэбинэ, нэһилиэк) саамай кытыыта, бүтэр сирэ. ☉ Край, окраина населённого пункта
   Үөксүкү миигин бу, көскө ыытар кэриэтэ, ыал уһуга ходуһаҕа хаайан, сайылыкка таһаарбакка бохсон олорор. Суорун Омоллоон
   Ыал уһугуттан ыал уһуга — Саһылтан Өймөкөөн уһугар диэри — алта уон көс буолуохтаах. Н. Заболоцкай
   ср. др.-тюрк., тюрк. уч ‘конец, вершина’