побуд. от накый=.

накый диэнтэн дьаһ
туһ. Хоһууннар уҥа атахтарын тобугун накытан, төбөлөрүн умса нөрүтэн …… тураллара. Н. Абыйчанин
Аҥаар атаҕын накытан хантас гынна, ытыһын «лап» гына охсунна. Т. Сметанин

накый диэнтэн хамс
көстүү. Оҕонньор бэрт тиэтэллик үрэх хааһыгар накыһыйан тиийдэ, чарапчылана-чарапчылана …… эбэтин үөһүн одууласта. Л. Попов
Кини кыайан-хотон. өрөгөйдөөн иһэр буолан, уруккутун курдук …… накыһыйбат. Н. Босиков

дьүһ. туохт. Бөгдьөллөн, накыйан аччаан хаал (хол., кырдьан). ☉ Становиться сгорбленным, осевшим (напр., от старости)
Үрдүк арҕаһынан ньохчойон түспүт, аҥаар хараҕа суох бөдөҥ-садаҥ уҥуохтаах эмээхсин кинилэри чугаһаан эрэ баран биллэ. Эрилик Эристиин
ср. эвенк. некчэрээ-ми ‘согнуться, сгорбиться’

дьүһ. туохт. Тиэтэйбиттии түргэнник хамсанан хаамп (накыйбыт быһыылаах улахан киһини этэргэ). ☉ Двигаться торопливо, ходить быстрой походкой (о человеке с согнутыми ногами)
Хааман-сиимэн баһыкылдьыйан, көтөҕөн-сүгэн мадьалытан, сырыыны кыайара бэйэтин киэнэ. Р. Баҕатаайыскай
«Ыл эрэ, ити дүлүҥҥэ олоро түһүөх», – Мөккүһээрэп урут баһыкылдьыйан тиийэр. У. Нуолур
Улуус суруксута супту хааман баһыкылдьыйан кэлэн, Кэтириискэ сөрүөстэ түстэ, кууста. И. Никифоров

кыҥнай диэнтэн дьаһ
туһ. Оҕонньор уҥуохтуун-сүһүөхтүүн накыйар, төбөтүн кыҥнатар, чахчы көрдөһөр быһыытыйар. Амма Аччыгыйа
Айаан синньигэс моойдоох саллаҕар төбөтүн кыҥнатан, чочумча толкуйдаамахтаан баран, эппит тыллара өрүү оруннаах буолааччылар. Н. Лугинов
Көрдөҕүнэ бөрө төбөтүн кыҥнатан, уҥа илин атаҕын уунан, хапкаан иитиллибит хороонун тарбыырга дылы. В. Протодьяконов

накый диэнтэн субул
көстүү. Ньукулаас билигин да, бэйэтэ-бэйэтигэр сөрү-сөп эттээх-сииннээх, көннөрү сырыттаҕына накылдьыйан хаамар, …… саас ортолоох курдук к и һ и. С. Никифоров
Мин уочаратым чугаһаан эрдэҕинэ, намыһах, такымын үрдүгэр олоро сылдьарга дылы уҥуохтаахиҥиэхтэх, чэпчэкитик накылдьыйан хаамар кыра киһи кэлбитэ. Н. Босиков

накый диэнтэн көс тө түһүү
[Наара Суох ыйаммытын көрөн] Уолака, икки атаҕа уйбакка, накыс гынар. И. Бочкарёв
«Өлүү эбит!» — Сэргэчээн турар сиригэр, сүрэҕин туттубутунан накыс гынан олоро түстэ. Болот Боотур
Сиэгэн олус быһый, эмискэ накыс гынаат, олус ыраах ха ыстанан кыыратар. «ХС»

дьүһ. туохт. Атаххын икки аҥыы ыытан накыйан түс (хол., ыараханы уйбакка), оннук көһүн. ☉ Быть, казаться низко осевшим, раскорячив и согнув в коленях ноги (напр., под тяжестью чего-л.), выделяться таким видом
Оҕонньор икки такыма салҕалаан, ньаачайан бардылар, сүрэҕэ тилигирии тэптэ. П. Тобуруокап
Ньирэй икки атаҕын аччаччы тэбэн, ньаачайыаҕынан ньаачайан, тоноҕоһун ортотунан кэдэччи тартаран барбыта. «Чолбон»
Ньуукка эмискэ сиһин этэ аһый гынна, онтон ньаачайан, олоруох курдук, титирэстээн ылла. «ХС»
ср. монг. налчийх ‘становиться низким, приземистым; сплющиваться’

аат. Атахтарыҥ төбөтүнэн хардары-таары дэгэйэн чэпчэкитик хаамыы, эккирээһин. ☉ Быстрая ходьба, бег (на слегка приподнятых ногах, с подскакиванием на носках)
Кыра, чөкө Варвара, таҥаһын көннөрүннэ, улахан суумканы уонна сүөгэйдээх тууйаһын тутан, урут хаамта, оһуокайдаан эрэр курдук, дэгэрэҥ үктээтэ. Н. Габышев
Тапталлааххын кытта сиэттиһэн, сүүһүнэн киһи дэгэрэҥ хаамыытыгар тэҥҥэ үктэнэн, эйээрэр эһиэхэй дуорааныгар уйдаран сылдьарыҥ. Э. Соколов
◊ Дэгэрэҥ аһылык - аһыыр кэмҥэ буолбакка, ол ыккардыгар сии түһэр, быстах, сэмсэ аһылык. ☉ Дополнительный прием пищи (между завтраком и обедом, обедом и ужином)
Ньирэй сылдьан, саҥа улаатан иһэн, накыйбат атахтарынан ойуоккалаан, илиититтэн дэгэрэҥ аһылык ылаары киниэхэ уун-утары кэлэрэ. БН ЫБ. Арыылаахха киирэннэр, аһыыр сирдэригэр тохтоон дэгэрэҥ аһылыктарын кыратык аһыы түһэн бараннар, ким бастыахтааҕын быһаарса турбуттар. ФГЕ СТС. Дэгэрэҥ үҥкүү - атах төбөтүгэр тэйиэккэлээн үҥкүүлээһин. ☉ Танец с подскоками на носках
Маанылаах бастыҥ утаҕы дьалкыһыта кутан күндүлүүр кыыс оҕо кылааннааҕын дэгэрэҥ үҥкүүтэ, аастыйбыт баттахтаах кырдьаҕас кылыһахтаах тойуга - барыта төрөөбүт дойдум кэрэ хартыыналара. П. Аввакумов. Дэгэрэҥ ырыа - тэҥ кээмэйдээх мелодиялаах сахалыы ырыа. ☉ Якутская песня с размеренной ритмической разбивкой мелодии
Антах паардьыттар «һай» дииллэрэ уонна дэгэрэҥ ырыа иһиллэр. Суорун Омоллоон
«Сарсын-сарсын сарсыарда» саха дэгэрэҥ ырыаларын бастыҥ холобурунан буолар. «ХС»