1. 1) давно || давний; барбыта быдан буолла он ушёл давно; быдан кэм давняя пора; 2) далеко || далёкий, дальний; быдан дойду далёкая страна; быдан быралыйыы фольк. странствия, скитание по дальним странам; 2. в знач. частицы усил. очень; намного; быдан ыраах олорор он очень далеко живёт; быдан улахан намного больше; быдан ордук намного лучше.

сыһ. Көннөрүтээҕэр быдан улаханнык, тэниччи. ☉ Выпукло, намного заметнее, чем обычно. Мохоо эрбэҕин сүрэҕин бистэрэн баран, кумааҕыга бэлтэччи баттатан кэбистэ. И. Оконешников

1) протягивать руку, пытаясь схватить кого-что-л.; 2) перен. разг. в отриц. ф. намного превосходить, иметь явное преимущество (напр. в спортивных состязаниях); хапсаҕайга миигин сабдыппат я ему не пара в хапсагае (см. хапсаҕай 2).

сыһ., түөлбэ. Быдан, лаппа (кимиэхэ-туохха эмэ холоотоххо). ☉ Намного (в сравнении с кем-чем-л.)
Интэринээт олоҕо, кини тордоҕун олоҕор холуйдахха, мыннары да ордук буолар. Суорун Омоллоон
Бэйэтиттэн мыннары эдэр Николай Чукраев диэн тырахтарыыс уолга кэргэн тахсар буолла. Н. Босиков

1. сравн. ст. от рано; 2. нареч. (до какого-л. срока) эрдэ, иннинэ; мы выполнили задание намного раньше срока биһиги сорудаҕы болдьоҕун быдан иннинэ толорду-бут; 3. нареч. (прежде другого) эрдэ, инники; он уехал раньше нас кини биһиги иннибитинэ барбыта; 4. (прежде) у рут.

имеющий руку, руки; с ... рукой, с ... руками; илиилээх барыта үлэлиир все без исключения работают (букв. работают все, имеющие руки) # илиилээх оҥорбот = он намного превосходит кого-л. по силе, ловкости (в спортивных состязаниях, нек-рых видах физического труда); мас тардыһыыга миигин илиилээх оҥорбот он легко одолевает меня в перетягивании палки; охсууга илиилээх оҥорбот он меня очень легко обгоняет в косьбе сена.

туохт. Олус түргэнник, өнөрдүк улаат, бэйэҥ сааскар холооно суох улахан, үскэл буол (оҕо туһунан этэргэ). ☉ Расти очень быстро, намного опережать в росте и силе своих сверстников (о ребёнке)
Олоҥхо олоҥхо курдук Омуннаах соҕус буолла, Бу оҕолоро үс хонон Үстээх оҕо саҕа Өҥөрсүйэн үүннэ. П. Ядрихинскай

I
туохт.
1. Тугу эмэ атыны кытта холбоон булкуй. ☉ Смешивать что-л. с чем-л.
Күөх окко суулаатахха, атыыр оҕус сыллаабат; сыаҕа былаатахха, ыт сымсайбат (өс хоһ.). Хатыҥ саҥардыы үүнэн эрэр сэбирдэҕин симэһинин квасцыга былаатахха, бэртээхэй диэн мутукча күөҕэ өҥнөөх кырааска тахсар. Суорун Омоллоон
Хаппыт лэппиэскэни тууйастаах суоракка былыы-былыы, аһаабытынан бараллар. А. Федоров. Сайын кииһилэни уонна эҥин араас оту хомуйан балыгы кытта былаан өллөнөллөрө. ДФС КК
2. көсп., кэпс. Лаппа баһый (тустан, сүүрэн эҥин). ☉ Намного превосходить, легко одолевать, осиливать (в борьбе, беге и т. п.)
«Оо, сүрдээх киһи эбит, доҕоор, биһиги дьоммутун былаан көрүө суох!» — диэн дьулайбыттарын биллэрэллэр. «ХС»
ср. тюрк. булҕа, монг. була — ‘мешать, смешивать’
II
даҕ. Уһун. ☉ Длинный
Былаа киһи. ПЭК СЯЯ
Былаа илиилээх-атахтаах киһи. ПЭК СЯЯ. Утар. кылгас

кэпс.
1. сыһ.
1. Олох, букатын. ☉ Совсем, совершенно, напрочь
Эһиилигэр Маша литературанан дьарыктанарын таһыччы быраҕан кэбистэ. Софр. Данилов
Аатын туох эрэ диэбитэ да, таһыччы умнан кэбиспиппин. Амма Аччыгыйа
Кини Кэтириинэ суругун таһыччы сүтэрэн кэбиспитэ. Д. Таас
2. Олус, наһаа, аһара. ☉ Очень, безмерно (напр., хвалить); предельно
Биирдэ Үбүлүөйгэ сылдьыбытым, Үгүс үтүө тылларбын бараабытым… Табаарыспын Таһыччы хайҕаабытым. С. Тарасов
[Мииккэ] учууталлар оҕолорунааҕар таһыччы үчүгэйдик үөрэнэр — ити хайдаҕый. Н. Габышев
Тууһу ылыыны таһыччы элбэтэр сорук турбут. У. Нуолур
2. даҕ. суолт. Кими-тугу эмэ быдан баһыйар, быдан таһынан. ☉ Намного превосходящий кого-что-л. в чём-л. (напр., по красоте, в зарплате), лучший в каком-л. отношении (напр., по способностям)
Быыкаа Кээтии эдьиийдэриттэн …… таһыччы үчүгэй дьүһүннээх, бэрт сайаҕас майгыннаах кыыс буола улааппыта. П. Аввакумов
Мэхэнисээтэрдэр итинтэн таһыччы элбэх хамнаһы аахсаллар. И. Аргунов
Иван билиитинэн-көрүүтүнэн барыбытыттан таһыччы киһи. «ХС»

аат. Киһи. ☉ Человек
Илиилээх туппатах, саймаархай сандаа маҥан уу тараабыт субуруйар долгун суһуоххун алдьатта. П. Ойуунускай
Илиилээх эчэппэтэх, тыҥырахтаах тыыппатах айылҕа эбэ хотун барахсан айыллыбытынан турара. Далан
Илиилээххэ туттарбат Эрэһиинэ мээчигин Эркин үөһэ тэйитэн Эккирэстии сырытта. Р. Баҕатаайыскай
Суруксут киэнэ ааттааҕа, Илиилээх иннилээбэт буочардааҕа. Баал Хабырыыс
♦ Илиилээх оҥорбот - илиинэн күрэхтэһиигэ эбэтэр илии үлэтигэр адьас тулуппат. ☉ Намного превосходить кого-л. в силе, ловкости (в спорте, некоторых видах физического труда). Мас тардыһыыга миигин илиилээх оҥорбот. От охсууга илиилээх оҥорбот. Тэҥн. илиилээх-атахтаах оҥорбот. Илиилээхтэн иҥнэстимэ, ойоҕостоохтон охтума алгыс. - өстөөххүн кытта охсуһууга кыайтарар, хотторор диэни билимэ. ☉ Не знать поражения в схватке с врагом (букв. от имеющего руки не опрокинься, от имеющего ребра не падай). Илиилээхтэн иҥнэстибэтин, ойоҕостоохтон охтубатын, татаар тыллаах таба эппэтин, уоттаах харахтаах утары көрбөтүн... Саха фольк. Иллэҥ барбыт илиилээх фольк. - 1) элбэх иллэҥ үлэһиттээх. ☉ Имеющий в своем распоряжении много свободных (рабочих) рук; 2) охсуһар идэлээх, охсуһууга үөрүйэхтээх киһи. ☉ Дающий волю своим рукам; 3) баайын-дуолун, үбүн мээнэ, туһата суох ороскуоттуур, ыһар киһи. ☉ Напрасно, попусту (без расчета) тратящий свое имущество, деньги. Чэрдээх илиилээх - үлэһити, үлэлээн иитиллээччини хоһуйар эпиитэт. ☉ Эпитет, характеризующий трудового, рабочего человека
[Михаил:] Биллэн турар, Егор Егорович, чэрдээх илиилээхтэри көмүскээбэт, халыҥ баайын көмүскүүр. С. Ефремов
Ити сайын эрдэттэн ыла баартыйалаахтар мунньахтара, чэрдээх илиилээхтэр мунньахтара бэрт хойуутук сотору-сотору буолуталаабыттара. Р. Кулаковскай
Дьэргэл-дьэрэкээн талбата Чэрдээх илиинэн айыллыбыта. С. Васильев