1. даҕ., кэпс. Чахчыта биллибэт, мээнэ. ☉ Недостоверный, несерьёзный, пустой (напр., о слухе, о чьих-л. словах). Сабаабына тыл
   □ Мин мэнээк, сабаабына тылы тылласпат киһибин. Биһиги т.
2. сыһ. суолт. Чахчытын билбэккэ, өйдөөбөккө эрэ, мээнэ, айахха киирбиччэ. ☉ Несерьёзно, необдуманно, наобум (напр., говорить). Сабаабына саҥарыма
   русск. забавно

туохт.
1. Тыыга, оҥочоҕо олорон эрэн эрдиинэн ууну эрчимнээхтик хаһыйан айаннаа, уһун. ☉ Грести (на лодке, ветке, плоту). Сүүрүгү утары эрт
□ «Туох баар күүспүнэн эрдэбин ээ, мантан ордук хайдах эрдиэмий?» — диэн Бурхалей мээнэ, ньүдьү-балай кыһарыйыыга ынчыктыы-ынчыктыы хардарда. Эрилик Эристиин
Эрдии эрдэн сылайа оҕустубут. Н. Габышев
Хаһан эмэ балыксыт Эн кураанах хонноххор Эмэх буолбут мас тыытын Эрдэн кэлэн хоноро. П. Тулааһынап
△ Көлүөһэ ууну хаһыйар күүһүнэн айаннаа (урукку көлүөһэлээх борохуоту этэргэ). ☉ Передвигаться с помощью колёс (о старых пароходах)
Хамсатын буруотун халлааҥҥа күдээрпит, Борохуот эр бэрдэ, Эрчимник эрдэр. Эллэй
2. көсп. Солуута суоҕу, туох түбэһиэҕи мээнэ саҥар. ☉ Болтать наобум, что взбредёт на ум
Талбыппынан аттаран, Таалбын-быарбын тарбанан, Түлэс-балас эрдэммин, Түҥ-таҥ түһэн биэрдим мин. Күннүк Уурастыырап
«Туох буоллуҥ? Тоҕо ити курдук саҥараҕыный?» — Уйбаанча оҕонньор, кырдьык, түөс-маас эрдэн барбытыттан ыйыппыта. Н. Якутскай
Суол уһунун билимээри, күн эгэлгэтин барытын эрдэн кэпсэтэбит. П. Аввакумов
♦ Тиэр-маар (тиэс-маас) эрт — тиэрэни эрт диэн курдук (көр тиэрэ)
(Киэҥ) халлааны туойар (тыллаһар, эрдэр) көр халлаан. Кэһиэҕирэ бүтэн хаалбыт кэп-кээҕинэс куолаһынан Киристиэстэн саҕалаан киэҥ халлааны эрдибитэ. Күннүк Уурастыырап
Түөрт уоннаах диэн миигин ким этэр? Төрүт да халлааны эрдэллэр! Оччо сыл тухары, ааҕыстар, Олоро иликпин, атастар. С. Руфов
ср. др.-тюрк. еш ‘грести, разгребать’

1. аат. Алҕас, бутуллуу, сыыһыы. ☉ Промах, оплошность, погрешность в действии
   [Мунньахха] оттон тутуу сүрүн боппуруоһа — архитектура бэрт дэҥҥэ таарыллар. Онно да дьалайбакка куоластааһын түмүгэр сыыһа-халты тахсар. Н. Лугинов
   Кэнэҕэс ол-бу сыыһа-халты, аньыы-хара күөрэйэр күннээх буоллаҕына, сүүспүттэн өйүөххүт турдаҕа. Л. Габышев
   Тыйаатыр кэлэктиибэ бэйэтин үлэтигэр сыыһаны-халтыны таһаарар буоллаҕына, эдэр көрөөччү ону бырастыы гыммат, киниэхэ эрэлэ сүтэр. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Олохсуйбут бэрээдэккэ эппиэттээбэт, сөбө суох. ☉ Не отвечающий общепринятым нормам, неправильный
   Сыыһа-халты быһыылары сынтарыта этэр Сытыы биилээх тылланаары Сыаналана сылдьыбытым. А. Софронов. Урукку ньыманы туттан, Либераллыы сыыллан, Ыраахтааҕыны сымнатар сыыһа-халты суолтан… Эллэй
3. сыһ. суолт.
4. Табар-таппат, таарыйар-таарыйбат икки ардынан, мүччүхаччы. ☉ Мимо цели, вслепую
   Бэстилиэтин хаатыгар сыыһа-халты анньыалаата. Амма Аччыгыйа
   Оҕус хоҥуруутун сыыһа-халты харбыалаата. Амма Аччыгыйа
   Ылдьаана сыыһа-халты үктээн, умса-төннө түһэн истэ. Софр. Данилов
   Күөрэгэй сыыһа-халты оҕустаран хотоҥҥо түстэ. Т. Сметанин
5. Ыксалынан, тиэтэлинэн. ☉ Наспех, торопливо
   Сыыһа-халты биир чааскы чэйи иһээт, ойон туран, сонум диэки дьулуруйдум. Амма Аччыгыйа
   Ньыкыы ыстаанын сыыһа-халты анньынаат, иититтэн туппутунан таһырдьа былтас гынаат, төттөрү түстэ. Болот Боотур
   Үлэ кэнниттэн дьиэбэр кэлэн сыыһа-халты аһаат, чугас ыалларбыттан сымыыт ыйыталаһа бардым. Н. Габышев
6. Түбэһиэх, ылбычча. ☉ Наобум, наугад
   [Сеня] утарыта сабыта баттаһан, сыыһа-халты да буоллар эппиэттэһэн испэт. Чахчы билэрин да сатаан тута кэпсээбэт. Н. Лугинов
   Уордайан ону-маны сыыһа-халты саҥаран, аны тылга иҥнэ сылдьыа. Болот Боотур
   Ленин туһунан кыратык даҕаны сыыһа-халты, өйтөн була сатаан, оҥорон көрөн суруйуу ордук харахха быраҕыллааччы. Софр. Данилов
   ♦ Сыыһа-халты тутун — сыыһа тутун диэн курдук (көр сыыһа)
   Хата, сыыһа-халты туттан киһи бэйэтин былдьатара дуу? Киһи хараабырайдаан, бука, куттаабат оҕонньоро буолуо этэ [эһэ]. Далан
   Кини [хамандыыр] ким сыыһа-халты туттарын барытын бэлиэтии көрө охсор, сонно ыҥыран ылан көннөртөрөр. Н. Якутскай
   Бэрт кыратык даҕаны сыыһа-халты туттубуппут эбитэ буоллар, ытыалаһыы буолуо эбит, оттон ытыалаһыы буолбута буоллар сиэртибэ тахсара биллэн турар этэ. Эрилик Эристиин. Сыыһа-халты туттар — сыыһа туттар диэн курдук (көр сыыһа). «Адьас айыыга киирбэтэҕиҥ дуо? — дириэктэр кыыһырбыта ааһан, дьиибэлээхтик күлэн ымайда. — Саатар биирдэ эмит, алҕаска, хаһан эмэ сыыһа-халты туттаран?» Н. Лугинов
   Остолобуой айаҕар турааччы эргэ таҥастаах оҕолор: «Ким эмэ бэрсээрэй, биитэр сыыһа-халты туттаран, киирэн тэриэлкэ тобоҕун салаайыкпытый?» — диэн баҕалаах этилэр. Эрилик Эристиин
   Оттон харытыттан харбаппакка сыыһа-халты туттаран куоппут [балыктааһын быраабылатын кэспит] итинтэн аҕыйаҕа суох. «Кыым»

1. туохт.
2. Тугу эмэ илиигинэн (эбэтэр атыннык да) бэйэҥ диэки сыҕарыта, аҕала сатаа, бэйэҥ өттүгэр кэлэринии хамсат. ☉ Взяв, ухватив что-л. руками, перемещать, приближать к себе с силой, усилием, тянуть, подтягивать что-л. к себе
   Сөдүөччүйэ уолун сиэҕиттэн тардаат, аан диэки дьулуруйда. Амма Аччыгыйа
   Ынаҕыҥ түөрт эмиийин тарбаххынан тардыаҥ суоҕа, элэктэриичистибэ күүһүнэн үүтүн ыган ылыаҥ. М. Доҕордуурап
   Ылдьаа кыыһы кууһан ылан бэйэтин диэки тарта. Н. Заболоцкай
   Дьиэ аанын тардан көрдүлэр. В. Протодьяконов
   Гурьянов оҥкучах иһигэр олорон, таһыттан киирэр, санньылыйан турар боруобаты аргыый аҕай тарта. Т. Сметанин
3. Кытаатыннаран баай, кэлгий. ☉ Затянуть туже, подтянуть
   Атын холунун тарда турар Охонооско Микиитэ тиийэн оргууй ботугураата. Амма Аччыгыйа
   Сылгыһыт көхөҕө үрүҥ былаат турарынан [өлбүт киһи] сыҥааҕын тардар. Суорун Омоллоон
   Күүскэ тарпыт быалара Зоя илиитин …… ыарытыннараллар. Н. Габышев
4. Тугу эмэ бэйэҥ өттүгэр эбэтэр үөстэн кытыы диэки хаһый. ☉ Подгребать что-л. к себе, в свою сторону или отгребать от центра к краю
   Оҕолор от бөҕө мунньаллар, Субурҕа субутан тардаллар. П. Тобуруокап
   Ылдьаана сыпсыны ылан, оһохтон чох тардар. «Чолбон»
5. Туох эмэ ыараханы сыҕарыт, сос. ☉ Тянуть за собой, тащить волоком что-л. тяжёлое
   Ийэтэ салааскаҕа тардан, бултаан аһатар: балыктыыр, куобахтыыр, кыыллыыр. Саха фольк. Ат күүстээхтик тирэнэ-тирэнэ тардан дьүккүөтүүр. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Иккис испит массыына түспүт массыынаны торуоһунан холбонор, тардан бирдьигинэтэр. А. Фёдоров
6. булт. Муҥхалаа, муҥханан балыктаа. ☉ Неводить, рыбачить неводом
   Хас да мөрөһөнү, ийэлээх муҥханы үрэҕи быһа тардаллар. Далан
   Бүгүн муҥхаһыттар баар суох эрэнэр эбэлэрин — Ытык күөлү тардан эрэллэр. «Кыым»
7. Илиигинэн таарыйан, хамсатан тугу эмэ үлэлэт, тыаһат, аах. ☉ Приводить в действие что-л. при помощи руки, рук (напр., музыкальный инструмент)
   Сыкынаа, хомуһуҥ баар дуо? Ыл, тарт эрэ. Суорун Омоллоон
   Аркыастыр саала иһэ ньиргийиэҕинэн муусуканы тардан кэбистэ. Н. Лугинов
   Холкуос үбүнаһын киириитин-тахсыытын суокка тардан лаһырҕаппыта. Далан
   Мин сааны ылан, саамай чугас уста сылдьар кустары туһаайан иһэн тардан кэбистим. Э. Соколов
8. Илиигинэн суруйан сурааһынна оҥор. ☉ Провести черту, линию, прочертить
   Аҕабыыт …… остуолга сытар кумааҕыны ылан, харандааһынан кириэсмараас тарда-тарда, этэн барда. Эрилик Эристиин
   Кыыс оҕо содьоҥноон тиийэн, түннүгүн кырыатыгар биир сурааһыны эбии тардыбыта. Ф. Софронов
   Тутаах чилиэннэри аннынан тардыҥ. КИИ СТ-2
   △ кэпс. Тохтоон көрбөккө, элбэх бириэмэҕин ыыппакка суһаллык суруй. ☉ Писать, написать что-л. быстро, не затягивая, не тратя много времени, не раздумывая
   Андрей Николаевич ыраас лиис ылан түргэнник сурук бырайыагын тардыбыта. Далан
   Ол-бу кыра боротокуол дуомун үчүгэй суруксуттар начаас тардан кэбиһэллэрэ. С. Никифоров
   Губельман үчүгэй баҕайы буочарынан хоһоон икки күппүлүөтүн тардан кэбиспитэ бастакынан эрилийэ сытара. П. Филиппов
9. Чиккэччи баайан эбэтэр тиирэн оҥор. ☉ Протягивать, натягивать что-л. [Аан Далбар:] Биһиги аар сэргэлэргэ өбүгэ үгэһинэн Эриэн ситиини тардыаҕыҥ, Үрүҥ сиэли намылыччы ыйыаҕыҥ. И. Гоголев
   Аһаҕас халлааҥҥа, Алыптаах салгыҥҥа Балаакка тардабын. Күннүк Уурастыырап
   Николай Семёнович Костялыын остуолба туруоран, боробулуоха тардан иһэллэр. М. Доҕордуурап
10. булт. Атытан бэлэмнээ, иит (булт сэбин этэргэ). ☉ Настораживать для поимки зверя, нацеливать (орудие лова)
    Аҕылыы-аҕылыы Айатын аччаччы тарта, Кыҥыы-кыҥыы Кылыытын кыбытта. А. Софронов
    Кини билигин да куобахха айа тардар, тыаттан кураанах киирбитин өйдөөбөт. Ф. Софронов
    Булчут хапкааны кырса сылдьыан сөп дии санаабыт сиригэр тардыахтаах. Булчуттарга к.
11. Аһыыр курдук бэлэмнээ, остуолга иһити, аһы тарҕата уур. ☉ Расставлять посуду, еду, накрывать на стол
    Киэһэ дьиэлээхтэр остуол тардан, хоноһолорун күндүлүүллэр-маанылыыллар. Н. Якутскай
    Даарыйа кэлэр-барар, ас тардар, иһит аҕалар. М. Доҕордуурап
    Хайыы-үйэҕэ сылабаар ороон таһааран, остуолга чааскылары эҥиннэри тарпыттар. Эрилик Эристиин
12. Таптайан чарааһат, тэнит (тимири). ☉ Растягивать, придавая какую-л. форму ковкой (железо)
    Биһиги саха ууһа тардыбыт алтан солуурчаҕар күөстэнэр этибит. Н. Якутскай
    Үгүс күн-түүн үлэлээммин, Бу чуор тимирин уһаардым, Эрийдим, тартым, хатардым. С. Данилов
    Саха ууһа тардан оҥорбут обургу дьэс алтан солуура турар. Р. Кулаковскай
13. Тут, тутан өлөр (адьырҕа кыылы этэргэ). ☉ Задрать, поймать и завалить добычу (о хищном звере)
    Бөрө бэлиэтээбит сүөһүтүн тардар. Саха фольк. Көрбүттэрэ, икки оҕолоох эһэ табаны тардан баран, суоһурҕанан олбу диэки олооруҥнуу турар эбит. И. Данилов
    Бөрө саас торҕонноотоҕуна эрэ киһини тардар дииллэр. В. Ойуурускай
14. Түүрүтэ тут (киһи этин, иҥиирин туһунан). ☉ Дёргать, сводить, подёргивать (о судорогах)
    Уолака икки атаҕа уйбакка накыс гынар, иэнин иҥиирэ мунньары тардар. И. Бочкарёв
    Афоня сурата тардан соһуйан уһугунна. Сэмээр Баһылай
    Билигин даҕаны куһаҕан битим тардар. «Чолбон»
15. Суоллан, аччаа, аҕыйаа, уоһун. ☉ Уменьшаться в объёме, убавляться, спадать (напр., об отеке, уровне воды), садиться (напр., об одежде)
    Сүөдэр сирэйин искэнэ улам тардан барар. Н. Якутскай
    Киэҥ хонуу уута тарпыт. Н. Антонов
    Билигин сайылык халтаҥнаан, ынах үүтэ тардар кэмэ. М. Доҕордуурап
    Тахтайа тарпыт Татым бүрүүкэлээх. И. Эртюков
16. Салгыны обор, ис өттүгэр эҕирий (хол., бэнтилээссийэни этэргэ). ☉ Иметь тягу, тянуть (напр., о вентиляции)
    Үрэх былыыга кинини эмиэ уу түгэҕин диэки тардарга дылы гыммыта. «Кыым». Табах хойуу буруота, көмүлүөк оһох тардан, долгуҥнаан устар. М. Доҕордуурап
    Оһоҕум тардар тыаһа сирилэс. Ф. Постников
17. Табах буруотун эҕирий, табахтаа. ☉ Курить
    Табах тардыбыт киһи куһаҕана суох буолуо эбит. Амма Аччыгыйа
    Буут Уйбаанабыс хамсаҕа табах уурунан тарта. Н. Габышев
18. Хомуй, мус. ☉ Собирать, стягивать
    Сорохтор ыаллартан киһи тарда сүүрдүлэр. И. Федосеев
    Бэрэссэдээтэллээх суруксут биһигиттэн тардан ылбыт үптэрин былдьаһаннар охсуспуттар үһү. Күндэ
    [Дьаакып:] били быһаас биир мөһөөҕү нэһилиэктэн хомуурунан тардан биэрбит нууччабыт буолбат дуо? А. Софронов
    △ Иҥэр, тут (сииги). ☉ Собирать, удерживать (влагу)
    Дьахтар өр сытан сиик тарпыт таҥастары биирдии-биирдии таһааран салгылата быаҕа ыйаталыыра. Н. Гоголь (тылб.)
19. Тугу эмэ төрүттээ, саҕалаа. ☉ Начинать что-л., быть зачинателем чего-л.
    Онтон айылҕаттан артыыс Эрдэлиир Миитэрэй соҕотох бэйэтэ хас да киһини тэҥинэн үтүктэн, көрү-нары тарта. Амма Аччыгыйа
    «Эйиэхэ буоллаҕа дии сэһэн, сир кулугута кырдьаҕаска, — Саарбалаахап оҕонньору олоппоско олорто. — Кэпсээҥҥин тардан кэбис». Софр. Данилов
    Дьөгүөссэ сопхуос киин бөһүөлэгэр тиийэн түрүбүөгэ бөҕөнү тарта. В. Протодьяконов
20. Тугунан эмэ киһи санаатын көҕүлээн угуй, хайа эмэ өттүнэн киһи, дьон санаатын тут, көҕүт. ☉ Увлекать кого-л. чем-л., вызывать стремление к чему-л. [Даарыйа эмээхсин] кэрэтик кэпсээн унаарыйар, дьиэ иһинээҕи дьон болҕомтотун барытын бэйэтигэр тардар. Амма Аччыгыйа
    Соҕотох Өлүөнэ суһумнуур сүүрүктээх унаар солко урсуна, кини баай-дэлэй биэрэктэрэ саханы тардар, ыҥырар. Т. Сметанин
    Таптал ыраахтан сылытар, тардар, ыҥырар, долгутар. С. Васильев
21. Кими эмэ оҥорбутун иннигэр эппиэти сүгэр, эппиэттиир гын. ☉ Привлекать кого-л. к ответу (к суду, ответственности и т. п.)
    Тылга иҥиннэрдэ, дьыалаҕа тарта (өс хоһ.). Чэ, туох да диэн кубулдьут, син биир буруйга тардабыт диир. М. Попов
    Эрдэ-сылла Сергееваны силиэдэбэтэл эбээһинэһиттэн устарга, …… дьыала тэрийэн холуобунай эппиэккэ тардарга. «ХС»
22. Бурдугу мэлий (бурдук тардар тааска). ☉ Молоть зерно в муку (на жерновах)
    [Суоппуйа:] Хайа, бу дьахтар, бурдуккун тардан бүтэрдиҥ дуо? Эрилик Эристиин
    Оһох кэннигэр ким эрэ бурдук тардан аалыҥнатар тыаһа иһиллэр. Ф. Захаров
    Элбэх кэргэҥҥэ биир чабычах кэриҥэ сиэмэни тартаххына хонук буолар. «ХС»
23. Уһатан, эҥээритэн саҥар, ыллаа. ☉ Медленно, протяжно петь или говорить
    Начаалынньык …… сорох аһаҕас дорҕооннору эҥээриччи соҕус тардан, саҥаран барда. М. Попов
    [Ырыа] бүтүүтүгэр «сүһүрэ-һэ-ҕиим!» — диэн тардыахпыт. «ХС»
    [Хористар] үлүһүйэн ыллаан киирэн бардахтарына учууталлара тугу үөрэппитин умнан, уруккуларын курдук тардаллара. АҮ
24. Төһө эмэ ыйааһыннаах буол. ☉ Иметь тот или иной вес, тянуть на сколько-л. в весе, весить
    Кээтии …… хаһаас арыыны көтөҕөн киллэрэн остуолга лик гына уурда: «Уон муунтаны тардар». А. Сыромятникова
    Бастыҥ улахан сылгылар 590 – 600 киилэ ыйааһыны тардаллар. АНП ССХТ
    [Сеня:] Ити улахан сибиинньэҕит күһүн хас бууту тардыаҕай? ХКК
25. Кими-тугу эмэ тут, туох эмэ буоларын, оҥоһулларын бытаарт, уһат-кэҥэт. ☉ Задерживать кого-что-л., медлить с осуществлением чего-л., затягивать что-л. [Оҕолорум] биирдэ эмэ үлэни тардар гына оонньоотохторуна харгыс буоларым: дьөлө хаһыытаан бурайталаан кэбиһэрим. Эрилик Эристиин
    Киһини тардан кэбистигит, сүппүт ынахтарбын бу хаһан хомуйан булан кэлэбин? Н. Заболоцкай
    [Сандаарка:] Холбоһор буолан баран, тугу эмиэ тарда сылдьыахпытый? С. Ефремов
26. Дьиҥ баарынан буолбакка, үрдэтэн эбэтэр намтатан (көҕүрэтэн, аччатан) көрдөр, сыаналаа. ☉ Показывать, оценивать необъективно, занижая или завышая показатели, подтягивать что-л. до какого-л. уровня
    Биллэн турар, биһиэнэ барыта тарда соҕус. Билигин баары даҕаны сэрэнэн, кыччатан, аманы да үүннүү-тэһииннии сатыыгын. Н. Лугинов
    «Сеня, дьэ үөһэ кылаастарга кыһаннаххына табыллар. Тардан ортону туруорабын», — диэтэ кини. Н. Босиков
    Кини оннук эдэр киһи буолбатах — 62-лээх, ол эрэн олох эдэр көрүҥнээх киһи — тардан-тардан түөрт уонча эрэ сааһы биэриэм этэ. «Кыым»
27. көмө туохт. суолт.
28. Сорох сыһыаттарга сыстан хайааһын эмискэ, түргэнник, бүтэһиктээхтик оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями означает резкость, быстроту, завершённость действия: быһа тарт ‘порвать, разорвать’, сулбу тарт ‘выхватить’, туура тарт ‘оторвать’
    Сэмэн сиэбиттэн болокунуотун ылан, биир лииһи туура тарта. Н. Якутскай
    Нуучча өрө уһуутаат, хара сатыын булууһатын уолугун тимэҕин төлөрүтэ тарта. И. Гоголев
    Саатын сулбу тардан ылан, атыыры сүүһүн хаба ортотунан тобулу ытан саайар. Эрилик Эристиин
    Сержант сүүрэн тиийэн, хара бэкир киһини соҕотохто эргилиннэри тарта. Н. Заболоцкай
29. -а, -ыа сыһыарыынан бүтэр сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын суһаллык, түргэнник оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастной формой на -а основного глагола означает ускоренность, быстроту действия: бара тарт ‘идти, отправляться скорее’, арыйа тарт ‘раскрывать немедленно, скорее’, аҕала тарт ‘принести быстрее’
    [Михаил:] Оҕонньор! Хайа, аттааххын дуо, аҕала тарт! С. Ефремов
    Дьиэ умайан эрэр… Бар дьон кэлэ тардыҥ, өрүһүйүҥ. Күндэ
    Түргэнник күрүү тарт, түүн эрдэ. А. Бэрияк
    ♦ Ат тарпат айыыта, оҕус тарпат буруйа көр ат II
    Дьэ, Катя, мин эн иннигэр оҕус кыайан тарпат айыытынбуруйун оҥорон сылдьабын. С. Никифоров. Быата тардар кэпс. — туох эмэ буолар ыйааҕа, дьылҕата баһыйар диэн этии. ☉ Так говорят, имея в виду, что всё в жизни предопределено судьбой (букв. его тянет верёвка)
    Сүөдэри кытары субу күҥҥэ диэри бииргэ олоруох быата тарпыта буолуо, барыта буолуохтаах буолуохтааҕын курдук тахсан испитэ. В. Гаврильева
    «Бултаабат быам тартаҕа эбээт», — диэтэ онуоха, буруйдаммыт курдук туттан баран, Көстөкүүн. П. Аввакумов
    Илиитэ тардар көр илии. [Кулуба — бандьыыттарга:] Олоҕу алдьаппыт бассабыыктары өлөрөртөн илиигит тарпат буолуохтаах. Эрилик Эристиин
    — Мин тоҕо кинини өлөрүөхпүнүй? Илиим тарта эбээт. Л. Толстой (тылб.)
    Иэнин тарт (хастаа) көр иэн I. Иэҥҥин тарда иликпинэ этэ тарт! Н. Неустроев. Кэтэҕин аһыттан сыһа тардан ылбыт, иэнин тарпыт. Саха фольк. Киһи тылын быһа (уһулу) тардар — олус минньигэс, үчүгэй амтаннаах. ☉ соотв. язык проглотишь
    Макарону туохха эрэ холбоон-илбээн киһи тылын уһулу тарда сыһар минньигэстик астаабыт. «ХС»
    Сахалар биһиги «балык» диэн аанньа ахтан сиэбэт сыалыһарбытыттан хотугу дьон киһи тылын быһа тардар минньигэс миини бэлэмнииллэр. «ХС»
    Эдэр ойоҕо бэйэтэ эрэ билэр отторунан амтанын тупсаран, киһи тылын быһа тардар гына минньигэстик астыыра. С. Курилов (тылб.)
    Өрө тарт көр өрө. Оҕонньор өлөөтүн, дьиэтин буораппыттар. Саас аайы манна кэлэн, ыраастаан, өрө тардан барара. М. Ефимов
    Ыстапаан дьиҥнээх дьон киһитэ этэ. Бары дьаһалбыт сатарыйбыт кэмигэр кэлэн өрө тарпыта. Р. Кулаковскай
    Оо, чыычаахтарым, көмөлөһө, өрө тарда кэлбиккит дии. Н. Антонов. Саралыы тарт — урут биллибэккэ сылдьыбыт куһаҕан быһыытын арыйан көрдөр, дакаастаа. ☉ соотв. сорвать маску, открыть истинное лицо
    Кини оннугар атын сытыы соҕус киһи эбитэ буоллар, Кириллов ньүдьү-балайын саралыы тардыа этэ. Н. Лугинов
    Өрүүсэ абарбыта ааһа илик. Тима сидьиҥ быһыытын саралыы тардан доҕотторун ортотугар кэпсиэн саныыр. А. Сыромятникова
    Болот Борисович мунньахха …… Кылбановскай үлэтин-хамнаһын ырытан көрөргө, кинини туох баарынан дьон хараҕар саралыы тардарга соруммута. В. Яковлев. Сата баһын тарт көр сата. Тарабыыкын Харыалабы кытта кэпсэппитин кэмсиннэ: «Сатана оҕонньоро сата баһын тартым буолбат дуо?!» Л. Попов
    «Сатаабат аата сата баһын тардыма» — диэн саха өһүн хоһооно этэр. Күн Дьирибинэ
    Силис (силисмутук) тардар көр силис. Дьэ ити курдук маҥнайгы саҕалааһын, үтүө кырыска түһэн, силис-мутук тардан барбыта. И. Артамонов
    А. Кулаковскай поэзията саха мифологиятыттан силис тардан муҥутаабыта. «ХС». Сиһин үөһүн быһа тарт — өлөр (былыр сылгыны тыыннаахтыы иһин хайытан, сиһин үөһүн быһа тардан өлөрөллөрүнэн өйдөөн этии). ☉ Убить (букв. разорвать аорту — выражение связано с тем, что в старину, забивая лошадь, живьём вспарывали ей живот, разрывали аорту)
    Сиргидэҕи сип-сибилигин сиһиҥ үөһүн быһа тарда иликпинэ уурайбат киһи буолуом эбээт! Ньургун Боотур
    Ылдьаа субу тиийэн ол сидьиҥи сиһин үөһүн тардыах курдук омуннуран барда. Н. Заболоцкай
    Тардар тымырдаах көр тымыр. Хата, мин киһи Күүстээх санаам дьэ күүрдэ, Орой тымырым дьэ оҕуста, Тардар тымырым дьэ тарта! Өксөкүлээх Өлөксөй
    Тэрэнтэй төһө да көнөтүн, сымнаҕаһын иһин, син тардар тымырдаах, тэбэр хааннаах киһи диэбиккэ дылы, аны Наастаҕа кыыһыран, күнүүлүү санаан барбыта. Д. Таас. Тиийбэт тирии, тарпат тараһа буол — тугунан эмэ үчүгэйдик тиийинимэ, тутаа. ☉ Испытывать недостаток в чём-л., нехватку чего-л. [Мииккэ] дьонтон тугу эмэ ордук ууннарбыта суоҕа
    Сааһын тухары олоҕо тиийбэт тирии, тарпат тараһа буолан биэрбитэ. А. Сыромятникова
    Биһиги даҕаны өрүү тиийбэт тирии, тарпат тараһа буолан эрэбит. Ол, арааһа, олорор сирбитуоппут чиэскититтэн, сайдыыбыт, өйбүт-санаабыт татымыттан быһыылаах. Н. Босиков. Тоҕо тарт кэпс. — кими, тугу эмэ элбэҕи, дэлэччи бул, аҕал. ☉ Достать, добыть, найти что-л. вдоволь
    «Дьиэм күлүн атыылааммын, бачча үбү-аһы тоҕо тартым», — диэн баран, Суккун сонноох Суут албын таһаҕаһын диэки ыйан кэбистэ. Суорун Омоллоон
    [Ньургуһун Ньукулай:] Баай тылын уҕалдьыта элбэх. Омук омуктан табаар арааһын аҕалан тоҕо тардан биэриэм диир, ону барытын итэҕэйэллэр. Күндэ
    Бу от үлэтин үгэнигэр хантан дьону тоҕо тардан ылабыт? В. Гольдеров. Төлө тарт — тугу эмэ (улаханы, уһуннук барары) саҕалаа, төрүттээ. ☉ Начинать, давать начало чему-л. продолжительному, долговременному
    Эһэм оҕонньор …… уокка аргынньахтыы олорон баран, кэпсээнин төлө тардан кэбиһэр. Р. Кулаковскай
    «Бэйи эрэ, кыргыттар, эһиги билбэт сирбитигэр барбаппыт, куттанабыт дэһэҕит дуу?» — Дима кэпсээнин бүөтүн эмиэ төлө тарта. «ХС»
    Израиль …… Ливаҥҥа саба түһэн арааптары утары саҥа сэриини төлө тардыбыта. ПА. Тураах (кымырдаҕас, тигээйи) уйатын тоҕо тарт — тугу эмэ саҥаран, оҥорон, киэҥ айдааны таһаар. ☉ Сказав или сделав что-л., вызвать большой скандал, большую суматоху
    Наҕыл [сир аата] кымырдаҕас уйатын тоҕо тарпыт курдук буолбут. Амма Аччыгыйа
    Тураах уйатын тоҕо тарпыттыы, эмискэ аймалҕан бөҕө өрө оргуйа түстэ. Күндэ
    Дьэ, тигээйи уйатын тоҕо тартыбыт быһыылаах, ньиэмэстэр саҥалараиҥэлэрэ наһаа айманар, биһигини көрдүүллэр. И. Никифоров. Тыла тардар кэпс. — 1) саҥарбат буолар, саҥарыан, этиэн баҕарбат (үөхсэн этэргэ тут-лар). ☉ соотв. язык проглотил, язык отнялся (употр. как ругательство)
    [Байбал:] Нохоо, ыйытабын дии, истэҕин дуо, били уол хайа диэки барда, тылыҥ тарпыт дуу? А. Софронов
    «Туохтаатылар диэн туох аатай?! Баҕайы, бука киһи кыһаннаҕына тыла тардара ээ», — диэн оҕонньор Уулааҕы, ситэ этитиэх түгэн биэрбэккэ, үлтү ыххайан барда. Эрилик Эристиин
    «Маамаҥ кэпсэтэр буолбат дуо, нохоо! Тоҕо тылыҥ тардан хаалла?!» — аҕатын дьиппиэ саҥата иһилиннэ. Кэпсээннэр; 2) тугу эмэ этиэн тыла барбат, кэрэйэр, туттунар (хол., сүрүргээн). ☉ Не осмеливается сказать что-л., воздерживается (напр., считая неприличным); соотв. язык не поворачивается (сказать кому-л. что-л.)
    Эчи арах! Кэннэ хайдах буоларын этиэхпин тылым тардар. Р. Кулаковскай
    Кини иннигэр киирдэхпинэ тылым-өһүм тардар, уотум-күөһүм умуллар. И. Федосеев. Тыынын тарт — өлөрөрдүү кырбаа, өлөр. ☉ соотв. вышибить дух
    Тахсыаҥ суоҕа да, моһуораҕын көннөрөн, тыыҥҥын тардан туран таһаарыам. Эрилик Эристиин
    Айыы тойон таҥара, Ньукуус уола Түмэппийи, Уоһук кыыһа Өрүүскэ дэриэтинньиги тыыннарын тарт! Күндэ. Уодьуганын тарт — буой, тохтот, иннин ыл. ☉ Обуздать, укротить кого-л.
    Утары көрбүтү умсары көрдөрөрүм, Улуу бэртэри уодьуганнарын тардарым. П. Ойуунускай
    [Сөдүөччүйэ:] [Манчаары] куоппута да, син биир ситиэм, ириэнэх суолун ирдиэм, тоҥ суолун тордуом, уодьуганын тардыам, остуруок дойдулуом диир. В. Протодьяконов. Хаана тардар — кими эмэ хаан уруута буоларын сэрэйэн чугастык саныыр. ☉ Интуитивно чувствуя, угадывая кровное родство с кем-л. или зная о нём, проявлять к нему благосклонность, родственные чувства
    Тыллаары гынан баран, бииргэ төрөөбүт хааным тардан, тылым тахсыбата. Н. Якутскай
    Хаппытыаҥҥа Туорай кимэ да буолбатах этэ да, Татыйыгынан хаан тардарга дылыта. А. Сыромятникова
    Ыраахтааҕы сарыыссата ньиэмэс дьахтара үһү. Ол иһин, хаана тардан, биһигини таҥнара, биһиги бары сэкириэппитин тыллаан биэрэ олорор үһү. Н. Якутскай. Хараҕын хайа тардаат — уһуктаат, утуйан тураат. ☉ соотв. едва продрав глаза
    Бүгүн Порфирьевич хараҕын хайа тардыаҕыттан киҥэ-наара холлон кэлбит. Н. Лугинов
    Хараҕын хайа тардаат, атын ыҥыырдатар. И. Чаҕылҕан. Этэ тар- дар — 1) куттанар, соһуйар. ☉ Пугаться, вздрагивать от испуга
    Онтон, киһи этэ тардыах, им балай буолла. Амма Аччыгыйа
    Мөрүөн бэйэтэ да өтөхтөн этэ тардар. Д. Таас
    Киһим сирэйэ тыйыһыра, дьэбидийэ түспүтүн көрөн, этим тардан, ситэ саҥарбакка тохтоон хааллым. Р. Кулаковскай; 2) туох эмэ суоһуурун этинэн-хаанынан таайар, битинэн билэр. ☉ Предчувствовать нутром что-л. страшное, ужасное
    Ас тоҕуннаҕына Аньыырҕаан, миэнэ этим тардар. М. Тимофеев
    Роман хайдах эрэ этэ тардан, хантас гынан көрбүтэ. Ф. Софронов
    Этим тардан аһаран биэрпин Бэйэм да билбэккэ хааллым. А. Бэрияк
    ◊ Атах тарт көр атах
    Сүөдэр аттары атах тарда хаалла. Амма Аччыгыйа. Быһа тарт — айымньы сорох чааһын эт, аах. ☉ Привести, прочитать отрывок произведения
    Олоҥхоттон быһа тардан көрдөрбүппүт. И. Сосин
    «Алдьархайга» Горькай аата быһаччы ахтыллар, кини айымньытыттан быһа тардан аҕалыллар. ФЕВ УТУ
    Кыл тарда көр кыл. Биир арыы ыйааһыныгар эрэ сөп буолбутугар эмээхсин өрө халаатыы түстэ: «Сордоох оҕолор, кыл тардан мээрэйдээбитиҥ буолуо». Амма Аччыгыйа
    Чаайынай ньуоскаҕа чөмчөччү буолбакка, кыл тарда кутуллубут туус быһа холуйан уон кыраам буолар. ФВН ЭХК. Өрө тарт I — дьиҥнээҕиттэн үрдэтэн сыаналаа, үрдэтэн көрдөр. ☉ Завышать (напр., оценку, цены)
    Сэмэнчик [этэрээккэ киирээри] сааһын өрө тарда түһэн биэрэр. Н. Якутскай
    Кыайбаты да кыайыаҥ диэн өрө тардар куолу. Н. Заболоцкай. Өрө (үөһэ) тарт II — уоттан тэйиччи сыҕарыт. ☉ Снимать с огня (напр., кастрюлю)
    Ньукулаас дьиэҕэ киирэн күөһүн өрө тарта. С. Никифоров
    Хобороос ойон кэлэн чаанньыгын үөһэ тарта. А. Бэрияк. Хаба тардан кэпс. — сонно тута, өйдүү охсон. ☉ Сразу же, наобум
    Коля да, урукку курдук хаба тардан, эһитэ охсубут курдук саҥарбата. Амма Аччыгыйа. Кыыс тугу да хаба тардан хардарбатаҕа. Эвен фольк.
    др.-тюрк., тюрк. тарт

I
аат.
1. Киһи-сүөһү, көтөрсүүрэр аһыыр, дорҕоон таһаарар уоргана («й» мурун дорҕ.). ☉ Орган человека, животных и птиц для принятия пищи, произношения звуков, рот; полость рта. Айаххын ат. Айаххар ук. Айах иһэ. Айаххын сайҕан
□ Аҕыйах хонугунан оҕо эмиэ сэниэтэ суохтук кыыкынаан ытыыр уонна сылаас сиҥэни айаҕар кутан биэрдэххэ ыйыстар буолан барар. Амма Аччыгыйа
Бараары сылдьар кустар чычаас ууга аһаан айахтарын тыаһа чабыгырас, уу тыаһа чалыгырас, саҥалара маатырҕас-мээтиргэс буолаллара. Т. Сметанин
Кыыһырбыт омунугар кытара үллэн хаалбыт, мунна буугунас, айаҕынан сатаан саҥа тахсыбат буолбут. Н. Заболоцкай
2. Уос-тиис, уос. ☉ Губы и окружность рта
[Эһэ] Таҥнары нөрүллэн олорор. Айаҕын салбанар. Кыһыл тыла көстөр. Т. Сметанин
3. көр аан 1.1. Бүтэй айаҕа. Дьиэ айаҕа
□ Ньургун Боотур умса холоруктуур да, Уот Уһутаакы буолан, хаҥас хаппахчы айаҕар барыс гына түһэр. П. Ойуунускай
Оҕуруот айаҕар умса дьулуруйан тиийэн, атын төлө тардаат, үрдүгэр ойон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Охтубут чааркаанын айаҕар арай туох эрэ олус дьикти, киһи сэрэниэн курдук үрүҥэ токуччу тоҥо сытара көһүннэ. Н. Заболоцкай
4
көр аан 1.1. Саһыл оҕолоро хорооннорун айаҕар тахсан оонньуу сылдьаллар эбит! Суорун Омоллоон
[Күөрэгэй] Хотон иһигэр киирэн кутуйахтар хорооннорун айаҕар кулгааҕын даҕайан иһиллээтэ, чугас соҕус «Туораах» саҥатын иһиттэ. Т. Сметанин
Баҕалара — арҕах айаҕын былдьаабыт киһи диэн этэ. Эрилик Эристиин
5
көр аан 1.1. Көмүлүөк суоһугар көхсүбүн Ититэрбин ахтыбычча, Оһох айаҕын аһан бүгүн Олоробун, Иттиим. Ычча! Дьуон Дьаҥылы
«Хайа, дьоно төһө кэлэн бырастыыластылар?» — диэн Уулаах хоруоп айаҕын тоһоҕолуу туран ыйытта. Эрилик Эристиин
Быргый туутун айаҕар кэлэн балай эмэ ууну булкуйбахтаан баран, туутун таһаарда. Күндэ
Хачыгыр чабычахтаах бурдугуттан биирдэ балтаччы баһан онон-манан ойута барбыт [бурдук тардар] тааһын айаҕар кутан биэрдэ. Эрилик Эристиин
Ньукууһа оҕонньор тутан турар кыл хааһаҕын икки уолга биэрдэ. Олор хааһаҕы ылан, айаҕын атытан балыгы куттардылар. С. Васильев
6. Туох эмэ көҥдөйө, көҥдөй аһаҕаһа (үксүгэр ньолбуһахтыы быһыылаах, эбэтэр чөҥөрүйэн барар көҥдөй); иһит аһаҕас өттө. ☉ Какое-л. отверстие (обычно в виде трубы, глубокой ямы); открытая часть, отверстие (противоположное дну) сосуда. Иин айаҕа. Иһит айаҕа
□ Эмискэ дириҥ, түгэҕэ биллибэт хабысхараҥа сыыр айаҕа аллара чөҥөрүс гына түспүтэ, сыарҕа хоройбутунан таҥнары туран эрэрэ. Н. Заболоцкай
Смольнай үрдүк таас кирилиэһин үрдүттэн буускалар хара айахтарын аппыттар. Н. Габышев
Биэстээх оҕо айаҕын санатар киэҥ уостаах доруобун лигийэнлигийэн айаҕынан иитэн биэрэр. И. Гоголев
7. Туох эмэ саҕаланар быыһа (хол., суол, дэриэбинэ эҥин). ☉ Место, откуда что-л. берет свое начало, начальная точка
Биир түүн түһээтэхпинэ, ити улахан сайылыктарын айаҕар тахсан турар эбиппин. Амма Аччыгыйа
Дэриэбинэ куораттан кэлэр айан суолун, тэлэгирээмэ лииньийэтин атар айаҕар үс кырдалга олорор. Бэс Дьарааһын
Алта аппа айаҕар арҕахтананнар, үс үрэх төрдүгэр уйалананнар, кэлэри кэтэһэн, барары манаһан, оһол уйата буолан олорбуттара. П. Ойуунускай. Хамначчыт дьахталлара Орон айаҕар остуолу ыга тарпыттарын Өйдөөн көрүмүнэ тураммын Үөхпүт буолуом. Саха фольк.
8. көсп. Аһыыр ас, аһылык. ☉ Пропитание, прокорм
Киһи да, сүөһү да айаҕынан (өс хоһ.). Бу уол манна олорон тойонугар ас таһар буолуоҕа. Хата эн кинини айаҕар илии-атах гынаар. Айахха илии-атах буолааччылар элбиэх курдуктар. Амма Аччыгыйа
Аллайыаха үрдүнэн бүтүннүүтүнэн ыт айаҕар сылга балтараа мөлүйүөн солкуобай кэриҥэ ороскуоттанар. Н. Заболоцкай
Общественнай сүөһү айаҕар дэлэччи тиийэр оту оттоммуппут. «Кыым»
♦ Айаҕа аһаҕас — тугу барытын этэ, биллэрэ, кэпсии сылдьар, тылын кыаммат. ☉ Болтливый
«Итирик киһи айаҕа аһаҕас» диэн өс хоһооно баар. Н. Якутскай
Мин кырдьаҕас киһи, айаҕым аһаҕас, — Дьэкириэм көхсүн этиппэхтээтэ. «ХС». Тэҥн. айаҕа суох 1), айаҕын кыаммат. Айаҕа (уоһа) аһылынна — саҥарбакка гынан баран, саҥаран, кэпсээн-ипсээн бар. ☉ Становиться разговорчивым (соотв. у него язык развязался)
Дьон айаҕа дьэ аһыллан, ыйытыы, үҥсүү, көрдөһүү, мөккүөр былаастаах кэпсэтиилэр салҕанан истилэр. Болот Боотур
Аҕыйах саҥалаах Байбал Сүөдэрэбис арыгы иһэн чэпчии түстэҕинэ айаҕа аһыллар эбит. С. Новиков. Аргыһым айаҕа аһыллыах курдук буолбутуттан, мин киниэхэ ыкса сыҕарыйдым. И. Гоголев. Айаҕа кулгааҕар тиийдэ — айаҕын киэҥник ырбатан көрүдьүөстүк күлэр. ☉ Рот до ушей (калька). Айаҕа кытарар (оҥойор, хараарар) — 1) элбэхтик саҥарар, айдаарар (үксүгэр этиһэн, мөккүһэн, үҥсэргээн). ☉ Много говорит, шумит (обычно ругаясь, жалуясь)
Уйбаан уус, куулга мээккэ бурдугу кута-кута, тугу эрэ араатардаан айаҕа кытарар. М. Доҕордуурап. Тоҕо элбэх ынах эрдэ уолбутун туһунан ыйыппытыгар дьахталлар айахтара кытара түһэр. А. Федоров; 2) букатын мэлдьэһэр, аккаастанар. ☉ Решительно отказывается, отпирается
Ол дьон бары айахтара кытарыа. Үҥсэн-харсан турдахтарына да көҥүл. Болот Боотур
Эн курдук дьону уу хоро барыҥ диэтэххэ, «кулуммут», «тарбыйахпыт» диэн айаххыт кытарыа. А. Федоров. «Тугу үлэлэтиэхпитий, биһиги бэйэбит үлэлэтэр киһи баара буоллар үлэлиэ эбиппит да, үлэлэтэр киһи суох», — диэн айахтара кытара түһэрэ. Эрилик Эристиин; 3) аччыктаан ас көрдүүр, аска иҥсэрэр. ☉ Быть голодным и просить, требовать пищи
Алта өттүбүтүттэн алта уол айаҕа кытарар, алта өттүбүттэн алта кыыс айаҕа кытарар... Дьэ сор диэтэҕиҥ... П. Ойуунускай. Айаҕар (иһигэр) ас киирбэт — аһаабат да буолбут (санаарҕаан, аһыйан). ☉ Ему кусок в горло не идет (так он убит горем)
Малаанньыйа кыыс Сылгыһыт Сүөдэри дьиэтиттэн быалаах тахсыбытын көрбүтэ дьону барыларын дьиксиннэрбитэ. Айахтарыгар ас киирбэт буолбута. Н. Якутскай
Дьэргэли таптыыр оҕотун суохтаабыт аҕа курдук аймаммыта. Хас да күн саҥата аҕыйаан, айаҕар ас кыайан киирбэт буолан, субу-субу табахтыыр эрэ идэлэммитэ. «ХС»
Дабыыт сууттанан барыаҕыттан Даарыйа утуйар уута айманна, айаҕар ас да киирбэт буолла. У. Нуолур. Айаҕар баартаах көр айаҕар дьоллоох. Айаҕар баппат — олус элбэх (лахсыыр, саҥа). ☉ Без умолку (болтать, говорить)
Бу аҕыйах саҥалааҕынан аатырбыт Андрей айаҕар баппат элбэх саҥаламмытыттан дьиксинэн, Всеволод сүрэҕэ ытырбахтаабыта. Софр. Данилов. Айаҕар батаран — кыбыстыбакка-сааппакка, сиэрэ суох олуонатык (тыллаһар, үөхсэр). ☉ Беззастенчиво, бесстыдно, беспардонно (говорить, ругаться)
Саҥаһым үөҕэр тылларын киһи сатаан айаҕар батаран кэпсээбэт дьаабыта. Г. Колесов
Саҥам диэн айаххар батаран таһаараҕын ээ, — Матыкый уол кэлэйэ туттар. «ХС»
Миэхэ ким да наадата суох, мин киниттэн атыны кими да таптаабаппын. Хайдах айаххар батаран кинини куһаҕан киһи диигин? Л. Толстой (тылб.). Айаҕар бырах көр (кир эмэ) айаҕар уган биэр (бырах). Айаҕар дьоллоох (баартаах) — аска табыллар (хол., ас баарыгар, аһыы олордоххо түбэһэр киһи бэйэтин этэр эбэтэр атыттар кинини күлэн-оонньоон этэллэр). ☉ Удачливый, везучий в еде (обычная шутливая формула — употр., когда кто-л. приходит во время приготовления пищи или когда собирают на стол)
Айахпар мэлдьи дьоллоохпун, чэйиҥ бэлэм эбит, кут. У. Нуолур. Айаҕар инчэҕэйи киллэрбэккэ (ас укпакка) — тугу да аһаабакка. ☉ соотв. маковой росинки во рту не было
Бөрө бачча ас-үөл аттыгар сылдьан, үс хонук тухары айаҕар инчэҕэйи киллэрбэтэҕэ дэлэ кыһыылаах буолуо дуо! Н. Заболоцкай
Хас да хонукка санаам самнастан, харахпын симпэккэ, айахпар ас укпакка, түүл-бит курдук сырыттым. Софр. Данилов. Айаҕар киирэн биэр кэпс. — хотуулаах тыллаах, эбэтэр этиһиилээх, хадаар киһини тыытан (хол., кириитикэлээн, тыл аахсан), үөҕүлүн, мөҕүлүн. ☉ Попадаться на язык языкастому человеку, спорщику
Демьян Васильевиһы кириитикэлээбит киһи, абытай, Антип айаҕар бэйэтэ киирэн биэрэр. «ХС»
Айаҕар (туох) көтөн түһэрин (түбэспитин) көр айахха киирбиччэ. Мааҕыҥҥы этиһиитээҕэр буолуох отуулааҕын даҕаны умнан баран, айаҕар туох көтөн түһэрин ыллаан эйээрэ истэҕэ дии. Амма Аччыгыйа
«Саатар күтүр өстөөх саҥата суох иһиллээн олорбот. Айаҕар туох киирэрин хапса олорор», — диэтэ Наташа. М. Доҕордуурап. Айаҕар табыллар көр айаҕар дьоллоох. (Ким, туох эмэ) айаҕар түс — 1) үөхс. кими эмэ күүтэ сатаан баран үөхсэн этэр тыл. ☉ Говорят раздраженные долгим отсутствием, ожиданием кого-л.
Баары оҕолор туох айаҕар түһэн хааллахтарай, хайа киэһэ да буолла дии... Күндэ; 2) хабалаҕа киирэн ис. ☉ Попадать в кабалу, кабальную зависимость
Таатта үлэһит бааһынай маассата иккинэн-үһүнэн эстэн, баай айаҕар түһэн истэ. Бэс Дьарааһын
Айаҕар түһэрэр көр бэлэһигэр түһэрдэ. Аныгы оҕолор сытыылара сүрдээх. Киһини олох саҥарпат, айаҕар түһэрэ сылдьар буолбут ити Хаарчаан. Болот Боотур. (Ким эмэ) айаҕар уган биэр (бырах) — кимиэхэ эмэ үөхтэр, кими эмэ үөхтэрэргэ сылтах, төрүөт биэр. ☉ Давать повод кому-л. ругать, бранить кого-л.
Бу бэдиктэр эмиэ тириини үппүттэр ээ... Дьэ эмиэ Көстөкүүн айаҕар уган биэрдэхтэрэ дии. Эрилик Эристиин
«Оҕону баран, ол дьахтар айаҕар тоҕо бырахтыгыт?» — диэн аны Аанчык Эдьиэйэҕэ толук түстэ. Н. Босиков. Айаҕа суох — 1) тугу барытын кэпсии сылдьар, кистэлэҥи кыайан туппат. ☉ Много болтающий, не хранящий секретов
Тыһаҕас туһунан, бу олорор биэс киһиттэн атын, ким да билиэ суохтаах. Онон бу саҥа киһи, Хочуон, эдэргэр тэптэрэн айаҕа суох быһыылана сылдьаайыккыный? И. Оконешников. Кыыһы көҥүллүөхтэрэ дуо дьоно? Кыайар мэнигэ, айаҕа суоҕа бэрт, кини да хомсомуол буолта диэн. Болот Боотур. Тэҥн. айаҕа аһаҕас
△ Сиэргэ баппат толоостук саҥар, тыл ыһыгын. ☉ Говорить то, что не следует, брякнуть
Эдэр киһи буолан баран, саҥардаҕыҥ тоҕо айаҕа суоҕай? Саха сэһ. 1977; 2) өлгөм, элбэх астаах сиргэ кэллэҕинэ, кыайан аһаабат буолан хаалар. ☉ Теряющий аппетит при обилии продуктов питания. Аас киһи аска айаҕа суох (өс ном.). Айаҕа туолбат — олус иҥсэлээх, иҥсэтэ муҥура суох. ☉ Очень жадный, соотв. жадность его не знает границ
Айаҕа хайдыаҕынан көр айаҕын муҥунан. Эттээх аттарынан өрө көтүтэ сылдьаннар, айахтара хайдыаҕынан ыллыылларын эрэ билэр дьоннор. Амма Аччыгыйа
Араастаан хамнана-хамнана быһаҕын остуолга туруору саайар уонна айаҕа хайдыар диэри «араатардыыр». Бэс Дьарааһын. Айаҕа хам буолбат — саҥата суох олорбот, куруутун тугу эмэ саҥара, кэпсии сылдьар. ☉ Быть словоохотливым, постоянно и без умолку говорить, рассказывать
Айаҕа хам буолбат элбэх саҥалаах эдэр уол этэ. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр түөрэҥ тэлиэгэҕэ кэккэлэһэ олорон, айахтара хам буолбакка кэпсэтэ, Дьаллааһын үрүйэтин туораан сискэ таҕыстылар. М. Доҕордуурап
Ньукуһуок оҕонньордооххо Дьэргэ тахсан, киэһэни быһа айаҕа хам буолбакка, хоноһоҕо бөһүөлэк сонунун барытын сэһэргээтэ. Болот Боотур. Айаҕа хамсыырын кэтэс — ким эмэ ыйыытын, дьаһалын кэтэс (бэйэҥ көҕүлээбэккэ). ☉ Ждать чьего-л. указания, распоряжения (не проявляя своей инициативы)
Бары бастакы сэкирэтээр айаҕа хамсыырын кэтэспэтиннэр, хас тустаах үлэһит, ким да ыйыытын күүппэккэ, тустаах учаастагын бэйэтэ дьаһайдын. Софр. Данилов
Айаҕа хараарар көр айаҕа кытарар (оҥойор, хараар). Күтэр Уйбаан буоллаҕына, бурдугу ыйытыыта суох бараабыт моҕотойдору, күтэрдэри үҥсэн, айаҕа хараара турда. Н. Заболоцкай. Айаҕа ыларынан кэпс. — дэлэй аска, талбытынан аһаан-сиэн (сылдьар, олорор). ☉ В изобилии продуктов питания, в довольстве, сытости (жить)
Аһа буоллаҕына Айаҕа ыларынан, Таҥаһа диэн — Талбытынан, харчыны да харысыһар суох. П. Тобуруокап. Айаҕы да атыппат — киһини саҥарпат элбэх саҥалаах. ☉ Не дает слово сказать (такой многословный)
Биһигини айахпытын да атыппатаҕа, арай Лана эрэ тыл кыбыппыта. «ХС»
△ Киһини тыла суох ыытар сытыы, хотоойу тыллаах. ☉ Обезоруживает, обескураживает словом (настолько остер на язык)
Оннук өйдөөх дьахтар баспытыгар ытыннаҕына, миигинньик эмээхсини хабахха тыыннарыа, айахпытын атытыа суоҕа. Болот Боотур. Айаҕын абатын (тумсун тууһун) — киһини кыйахыыр олус кыһыылаах тыллаах диэн өһүргэнэн, абаран этии (үксүгэр фольк. тут-лар). ☉ Формула, выражающая крайнее возмущение словами собеседника (наглостью, ядовитой язвительностью его речи — обычно употр. в фольк., букв. как ядовит его рот, как язвительны его уста!)
Адьарай уолун Айаҕын абатын Туох көрүө баарай? П. Ойуунускай
Бу маҥай аллаах сабачча буолуор диэри Тылын кыһыытын, айаҕын абатын көрүҥ эрэ! Ньургун Боотур
Бу тумсун тууһун, айаҕын абатын, бэҕэһээҥҥи бэдик үөнэ! Дьэ, бэйиккэй, ыты ыт сирэйдиирим буолуоҕа. В. Протодьяконов. Айаҕынан (эрэ) айдаарар — дьыалатыгар тугу да гыммат, саҥатынан эрэ бэрт буолар, кураанаҕынан лахсыйар. ☉ Любитель молоть языком, ничего не делать
Айаҕынан көрүстэ көр бэлэһигэр түһэрдэ. Ойоҕун туһугар «улахан судьуйа» быһыытынан айаҕынан көрүстэ. М. Доҕордуурап. Айаҕын аппат (ата илик) — тугу да саҥарбат, кими да кытта кэпсэппэт, тугу да кимиэхэ да кэпсээбэт. ☉ Не проронил ни одного слова, никому ничего не сказал (букв. рот не раскрывает)
Даайа биһикки араллааммыт туһунан урут кимиэхэ да айахпын ата илигим. Софр. Данилов. Айаҕын ас — 1) кими эмэни кэпсэтиигэ күһэй, кэпсэтэр гын (үксүгэр аҕыйах саҥалаах, эбэтэр кэпсэтиэн баҕарбат киһини). ☉ Заставить кого-л. разговаривать, начать разговор (обычно молчуна или не расположенного к разговору)
Аҕыйах саҥалааҕы Айаҕын аста Күтүр киһини Күлүмүрдэс оҥордо, Кэччэгэй киһини Кэрээнэ суох гынна [арыгы]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Итирдэн, айаҕын аһан, ону-маны кэпсэттэрээри соруйан арыгынан сыҥалаабыттарын Силип дьэ өйдөөн бабат диэбитэ. Күннүк Уурастыырап; 2) кэпсэтиини саҕалаа (ханнык эмэ тылынан, ыйытыынан). ☉ Начать разговор; сказать первым формулу, с которой начинают беседу
Син эмиэ биһи курдук: «Сэһэн суох, эйиэнэ?»— диэн тылынан айаҕын аһар. «ХС». Айаҕын атан — 1) олус соһуйан, тугу да гыныан булбакка таалан. ☉ Остолбенев от неожиданности, удивления
«Бачча күн киэһэрбитин кэннэ, ханна бараары ол аппын көлүйэбиний?» — Дьуона уол соһуйан айаҕын атан даллайар. Н. Якутскай
Киһим, сэрэйбитим курдук, соһуйан айаҕын атан, көрүөҕүнэн көрөн баран, саҥата суох турда. «ХС»; 2) олус сэргэҕэлээн, тартаран (кими, тугу эрэ иһит). ☉ Быть поглощенным чем-л. (напр., внимательно и с удивлением, разинув рот слушать кого-л.)
Хаҥас диэки дьиэлээх дьахтар Маайа айаҕын атан баран, көрбүтүн чыпчылыйбакка эрэ оһох чанчыгар иһиллээн турда. Н. Неустроев. Айаҕын ата сытар (аппытынан барар) — 1) аччыктаан, хоргуйан барар. ☉ Голодать
Үлэлээбэтэххэ айаҕы аппытынан барар кыһалҕа тирээн туруоҕа. Болот Боотур; 2) туох эрэ көһүппүт, кэтэспит курдук баар буолар (үксүн куһаҕан, оһол эҥин туһунан). ☉ С готовностью ожидает на каждом шагу (о неприятности, неожиданности, беде; букв. лежит (ждет) разинув рот)
Күүтүллүбэтэх моһуок ат олугун аайы айаҕын ата сытааччы. «ХС». Айаҕын биэрбэт — үүнүн ытыран баран салайар хоту барбат, салайыыга кыайтарбат (ат). ☉ Закусывающий удила и плохо управляемый (о лошади)
Нина ата, туохтан эрэ сиргэнэн, төһө даҕаны тэһииниттэн тардан тохтото сатаабытын иннигэр, айаҕын биэрбэккэ, бадарааҥҥа өрүтэ көтүөккэлээн, суолтан туора тахсыбыта. «ХС». Айаҕын бүөлээ — тугу эрэ ирдэһэр, мөҕөр-этэр киһиэхэ тугу эмэ биэрэн кыыһырарын, мөҕөрүн уҕарыт. ☉ Ублажать кого-л. каким-л. подарком, взяткой (чтобы смягчить его гнев, избежать серьезных последствий для себя)
«Мөхтөхтөрүнэ айахтарын бүөлүү анньар кэһиилэнним доҕор», — диэтэ Эрдэлиир. Амма Аччыгыйа
Кинилэргэ күөл оннуттан күрүө аҥаардыыта сири быһан биэртэлээтэҕинэ айахтарын бүөлүүр ини. Болот Боотур. Айаҕын иһигэр — саҥа таһаарбакка, ботугураан (саҥар). ☉ Говорить, не издавая звука, голоса, тихим шепотом (букв. во рту)
«Кэҥкил тыабар Кэнтик кэбиспэтэҕим буоллун, Кэлэрбэр кэһиилээх кэтэһээр»,— Айаҕын иһигэр алҕаата, Барык-сарыкка Балаҕаныгар барда. А. Софронов. Айаҕын кыаммат — этиэ, саҥарыа суоҕун этэн кэбиһэр, туттуммат. ☉ Невоздержанный на язык
Бүөтүртэн тэйэн, саҥата иһиллибэт сиригэр тиийэн баран, уҥуох-сула киһи: «Айаххын наһаа да кыаммат киһигин. Ити тоҕо саанныҥ, хайаатыҥ?» — диэн сэмэлээтэ. Р. Кулаковскай. Тэҥн. айаҕа аһаҕас. (Ким эмэ) айаҕын кэтээ — ким эрэ туох диирин истэн, ону толорорго бэлэм буол (хол., сорох дьон салайааччыларыгар сыһыаннара). ☉ Быть всегда готовым выполнять чье-л. слово, поручение (напр., об отношениях нек-рых зависимых, подчиненных и стоящих над ними)
Кинилэр [баайдар] айахтарын кэтээбэккэ, биир эйэлээх үтүө санааҕа холбоһон, олоҕу-дьаһаҕы оҥостор күн-дьыл кэллэ. Эрилик Эристиин. Айаҕын муҥунан — улаханнык айдааран (саҥарар, хаһыытыыр, күлэр). ☉ Очень громко, шумно (разговаривать, кричать, смеяться)
Куоҕас кыыл долгуҥҥа кыбыттан Умсаары түөһүнэн тайаата, Акаары, кэлбитин биллэрэн, Айаҕын муҥунан аҥааттар. Эрилик Эристиин
«Атаскаан!» — диэн айаҕым муҥунан хаһыытаатым, таас быыһынан көрдөхпүнэ, киһим саатын хабан ылаат, түргэн үлүгэрдик эргиллэ түстэ. Т. Сметанин
Тыаҕа сылдьан мэнээк айах муҥунан саҥарбат баҕайы. Н. Лугинов. Айаҕын саба тут кэпс. — кимиэхэ эмэ саҥарар кыаҕы биэримэ, саҥарыма; ким эмэ тугу эмэ этэрин боҕус. ☉ Не давать говорить что-л. или о чем-л., заставлять молчать
Бэйи тохтоо, эмээхсиэн, айахпын саба тутума. «ХС». Айаҕыҥ хатаарай көр бэлэһиҥ хатаарай. Айаҕыттан күөх от үүнүө буоллаҕай! — кини эрэ айахтаах, онон кини эрэ аһыырасиирэ сөп буоллаҕай (ким эрэ ордук аһыырын, хатаҕаланарын сүөргүлээн этии). ☉ Будто вырастет из его рта зеленая трава (так говорят, осуждая того, кто больше или лучше других ест лакомую пищу)
Хайа, миэхэ ордор эрэ, эн эрэ айаххыттан күөх от үүнүө буоллаҕай. Амма Аччыгыйа. Айаҕыттан кыһыл көмүс тохтуо буоллаҕай — туох эрэ кэрэхсэбиллээх сонуну истээри кэтэспит киһилэрэ саҥарбатыттан кыйаханан этии. ☉ Будто из его рта станет сыпаться золото (так говорят выведенные из терпения молчанием того, от кого ожидали услышать интересные новости). Айаҕыттан саҥата тахсыбат — кыайан саҥарбат буолар эбэтэр эрэйинэн, киһи өйдөөбөт гына саҥарар (ыарахан ыарыыттан, симиттэн, долгуйан). ☉ Говорить не может; говорит невразумительно, нечленораздельно (от тяжелой болезни, волнения, смущения)
Ааҕарыгар кэллэҕинэ — Айаҕыттан саҥата Адьас кыайан тахсыбакка, «Аа-аа», «Ыы-ыы» буола турар. Күннүк Уурастыырап. Айаҕыттан таһаарарыгар харбат — олус быдьар тыллаах. ☉ Сквернослов (букв. не подавится тем, что изрыгает). Айах адаҕата сөбүлээб. — көдьүүһэ суох иитиллээччи, бэлэм аһы сиэччи (үксүгэр былыр дьадаҥы ыалга). ☉ Лишний едок, обуза в семье, не имеющий своего, не приносящий пользу семье (в старину обычно невольная тягость в бедняцкой семье)
Сүөһүтэ-аһа суох, быстар дьадаҥы дьоҥҥо кэлтэччи айах адаҕата, буолумаары, имии имитэр идэлэммит. Күннүк Уурастыырап
Айах адаҕата буолбатах, ынахтаах, торбуйахтаах киһи быһыытынан чобоотук туттар. И. Гоголев
Киһиэхэ аһыннарар айах адаҕата буолуохпун баҕарбаппын. И. Данилов. Айах аһыыта — ырыаҕа, олоҥхоҕо, остуоруйаҕа, атын сорох жанрдарга кылгас киирии тыллар (хол., үҥкүү тылыгар «оһуо-оһуо оһуокай, эһиэ-эһиэ эһиэкэй», олоҥхоҕо — «былыргы дьыл мындаатыгар, урукку дьыл уорҕатыгар, ааспыт дьыл анараатыгар» эҥин диэн). ☉ Запев, зачин в осуохайе, олонхо, народной песне и некоторых других жанрах фольклора. Айах атан кэпсэт — аҕыйах тылынан (үксүгэр буолб. ф-ҕа тутлар). ☉ Перебрасываться несколькими словами (обычно употр. в отриц. ф.)
Нараҕаннаах Баһыккалааҕы кытта дьиэдьиэлэригэр сылдьыспат, биир тылы айах атан кэпсэппэт буола кырылаччы өстөһөн хаалбыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Манна сайылыыр буолбуттара үһүс сыла, ол тухары уол Мотуоһаны кытта биирдэ айаҕын атан кэпсэтэ илик. Болот Боотур
Туоскун кыра дьону кытта букатын айах атан кэпсэппэт диир, бука, арыый балыйыы буолуо. «ХС»
Айах батар көр айах тарҕат. Икки убайа, икки эдьиийэ ыалларга айах батара таарыйа, үлэлээн аһыыллар, хам-хаадьаа кэлэн бараллар. Д. Токоосоп. Айах былдьаһар — сиэри-аһаары, алдьатаары сорунар (олоҥхоҕо абааһылары этэргэ). ☉ Стремиться разорять, опустошать (об абаасы в олонхо)
Аллараа дойду аххахтара, Айах былдьаһар буолаайаҕыт! П. Ойуунускай. Айах көҕүрүүр — көдьүүһэ суох иитиллээччи өлөн эбэтэр баран, дьадаҥы ыалга иитимньи ахсаана аҕыйыыр. ☉ Ртом меньше (говорилось, когда уменьшалось количество иждивенцев)
Урут, санаабар, өллөҕүнэ айах көҕүрүө этэ дии саныырым, билигин аны аһыйар буолан эрэбин. П. Ойуунускай. Айах кэпсээнэ — кырдьыга-сымыйата биллибэт, суруллубатах кэпсээн; усках тыл, үһүйээн. ☉ Слухи, устные сообщения, рассказы, достоверность которых сомнительна
Оҕонньор айах кэпсээниттэн, ол-бу хоптон-сиптэн өйүгэр хаалбытын барытын эргитэ санаата. С. Курилов (тылб.)
Петя аттаан сылдьан кыламмыта, үөхсүбүтэ, «Сиэ!.. Сиэ..!» — диэбитэ үһү. Оччотооҕу айах кэпсээнэ оннук. «ХС»
Ыраахтааҕы уолаттара, этэллэринэн буоллаҕына, олус үчүгэйэ суох дьон буолтар — ньүдьү-балайдар, содуомнаахтар үһү. Баҕар, ити айах кэпсээнэ буолуо. Х. Андерсен (тылб.)
Айах мээнэ (тыллас, саҥар) көр айахха киирбиччэ. Ааныка — мин кийиитим — Айах мээнэ тыллаһар. Күннүк Уурастыырап
Айахтан айахха бар (сырыт) көр уостан уоска. Ким эмэ уус тыллаах ырыа киһи таҥмыт ырыата төһө да уларыйдар-тэлэрийдэр, айахтан айахха баран-баран, уһугар тиийэн бар дьон ырыата буолан хаалар. Эрилик Эристиин. Айах тарҕат эргэр. — аска аҕыйах буолаары дьиэҕиттэн онно-манна бар (былыр тиийиммэт, дьадаҥы элбэх киһилээх ыалга). ☉ Уходить из дому, чтобы сэкономить на еду, не объедать семью (обычно в многодетных больших беднейших семьях)
Ордук тоһоҕолоон, аһыырдара быстан, ыһыллыбыт ыаллары, ыал устун айахтарын тарҕата барбыт дьоннору суруйталаан ылбыта. Болот Боотур. Айах үөһэ түһэр — кими эмэни кыыһыра, мөҕө-этэ көрүс. ☉ Встречать кого-л. с руганью, сразу начинать ругать, выговаривать, распекать
«Нохоо, ханна сырыттыҥ? Хайа эдьиийиҥ тугу ыытта? Таҥаһыҥ, тууһуҥ, атыҥ ханнаный?» — диэн убайдара Мэник Мэнигийээни айахтарын үөһэ түһэрбиттэр. Саха ост. II. Айахха ас — кими эмэ эҕэлээх, кыһыылаах тылларынан утары саҥаран саҥатын быс, саҥата суох ыыт. ☉ Не давать кому-л. возразить, заставить замолчать (острой, колкой репликой, находчивым ответом, возражением)
Уолаттарбын олох саҥардыбат, айахха анньа олорор. С. Никифоров
Хаарчаан хаадьылаатаҕына, кыыһырбат даҕаны, күлэн да алларастаабат, хата холку баҕайытык бэйэтин айахха анньар. Болот Боотур
△ Киһи үөйбэтэх араас ыйытыыларын үрүт-үрдүгэр биэрэн кими эмэ өмүтүннэр. ☉ Многочисленными неожиданными вопросами сбивать кого-л. с толку
Дьэ, маннааҕар араас өйдөөбөтөххүн ыйытан айахха анньыахтара турар. Амма Аччыгыйа. Айахха астар — мөккүөргэ кыайтаран, саҥата суох бар. ☉ Замолчать, будучи побежденным в споре
Лука айахха астаран дьиэ үрдүн ээр-мээр одууласта. М. Доҕордуурап
Эһиги бу олороҕут, тойотторгут, ким эмэ үрдүкү сууттартан кэллэҕинэ оччо-бачча ыал, дууһа баар буолан иһэр диигит. Онуоха тойоттор айахха астаран хааллылар. А. Сыромятникова. Айахха астарбыт курдук — эмискэ саҥаҕыттан матан (дөйбүттүү тур, олорон хаал — хол., көһүппэтэх хоруйу ылан, соһумар тыллары истэн, олус дьиктиргээн, соһуйан). ☉ Потеряв, лишившись дара речи (стоять, сидеть — напр., от неожиданного ответа, неожиданных слов, изумления, удивления)
Биһиги Ийэ дойдубутугар бу сарсыарда түөрт чааска фашистскай Германия, биллэрбэккэ, түөкүннүү саба түстэ. Айахха астарбыт курдук ким да тугу да саҥарбата. Н. Босиков
Атыыһыт ойоҕо, Аймана-кэпсэтэ олорон, Айахха астарбыт курдук, ах барда. С. Васильев
Айахха астарбыттыы көр айахха астарбыт курдук. Оҕонньор айахха астарбыттыы ах баран олордо. М. Доҕордуурап. Айахха (киһи айаҕар) баппат — 1) олус куһаҕан, быдьар (тыл, үөхсүү). ☉ Скверный, отвратительный, мерзкий (обычно о ругани)
Биирдэстэрэ сытыган сыттаах эти тула эргитэ сылдьан көрө-көрө, киһи айаҕар баппат тылынан үөхсэрэ. Н. Якутскай; 2) олус ыарахан, сиэри таһынан (сыана). ☉ Баснословно, неприлично (дорогая цена)
Табаарыстыба аҕыран хаалбыт арыыны, сытыйбыт эти, киһи айаҕар баппат гына сыаналаан, атыылыыр. Н. Якутскай
Айахха бэрдэр көр айахха астар. Киргиэлэй айахха бэрдэрдэ, мухмах барда. Болот Боотур
Айахха бэрдэрбит курдук көр айахха астарбыт курдук. Сэргэчээн айахха бэрдэрбит курдук, саҥата суох баран олордо. Болот Боотур
Айахха бэрдэрбиттии көр айахха астарбыт курдук. Мин айахха бэрдэрбиттии, ах бара түһэбин. Кини туох санааттан итинник тылы быраҕан, миигин өссө симитиннэрбитин билбэтим. КА СДьДь. Айахха киирбиччэ — тугу да толкуйдаабакка, туох көтөн түспүтүн (тыллас, саҥар). ☉ Что взбредет на ум, наобум (говорить)
Дьөгүөр айахха киирбиччэ тыллаах-өстөөх, сэлээрчэх аҥаардаах эрээри, дьиҥинэн, маһы тоһутар көнө урааҥхай. Күннүк Уурастыырап
Тугу да билбэт эрээри айахха киирбиччэ тыллаһаҕыт. Г. Колесов
Балатаай айахха киирбиччэ тыллаах-өстөөх буолан, киниттэн аҕата сэрэнэр этэ. Д. Таас. Айаххар аһаа — тугу да ордоруммакка утарынан аһаан-сиэн сырыт. ☉ Иметь минимальное обеспечение питанием (без всякого запаса). Айаххар баттаа — өрүһүспүт курдук тугу эрэ тута сиэн кэбис. ☉ С жадностью, торопливо проглатывая, съесть что-л. Ыскаап үрдүн харбыаласпытым, Кэриһэн-кэриһэн килиэби Харбаабытым Киниттэн тоһутан айахпар Баттаабытым. Т. Сметанин. Айаххар батыам суоҕа (баппатах баҕайым ини) — эйиэхэ кыайтарыам суоҕа, эйигинньик миигин кыайыа суоҕа (кыыһыран, суоһурҕанан, сэнээн этии). ☉ Тебе со мной не справиться, такому, как ты, не одолеть — руки коротки (говорится с угрозой и пренебрежением)
Эн айаххар баппатах баҕайым ини. Тыллыыраптаан сиэбэккэ сирэйиҥ саатыа! «ХС». Айаххар тиийэр (тиийбэт) — киһи, сүөһү аһылыгар үп-ас, от-бурдук тиийэрин-тиийбэтин туһунан этии. ☉ О достатке и недостатке продуктов питания, кормов для скота
Айахпар отум тиийбэт, онон аҕа тойонум аһынаарай диэн, аҥаарын ааттаһан кэлэн турабын. А. Софронов
«Доҕоор, эн санааҕар, бурдукпут айахпытыгар тиийиэ дуо?» — диэн ыйытта Доромоон ойоҕуттан, бурдугун астыыастыы. Күндэ. Айахха түһэр көр айах үөһэ түһэр. Айаххынан аһарыам суоҕа — үчүгэй, тот, байылыат олоххо олордуом (урут кэргэн кэпсэтэргэ этиллэр тыл олуга). ☉ Обеспечу зажиточную, сытую жизнь (старинная формула при сватовстве). Айаххын атан олор сөбүлээб. — бэлэми эрэ кэтэс, дьон, уопсастыба бэлэмигэр олорорго тардыс. ☉ Ждать готовое, привыкать к роли иждивенца (родных, общества, государства)
Үлэни сатаан тэрийбэттэн, судаарыстыбаттан ылардаах курдук, сыл аайы айахпытын атабыт. М. Доҕордуурап. Айаххын батыс эргэр. — аһыырыҥ эрэ туһугар сири-дойдуну кэрий (былыргы дьадаҥы, кумалаан туһунан). ☉ Странствовать в поисках средств к существованию, пропитания (о нищих)
Оҕонньор соботун өлүн мас ньуосканан баһан сиэн сыпсырыйа-сыпсырыйа: — Бу хантан сылдьар киһигиний? — диэн ыйытар. — Айахпын батыһа сылдьар киһибин. Н. Якутскай. Айаххын булун — аһыыр аскын үлэлээн, бултаан булун. ☉ Находить себе пропитание, пищу (трудом, охотой)
Оҕуһум биһикки үлэлээн айахпытын булунабыт. Күндэ
Бэйэтэ бултаабыта буолан, кутуйахтаан, куобахтаан айах булунар туһунан өйүгэр оҕустаран да көрбөт быһыылаах. «ХС». Айаххын иитин — ыал, киһи буоларга сөптөөх аһы, үбү булун. ☉ Иметь пропитание, находить средства к существованию
Оҕобор таҥара үтүө үөрэҕи аһан биэрэн, айаҕын иитэр, киһиэхэ, атаҕастаппат, баттаппат, ону-маны өйдүүр киһи буолаарай диэммин ыытабын. А. Софронов
Төгүрүк тулаайахпын. Сэниэ ыалларга хамнаска үлэлээн айахпын ииттэбин. С. Никифоров
Аастантуортан, быстарыыттан Балыктаан айаҕын ииттэ кэлбит, Алаастар, аппалар быыстарыттан. Күннүк Уурастыырап. Айаххын минньит — 1) оҥоруох буола-буола оҥорбот, сүһүөҕэр туруорбат. ☉ Давать пустые обещания; трепать языком
Андаҕайдылар, айахтарын минньиттилэр, Арыгылаах чааскыларын иҥнэрдилэр. С. Васильев; 2) туох эмэ минньигэһи, күндүнү кыратык амсайан сиэ. ☉ Пробовать что-л. понемногу, есть что-л. вкусное (очень немного)
Ааттаахтык буспутун, Амтаннааҕын, бөдөҥүн Амсайыан кэриэтэ Айаҕын минньиттэ. П. Дмитриев; 3) туолар кыаҕа суох баҕа туһунан кэпсээн, санааҕын аралдьыт, баҕаҕын толорбут курдук санан. ☉ Довольствоваться разговорами о каких-л. несбыточных мечтах, желаниях
«Кимнээхтэр күүтэллэр?» — диэтэргин, Кичэһэ барбакка эрэммин, Айахпын минньитэ таарыйа, Аһары бэртэрин ааттыам мин. Күннүк Уурастыырап. Айаххын хамсат — бэрт кыратык, дуомугар эрэ аһаа; кыраны сэмсэ сии түс, үссэн. ☉ Поесть что-л. только для виду; поесть немного, заморить червячка
Ылдьаа букатын кэмниэ кэнэҕэс, чэйин сылытан, сылаас киллэрбитэ, аһыттан кыратык айаҕын хамсаппыта буолла. Н. Заболоцкай
«Бэйэ эрэ, бачча бултаан бараммыт тоҕо айахпытын хамнаппаппыт», — диэт, ойон туран, тайах атаҕын тобугун сыатын быһан, миэхэҕэ биэрдэ. Р. Кулаковскай
«Эт буһуор диэри ыалдьыттар, таах олоруохтааҕар, айаххытын хамсатыҥ», — хаһаайын ойоҕо силиилээх чоҥкулары аҕалан уунна. «ХС». Айаххын харан — бэйэтэ аһыырын-сиирин умнубат; бэйэтин хааччынар, бэйэтэ аһыырын булуна сылдьар. ☉ Не забывать обеспечивать себя пропитанием; склонный, способный в любых обстоятельствах обеспечить себя питанием
Айылҕа оҕото [тииҥ] айаннаан истэ Айаҕын харанар санаалаах. И. Чаҕылҕан
Айаххыттан ыллар көр тылгыттан ыллар. «Аны Лоҥкууда күөлүн оннун хоруонай дойду курдук оттууруҥ уурайда», — диэн суустаан, айахпыттан ыллара сырыттым. М. Доҕордуурап
Алҕас эппит табаарыһын Айаҕыттан хабан ылар. Күннүк Уураастыырап. Айаххытынан үллэстиҥ көр уоскутунан үллэстиҥ. Кимиэхэ туох сонун ас кэлэрин айахпытынан үллэстэр идэлээхпит. С. Никифоров. Алдьархай айаҕа — алдьархай төрдө, мүлчүрүйбэт алдьархай. ☉ Беда (неизбежная, неминуемая)
Анна биллибэт алдьархай Атан турар айаҕар Уган биэрбит буруйун Муҥатыйа билинэн Ыраас сүрэҕин аста, Ытыы-ытыы ааттаста. И. Чаҕылҕан. Алтан чуораан айахпынан поэт. — дорҕоонноох чуор куоласпынан (ырыаны, хоһоону айыы, ыллааһын туһунан киэргэтэр кубулуйбат эпитет). ☉ Звонким, чистым голосом (слагать песни, петь гимны — постоянный нар.-поэтический украшающий эпитет)
Алтан чуораан айахпынан Айыыһыты алҕаан, Ахтан туойан, Айаарар күнүм арыллыбыт эбит, оҕолоор! Саха фольк. Артыалым дьоллоох күнүн Алтан чуораан айахпынан Айхаллаары гынным. И. Чаҕылҕан. Арыы айах (сыа сыҥаах) — тот, байылыат олоххо олорор киһини оонньоон хоһуйан этии. ☉ Масленый рот, жирный подбородок (так в шутку говорят о человеке, живущем сытой, зажиточной жизнью)
Орто уол сиппитин сиэн, туппутун туһанан, харбаабытын харанан — сыа сыҥаах, арыы айах буолбут. Саха ост. II. Аһаҕас айах көр айаҕа аһаҕас. Балык айах — айаҕар биир да тииһэ суох киһи. ☉ Совершенно беззубый человек
Балыыһаҕа оҥоһуу тиис уктарыахтаах этэ. Балык айах буолбут куһаҕана сүрдээх. «ЭК»
Үгүспүт тииһэ суох балык айах буолан ньамаһа сылдьабыт. «Чолбон». Буор айах үөхс. — 1) олус моҕус, маҥалайа туолбат. ☉ Ненасытная утроба, обжора; 2) уоран аһыыр идэлээх, уоруйах. ☉ Вор, мошенник. Бэлэм айах — кэпсииргэ-ипсииргэ, тута хардарарга бэлэм киһи. ☉ Словоохотливый, находчивый в ответах (соотв. за словом в карман не полезет)
«Даайыс дьэ буолан турда дии. Үлэлии кэлбиппит. Ким да манна бэлэмнээн турбатаҕа», — диэн Аня, бэлэм айах, тылыгырыы түстэ. А. Сыромятникова
«Киэсээ, бэҕэһээ биһиэхэ Аана Уйбаанабына кэлэ сырытта. Ол тоҕо?» — диир бэлэм айах балтым. Далан. Кураанах айаҕынан кэпс. — аҥаардас тылынан, көннөрү кэпсэтиинэн (туох да бэрсиитэ-ылсыыта, кэһиитэ-манньата суох). ☉ Одними разговорами, увещеваниями (стараться добиваться чего-л. без каких-л. действий, подарков — вопреки обычаю, как это было, напр., раньше при сватовстве)
Хайдах кураанах айахпытынан баран көрдүөхпүтүй [кыыһы], туохтаах-эмэлээх киһи сатанар суола буолбат этэ дуо? А. Софронов. Куһаҕан айах кэпс. — куһаҕан, татым ас-үөл; аччыктааһын. ☉ Голод, недоедание, недостаток питания
Манна ыар үлэни, куһаҕан айаҕы тулуйбакка, күннэтэ аайы уонунан киһи өлөр. Н. Якутскай
Муннунан да айаҕынан да тыыммат көр мурун. Томмот аргыһын диэки көрдө. Чомпооһоп муннунан да, айаҕынан да тыыммат курдук. Софр. Данилов
Муннунан да, айаҕынан да тыыммакка олорон, балыгы кутурук өттүттэн саҕалаан, кылгас-кылгастык кэрчиктээн испитэ. Н. Заболоцкай
Таня аҕатынаан дьиэлэригэр кэлэн киирбиттэрэ, ийэлэрэ муннунан да, айаҕынан да тыыммат буолбут. М. Доҕордуурап. Оҥой айах түөлбэ — сорох инники тиистэрэ суох киһи. ☉ Тот, у кого нет некоторых передних зубов
Саа айаҕар (уоһугар) туруор көр саа. Ыт, эн биһигини саа айаҕар туруорар этиҥ. Биһиги эйигин тыыннаахтыы умайа турар уокка уматан өлөрүөхпүт. Күндэ
[Михаил:] Сибилигин саа уоһугар да турдарбын, мин санаам күүстээх, мин итэҕэлим кытаанах. С. Ефремов
Сүрэҕэ айаҕар таҕыста көр сүрэх. Арай доҕоор! Соҕотохто икки илиибинэн таба саҕынньахтаах киһи турарын кууһа түстүм. Куйахам күүрэргэ дылы гынна, сүрэҕим айахпар таҕыста. Н. Неустроев
Ылдьаа бу тириппитэ, сүрэҕэ айаҕар тахсыбыта, уҥуох уҥуохтара босхо барбыттара сүрүккэтин. Н. Заболоцкай
Аттар туйахтарын тыаһа иһилиннэ. Маппыр сүрэҕэ айаҕар таҕыста. Л. Попов. Уот айах — олус сытыы тыллаах-өстөөх; үчүгэй араатар. ☉ Острослов; искусный оратор
Пуд Иванович Дайбыров, урут араатарынан соччо биллибэт оҕонньор, тоҕо эрэ бүгүн саамай кэнники тыл этэ таҕыста. Дьэ уот айах киһи эбит. Кустук
Мунньах ахсын кириитикэһиттэринэн, умайар уот айахтар, оттон үлэ тирээн кэллэҕинэ, аккаастанартан атыны билбэттэр. С. Ефремов
[Антон — Адаҕа:] Уот айах. Хайа уол эрэйдээх эйиэхэ түбэһэн сордонор. А. Федоров. Үөдэн айаҕар (түгэҕэр) түс көр үөдэн. «Хотуок, хайа үөдэн айаҕар дуу, түгэҕэр дуу түһэ сырыттыҥ?!» — диэн хотун, күөмэйин сонотон, мөҥөр былаастаах ыйытар. Н. Якутскай. Үчүгэй айах кэпс. — баай-тот, талбыт аһылык; баайтот талбыт аһылыкка олоруу. ☉ Разнообразное и обильное питание. Хаан айах үөхс. — иҥсэлээх, соллоҥноох, сиэмэх; хаанымсах. ☉ Кровожадный, кровью испачканный (образ страшного чудовища, вампира)
Хаан өстөөх тойоппут, Хаан айах моҕойбут, Артыалбыт ааныгар, Айаммыт суолугар Туорайдыаҥ — мэлиллиэҥ! Туормастыаҥ — мэһиллиэҥ! П. Ойуунускай
«Хаан айах, сиэмэх бэлэс, кэлэ баҕалаа эрэ!» — дии-дии, хаһыытаан хаалбытым. М. Доҕордуурап
◊ Аат айаҕа көр аат II. Абааһы айаҕа миф. — Аллараа дойду сиэмэхтэрэ; кутталлаах, сиэмэх удьуордара. ☉ Злые духи Нижнего мира, готовые пожирать, разорять; смертельная опасность
Ол аайы аймахтарын, күн улуустарын тоҕо абааһы айаҕар симэн биэрээри гынныгыт? Ньургун Боотур
Муҥ сатаатар оҕолорбун таҥара көмүскээбэккэ абааһылар айахтарыгар умса анньан биэрдэ. М. Доҕордуурап. Айах дорҕооно тыл үөр. — хос тыл мурун көҥдөйүн бүөлээн, салгын бүтүннүүтэ айах иһинэн тахсыытыттан үөскүүр дорҕоон (хол., аһаҕастартан — а, э, ы, и; бүтэйдэртэн — т, д, нь, дь, к, г, уо. д. а.). ☉ Ротовой звук (напр., гласные — а, э, ы, и; согласные — т, д, нь, дь, к, г и др.). Өлүү айаҕа — 1) миф. Аллараа дойдуга киирэр аан, суол. ☉ Вход в Нижний мир, в преисподнюю; 2) өлөр-тиллэр икки ардынан турук; өлө сыһыы, өлөр куттала. ☉ Состояние между жизнью и смертью; угроза смерти
Күнэ өлбөөрдө, Өлүү айаҕын өҥөйдө, Көрдөрбүтүнэн туран, Көстө иэдэйдэ. С. Данилов
Бу төрөппүт оҕотун өлүү айаҕар таҥнары анньан биэрэр диэн киһи баар буоллаҕа — ама да бу сир ийэ айыыны, батталы уйан турарын иннигэр. Н. Неустроев
Мин кинини өлөр өлүү айаҕыттан соһон таһаарбыппын эрэ билэбин. И. Гоголев. Үтүгэн айаҕа миф. — Аллараа дойду, өлүү аана, суола. ☉ Преисподняя
Дьөлөрү үтүгэн айаҕа Дьөлө ыстанан түстэ, Тоҕус суор маҥаас тумулу Тобулу тардан ылла. П. Ойуунускай
Үтүгэн айаҕа Дьөлө ыстанна, Үөдэн бүүрүгэ Төлө тардылынна! Нор. ырыаһ. Үтүлүк айаҕа көр үтүлүк уоһа
Эһэ тыһа үтүлүгүн айаҕынан таһаарбыт, уҥа илиитигэр тутан турар үс утахтаах өрүү кымньыытын кыймаҥнаппахтаата. Н. Заболоцкай
II
аат. Кымыһы иһэргэ аналлаах улахан чороон («й» мурун дорҕ.). ☉ Большой кубок (чорон) для кумыса (вмещал до одного –полутора ведер)
Түҥүр-ходоҕой Үмүөрүһэн кэлэннэр, Улахан айаҕы тутаннар, Аал уот алгыһын алҕаан, Уруу сиэрин толороннор Үс күөдьүйбүт түптэҕэ Үстүү төгүл төхтүрүйэн Кутан сырылаттылар. С. Зверев
♦ Айах тут (туттар) үрд. — ытыктабыллаах ыалдьыты аан бастаан көрсүүгэ күндүлээ-маанылаа (ытык ыалдьыкка кымыстаах айах туттараллара). ☉ Угощать, потчевать кого-л. (особо почитаемым гостям преподносили кубок с кумысом)
Айыы аймаҕар айах туппут Арыылаах кымыс тобоҕун Аан маҥнай Ааттаах кырдьаҕаска Аҕалан баран аһаттылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Быыпсай ойоҕо:] О, аньыы туолан, аны бу мин урукку кэрэдэктэрбин, Сайсары эмээхсиннээҕи, ааттаһа, сылгы хаһатынан айах тута кэллэҕим. Суорун Омоллоон
Муҥха түһүөн иннинэ ытык мас аттыгар уот оттон, кулуба бэйэтинэн эбэтин иччитигэр испииринэн айах тутта. И. Гоголев. Айах үрдүн охтор — ыһыахха бастакы бочуоттаах айаҕы иһэн кымыс иһиитин, көрүнары саҕалаа. ☉ Первым отпить из почетного кумысного кубка и тем начать кумысопитие и общее торжество на Ысыахе (якутском национальном празднике)
«Аар тойон аҕабыт, Айах үрдүн охтор», — диэн Ааттаһан туран аһаттылар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Айах ыла аҕа — бэрт кыранан аҕа (ыһыахха бастакы кымыстаах айаҕы кыранан да аҕа саастаах саамай кырдьаҕас оҕонньорго бастатан туттараллар). ☉ Старше кого-л. ненамного (букв. старше настолько, что может получить кумысный кубок — первый почетный кубок из всех собравшихся на празднике получает самый старший, если он старше хотя бы на день).
◊ Кэриэн айах — 1) сытыары саастаах иэҕэн оҥоһуллубут кымыс иһэр иһиттэр уопсай ааттара. ☉ Общее название сосудов для кумыса, изготовленных из гнутого материала так, что его волокна направлены горизонтально
Кэчигирэс ойуулаах Кэриэн айаҕы Кэскиллээн кэккэлэттилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй; 2) түһүлгэ улахан айаҕа (түһүлгэ дьоно кымыһы кэриһэн иһэр улахан мас иһиттэрэ). ☉ Круговая кумысная чаша (деревянный сосуд вместимостью до 16 л)
Кэриэн айах буоламмын Кэрэ дьоммун кытары Симэх оһуор сыһыыга Сэргэстэһэн киириэҕим. П. Тулааһынап. Сатыы айах — аллараа өттүнэн ньолбуһах тутаахтаах кыра мас иһит (тутааҕар сылгы сиэлэ баайыллар). ☉ Малый деревянный кубок с овальной рукояткой внизу, к которой привязывали пучки конской гривы. Сиэллээх айах — ойоҕосторунан сиэл сүүмэхтэрэ баайыллыбыт, үс атахтаах улахан кымыс иһитэ. ☉ Большой деревянный кубок на трех ножках с пучками гривы по бокам
Албан үтүө күннэрбит буоллулар, Аар баҕаҕы астыбыт, Алтан чэчири туруордубут, Сиэллээх айаҕы бэлэмнээтибит. Саха нар. ыр. III. Баара ойуулаах матааччах бааралаата, Ымыйа ыҥырыс Сиэллээх айах сиэттистэ! Саха нар.ыр. I. Тойон айах — кымыһы иһэргэ аналлаах саамай улахан мас иһит. ☉ Самый большой кубок для кумыса
Кырылыы көөнньүбүт Кыдьымахтаах кымыһы Тоҕус томторҕолоох Тойон айахха кутаннар, Көйү саамал кымыһынан — Айах үрдэ диэн айхаллаатылар. П. Ойуунускай. Уһаа айах — туруору саастаах гына оҥоһуллубут кымыс иһэр иһиттэр уопсай ааттара. ☉ Общее название деревянных сосудов для кумыса с вертикальным положением волокон
Лочугурас ойуулаах Уһаа айаҕы Уустуктаан субуруттулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үс бохтоолоох Үрүҥ илгэлээх Уһаа айахтан Уруйдаах тускуттан Туруйалаан туран эрэ [Айыыһыт биэ уулаата]. П. Ойуунускай. Чороон айах — биир атахтаах сүүнэ улахан, суон хатыҥы хаһан оҥоһуллубут чороон. ☉ Большой одноногий сосуд для кумыса, вырезанный из толстой березы и вмещающий от 8 до 32 л жидкости
Маһарах сиэллээх улахан чороон айахха тобус-толору арыылаах кымыһы бэйэтинэн көтөҕөн аҕалан айах туппут. «Чолбон». Эллэй Боотур кэлиэҕэ Чороон айах тутуурдаах. С. Данилов
ср. тюрк. айак, монг. аяга ‘кубок’