нареч. разг. наперёд, раньше; кини бэриэт үҥсүбүт он пожаловался первым.

нареч. кэннинэн; кэннин иннэ гына, түҥнэри; лошадь пятилась задом ат кэннинэн чугун-наабыта; # надеть платье задом наперёд былааччыйаҕын кэннин иннэ гына кэт.

туохт., итэҕ. Инники буолуохтааҕы эрдэттэн бил. ☉ Предвидеть, знать наперед, предсказывать
Сөбүлээбэтэх куолаһынан бордурҕаата: «Ону-маны сымыйанан көрбүөччүлээмэ». ЭКС ТБТ. Кыһыл Ойуун инникини тускулуур, норуот ситэри билбэтин билгэлиир, көрбөтүн көрбүөччүлүүр. СЛ-8

аат. Аһы хоторорго, сиксийэргэ эбэтэр уутун сүүрдэн ыларга аналлаах түгэҕэр кыра хайаҕастардаах иһит. ☉ Сито, дуршлаг; решето. Сиидэ хамыйах. Эрэһэ сиидэ
□ Сиидэнэн уу баспыкка дылы (өс хоһ.)
[Маринууйдуурга] бэлэмнэниллибит тэллэйи хас да төгүл тымныы уунан сууйан баран, сиидэҕэ сараҕыта түһэллэр. УГС ССКОТ
♦ Сиидэ курдук көр — өтө, курдаттыы көр, бил. ☉ Видеть насквозь когочто-л., знать наперёд о чём-л.
Хомуньуус дьахтар уоттаах хараҕа Өлөксөй оҕонньор сүрэҕин, дууһатын курдаттыы, сиидэ курдук супту көрөр. П. Аввакумов
Кини билбэтэҕинэ ким билиэй, улаханнык түбэһитэлээбит, араас сууту-сокуону кытта турууласпыт киһи. Ханна туох буоларын сиидэ курдук көрө сырыттаҕа. А. Сыромятникова

1) рожать (о женщине); телиться (о корове); жеребиться (о кобыле, ослице и т. п.); щениться (о суке, лисице и т. п.); котиться (о кошке, об овце); высиживать, выводить птенцов (о птицах); бу күөлгэ кус бөҕө төрөөбүт на этом озере множество утиных выводков; 2) родиться, рождаться; уол төрөөтө родился мальчик; боруода ынахтан боруода ньирэй төрүүр от породистой коровы родится породистый телёнок; саҥа төрөөбүт новорождённый; төрөөбүт ийэ родная мать; төрөөбүт дойду родина, родная земля; төрөөбүт күн день рождения; төрөөн баран көрбөтөҕүм (манныгы) такого я в жизни (букв. с рождения) не видел; төрүү илик оҕоҕо биһик оҥорбукка дылы погов. всё равно, что готовить люльку для неродившегося ребёнка (говорится о любителях строить воздушные замки или загадывать наперёд; погов. связана с фактом высокой детской смертности в дореволюционной Якутии); 3) уродиться (о картофеле); быйыл хортуоппуй бэркэ төрөөбүт в этом году хорошо уродился картофель # төннөн төрөөбүт выродок; төрөөбүт тыл родной язык; тылтан тыл төрүүр слово за слово (букв. от слова рождается слово); ый төрөөбүт народился (новый) месяц.