нарост, шишка, желвак (на теле человека); наплыв, нарост (на стволе дерева).

иметь нарост, шишку, желвак (на теле); появляться — о наросте, шишке, желваке (на теле); иметь наплыв, нарост (о стволе дерева); появляться — о наплыве, наросте (на стволе дерева); мас урданан хаалбыт на дереве появился наплыв.

имеющий нарост, шишку, желвак, с... наростом, с... шишкой, с... желваком (на теле); имеющий наплыв, нарост, с... наплывом, с... наростом (о стволе дерева).

тас дьиэк (дьиэк (дефект) көрүнэ — массыына, механизм чаастара таарыйсан, сыстыһан үлэлиир ньуурдарыгар кыра хомуллуу, үллүү (наплыв) эбэтэр саркаах.)

ур диэн курдук
[Абааһы уола] бэс сыбаалын курдук ыдьырбыдьыр ытыһынан чарапчыланан кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ I
Хас да нэдиэлэ буолан баран лабааҕа моонньооһун үрдүнэн сыбаал үөскүөҕэ. КВА Б
русск. диал. свал ‘наплыв на древесном стволе или корне’

даҕ. Ханан эмэ болчуохтаах, бөлчөҕөрдөөх (хол., үүнээйи). ☉ Имеющий наплыв, нарост (напр., о растении)
Оттон көрбөккүн дуо, ол өкөгөр, урдаах кырдьаҕас тиити, хайдахтаах күөҕүнэн суугунаабытый? Н. Лугинов
Кыыс Хотун илиитин уунан, үс бууттаах хааһах саҕа урдаах тииттэн лабааны тоһутан ылла. А. Сыромятникова. Урдаах тиити кэрдимэ — буурҕа-силлиэ түһүө, саппахтаах күн сабардыа. Эвен фольк.

туохт.
1. Урдаах буол (эккэр-сииҥҥэр). ☉ Иметь шишку (на теле)
Арай сатаан аһаабат, Урданар буола уойбат этим. М. Тимофеев
△ Ханан эмэ болчуохтан, бөлчөҕөрдөн (үксүгэр, маһы этэргэ). ☉ Иметь нарост, наплыв, утолщение (обычно о дереве)
Мас урданан хаалбыт. ЯРС
Моонньоммут мастары уһуннук кэтээтэххэ, моонньооһун үөһээ кытыытыгар мас хатырыга икки-үс нэдиэлэнэн соноон барар, онтон бөлчөйөн, урданан тахсар. СОТ

аат. Киһи, сүөһү этигэр үүнэн тахсыбыт ыарыыта суох бөлтөгөр, болчуох. ☉ Нарост, шишка (на теле человека, животного)
Балбаара эмээхсин хараҕын аннынааҕы урун туппахтаата. Амма Аччыгыйа
Биир баскыһыанньаҕа Дьөгүөрдээн Байбал Сэмэнэптэн уҥа атаҕар күөгэлдьигэс урдаах …… оҕуһу «күнү күҥҥэ» уларсан ылан Микиитэни илдьэ от тиэйэ барда. Амма Аччыгыйа
Дьалбыйар ойуун саамай кыра …… уола сүүһүн ортотунан кыһыл оҕо сутуругун саҕа хап-хара урдааҕа эбитэ үһү. Л. Попов
△ Маска, үүнээйи умнаһыгар үүнэр, үөскүүр бөлтөгөр. ☉ Наплыв, нарост (на стволе растения). Хатыҥ ура
□ Тииккэ үүнэр урдары, таба лабыктатын хоспоҕор, ампаарыгар мунньар эбит этэ. ЕА НТ
тюрк. ур, оры

1. аат., кэпс.
2. Туох эмэ киһи тугу да кыайан көрбөтүн эбэтэр сатаан сылдьыбатын курдук өрө ытыллыыта, өрүкүйүүтэ, ытылҕана. ☉ Взвихрение или сильный наплыв, движение какой-л. массы (напр., пыли, тумана, воды и т. п.), мешающие человеку видеть окружающее или совершать какие-л. действия
   Буурҕа хаары көтүтэн күдээритэр будулҕанын ортотугар биир киһи …… кинилэргэ кэлэн иһэр. Н. Якутскай
   Будулҕан бөҕө буолан кэллэ, Буордаах хаар тигинии типтэ. С. Васильев
   Түүҥҥү будулҕан өрүкүйэн Куорат барыгын үллүйэр, Кини үлэтиттэн дьэ кэлэр Чуҥкуйан турар дьиэтигэр. И. Чаҕылҕан
   Оччоҕо, күүстээх сүүрүктээх үрэх будулҕаныгар түбэһэн баран, икки биэрэктэн биирдэригэр тиксиэхтээххин. Суорун Омоллоон
3. Киһи өйүн-төйүн кыайан булуммат ытылҕана, аймалҕана, быһылаана. ☉ Большая суматоха, неразбериха, в которой человеку трудно разобраться
   Дьоннор охсуһуу будулҕаныгар төһө бириэмэ ааспытын олох да умнан кэбистилэр. С. Никифоров
   Дьоннор будулҕаннарыгар буолан кини тылын үгүстэрэ өйдөөн да истибэтэхтэрэ. Д. Таас
   Ити курдук, Тайҕа эбэ хотуҥҥа сүүрбэ үс сылы быһа олох хара будулҕаныгар ытылла сылдьан, эдэр сааспын бараан эрдэхпинэ, ыраахтааҕы уһуллубута. Эрилик Эристиин
4. даҕ. суолт.
5. Киһи тугу да кыайан көрбөтүн эбэтэр сатаан сылдьыбатын курдук өрө ытыллар, өрүкүйэр; ытылҕаннаах (хол., силлиэни, туманы, сүүрүгү этэргэ). ☉ Густой и кружащийся вихрем или бурливый, кипучий (о вихре, тумане, течении и т. п.). Будулҕан туман. Будулҕан буурҕа. Будулҕан буруо. Будулҕан долгун. Будулҕан сүүрүк
   □ Үс ыйы мэлдьи туман быыһыгар кирийэн турбут куорат, бүгүн аан маҥнай будулҕан бүрэдэһинин хастыы анньан, бэйэтин толору киэбин-таһаатын …… тэниччи тардан кэбистэ. В. Яковлев
   Будулҕан буруо ортотуттан фашистар, бу барыс гына түһээт, мэлис гыналлар — буору уобаллар. С. Никифоров
   Инньэ диэт күөллэри күөннэрин күллэрдэ, Өрүскэ үлүскэн сүүрүгү мөхтөрдө, Муораҕа будулҕан долгуну туруорда, Байҕалга баргыһар бааллары хамсатта! П. Тобуруокап
   △ Өрүкүйэр силлиэлээх, туманнаах. ☉ С бушующей бурей, туманами (напр., о море, океане, сильных морозах и т. п.)
   Кини бэйэлээх [Ый төрөөбүт ытык хайатын] Будулҕан дьыбарын Буркунугар булкуллан, Эрэһэтигэр эриллэн Иитиллибит эбит! С. Зверев
   Туманнаах будулҕан тымныылаах Дьокуускай куораттан турбутум,— Сырыыттан, үлэттэн сылайан, Сынньана Кавказтаан иһэбин. Күннүк Уурастыырап
   Буурҕа-тыал, хаһыыра ытаа, бар Бу тымныы будулҕан киэһэҕэ. С. Тарасов
6. Киһи өйүн-төйүн кыайан булуммат ытылҕаннаах, быһылааннаах. ☉ Полный большой неразберихи, бедствий, перипетий (напр., о временах войны)
   Уот будулҕан дьыллартан Мин баар курдукпун, Фашизмы самнарбыт өрөгөйдөөх күммүтүгэр Мин Кыайыы былааҕын рейхстаг үрдүгэр Күөрэтэн күндээрдэ анньыспыт курдукпун. М. Ефимов

аат. Киһи-сүөһү сыты билэр уонна тыынар уоргана. ☉ Нос (орган обоняния)
Арай биир хараҥа ойуурга чугаһаабыппар, куһаҕан баҕайы туох эрэ сыта муннубар саба биэрдэ. Суорун Омоллоон
Сыыр хааһа быстыбыт хаспаҕыттан буруо сыта муннугар би лл эр. Н. Якутскай
Ыт хараҕынан көрүөн иннинэ муннунан сытырҕаан билээччи. М. Доҕордуурап
♦ Мунна да бүппэт (тыбыырбат) — ыалдьыахтааҕар туму улаабат даҕаны, допдоруобай. ☉ Совершенно здоровый. Үс ый ааһар, биэлсэр мунна да бүппэт. Ам ма Аччыгыйа. Мунна тыаһаан барда — утуйан хаһыҥыраан барда. ☉ З а снул, погрузился в сон; захрапел
Сотору соҕус буолан баран, сылайбыт кырдьаҕас ийэ мунна тыаһаан барда. Су о ру н О мо ллоон. Аргыс дьонум күүстээх үлэттэн сылайбыттара эбитэ буолуо, түргэн ба ҕайытык утуйаннар, муннулара тыаһаан барда. «ХС». Мунна тыбыы рар — муннуттан хаан кэлэр. ☉ Кровь из носа сочится
Архип мунна тыбыырыар диэри араатардыыр. «ХС». Мунна тыырыллыбыт (киһи) — үгүс эрэйгэ-буруйга сыл дьан, олоххо улаханнык эриллибит (ки һи). ☉ Претерпевший жизненные невзгоды, битый жизнью
Эдэр, элбэхтик эриллибэтэх, мунна тыырыллыбатах эристиин. Онон кэнтиккэ киирэн биэриэн сөп этэ. Болот Боотур. Мунна (мунна-уоһа) кэрдиллибит (киһи) — үгүс эрэйгэ-буруйга сылдьыбыт киһи. ☉ Пе реживший много горя, претерпевший жизненные невзгоды, бывалый, видавший виды
Мин даҕаны муннум кэрдиллибит уолбун! Холобура, борохуолкаҕа эргиэни бэркэ билэбин. Р. Кулаковскай
Мин эдэр эрдэхпиттэн холкуос олоҕор эриллибит, муннум к э р д и л л ибит киһи буолан тулуктаһабын. Н. Габышев
Син үөрэнэн-үөрэнэн, эрэйдэнэн-эрэйдэнэн, мунна-уоһа кэрдиллэн, дьахтар даҕаны эр киһиттэн итэҕэһэ суох буолар. «ХС». Муннуга бэрдэр — муоска бэрдэр (оҕустар) диэн курдук (көр муос I). Уол кырдьыгын этитэн, муннуга бэрдэрэн, тута сөрөөн билиннэ. Муннугар сыттаах — аска-үөлгэ түбэһэ түһүмтүө, туһалааҕы куоттарбат (киһи). ☉ Удачливый, везучий на угощения, не упускающий выгоды
Төһөтүн да иһин, Топорковтара муннугар сыттаах күтүр быһыылаах. Софр. Данилов
Бу муннугар сыттаах манна олоро түһэн олоотообут, тугу эрэ билбит быһыылаах. В. Протодьяконов. Тэҥн. көхсүгэр оноҕостоох (көр көҕүс II). Муннугар тумуу да киирбэт — доруобай, туох да ыарыыга, дьаҥҥа-дьаһахха ылларбат. ☉ Не поддающийся болезням, совершенно здоровый
Аҕалара барарыгар ийэлэрэ Кантира бокуонньук, муннугар тумуу да киирбэккэ өлүөр хаалбыта. Эрилик Эристиин
Үчүгэйдик олороллор үһү. Мун нуларыгар тумуу да киирбэт үһү. Р. Кулаковскай. Муннугар харалаах т ү ө л б э. — айыылаах, буруйдаах. ☉ Греш ный, виноватый. Муннугар харалааҕын билинэн саҥата суох сылдьар. Муннуҥ анныгар (ыллаа, саҥар) — үчү гэйдик иһиллибэт гына, кыратык киҥи нэйэн (саҥар, ы л лаа). ☉ Тихо, невнятно, еле слышно, шёпотом, себе под нос (петь, говорить)
Мин санныбар кыра туурка саалаах, тугу барытын умнан баран, тыа суолун устун муннум анныгар киҥинэйэн ыллыы истим. Амма Аччыгыйа
Даша муннун анныгар ыллыыыллыы, сирэйэ-хараҕа сырдаан, туран к э л л э. М. Доҕордуурап
Арыт эмиэ тугу эрэ толкуйдуур курдук, сирэйэ-хараҕа дуоспуруннанан кэлэр. Муннун анныгар киҥинэйэн саҥарар. «ХС». Муннунан да, айаҕынан да тыыммат кэпс. — тугу да хардарбат, үчүгэй да, куһаҕан да диэн тыл быктарбат. ☉ соотв. не проронить ни слова, набрать в рот воды. Ойуун муннунан да, айаҕынан да тыыммакка, истибэтэх буолан хаалбыта. Болот Боотур
Дьэк ии м муннунан да, айаҕы нан да тыыммакка олорон, балыгы кутурук өттүттэн саҕалаан, кылгас-кылгастык кэрчиктээн испитэ. Н. Заболоцкай
Таня аҕатынаан дьиэлэригэр кэлэн киирбиттэрэ, и й э л э р э муннунан да, айаҕынан да тыыммат буолбут. М. Доҕордуурап. Муннун быатын соспут элэк. — сыыҥа т ү һ э с ы л д ь а р (оҕону этэргэ). ☉ С о п л и в ы й (о ребёнке)
Муннун быатын соспут үстээх-түөртээх уол хостон быган көрөн баран төттөрү сүүрдэ. «ХС». Муннун туур кэпс. — кими эмэ кырбаа. ☉ Набить морду кому-л.
Дуолан охсуһуу турда. Хас да киһини ытатан, хас да муннуну тууран, «илиҥҥилэр» кыайан-хотон төнүннүлэр. Амма Аччыгыйа. Муннуҥ тыаһа муораҕа тиий — муннугун күүскэ тыаһатан, кытаанахтык утуй. ☉ Заснуть крепким сном, задавать храпака
Өлөксөөстөөх утуйан муннуларын тыаһа муораҕа тиийдэ. Г. Нынныров
Сылайбыт дьон утуйан, хайыы үйэ муннуларын тыаһа муораҕа тиийдэ. «ХС». Муннуҥ анныттан ырааҕы көрүмэ — уһуну-киэҥи толкуйдаабакка күннээҕинэн олор. ☉ соотв. не видеть дальше своего носа
Хайдах дьаһанан оло руохтарай маннык дьон. Уһуну-киэҥи толкуйдуур диэн суох, муннуларын анныттан ырааҕы көрбөттөр. «ХС». Муннуҥ быатын сөрөн сэнээн. — эн баҕас бу дьыалаҕа тугуҥ кыттыгаһай диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ Сопляк, молокосос, не лезь не в своё дело
Бу эн хаһыатыҥ үһү дуу, тарбыйах! Хата, муннуҥ быатын сөрөн, ол баар! Бар ман тан! Суорун Омоллоон. Муннуттан сиэт — киһини өй-санаа өттүнэн баһыйан, этэриҥ хоту илдьэ сырыт. ☉ Вскружить голову кому-л., держать на коротком поводке, водить за нос кого-л.
Кинини баҕас муннуттан сиэтээ инибин.  «Биһиги уолаттарбыт муҥнаахтары муннуларыттан сиэтэр оҕо кэлбит эбит буоллаҕа», — Аана тылын таһааран иһэн, айаҕын ньимиччи тутунна. М. Доҕордуурап
Хайа баҕарар үрдүк сололоохтору үөрэҕинэн, өйүнэн баһыйан, муннуларыттан сиэтэ с ы лдьар …… кыахтаах киһи этэ. «ХС». Мурун бүөтэ кэпс. — ийэтэ-аҕата куруук сыллаан саатыыр саамай таптыыр кыра оҕолоро. ☉ Ребёнок, пользующийся особой любовью родителей (обычно младший), любимчик
Чороҥ соҕотох кыыстара — мурун бүөтэ Милалара бы йыл иккискэ киирэр. Р. Баҕатаайыскай
Сүппүт оҕо сааспын санаан, ону үйэтитэн бу кэнники төрөөбүт оһоҕос түгэҕэ, мурун бүөтэ оҕобун «Туораах» диэбитим. Н. Босиков
Саамай кырабыт, били, мурун бүөтэ, оһоҕос түгэҕэ уолчаан — Уйбаачаан, көр бэл кини — сэттис кы лааска тиийэ оҕуста. «ХС»
Ыт мунна баппат көр ыт II. Барбахтаабыттара. Иннилэригэр эмиэ ыт мунна бап пат ыркый ойуура кэлбитэ. Д. Таас
Тоҕой Сэ лэ арҕаа кэриититтэн харыйа тыа саҕаланар. Ыт мунна баппат ычыкыын ойуура. Л. Попов
Ыттар саҥалара ыт мунна баппат ыркый ойуурун кэтэҕэр иһиллэр. Р. Кулаковскай. Ыы муннугунан (анньылын, кэтилин) кэпс. — уун утары, субу кэтиллэ түһүөх курдук. ☉ Нос к носу встретиться, столкнуться
Тэппэй тыаны туораан иһэн тыа саҕатыгар турар эргэ өтөххө ыы муннунан кэтиллэ түспүтэ. Далан
Арай биирдэ разведкаҕа сылдьан, …… биир бандьыыкка ыы муннубунан кэтиллэ түстүм. А. Сыромятникова
Сүппүт сүөһүлэрин кө рд ү ү с ы л дьар олохтоох да, а а һан иһ эр да сахаларга ыы муннугунан анньылла түһүөххүн сөп. «ХС»
◊ Ыт мунна түөлбэ. — таска чалҕарыйан тахсан, дьапталҕаланан таастыйа хаппыт хатыҥ симэһинэ (урут чэй оннугар иһиллэр). ☉ Грибной наплыв на коре берёзы, который употребляли вместо чая, чага
Хатыҥ туоһугар үүнэр ыт мунна диэнинэн сахалар саарыны кырааскалыыллар. Суорун Омоллоон
др.-тюрк., тюрк. бурун, кирг. мурун