дьүһ. т., кэпс. Көнтөрүктүк, күдэхтээхтик (хамсан — улахан, модьу-таҕа киһи туһунан). ☉ Неуклюже, но энергично (двигаться — о крупном, грузном человеке)
Аппаньимис ааннардаах, Урдаах тииттэр баар эбиттэр. Атыттара, аадас-суодас, Ол тииттэргэ куоппуттара [охсуһары сатаабат аптаах албын сир дьоно]. Күннүк Уурастыырап

аат. Киһи, сүөһү этигэр үүнэн тахсыбыт ыарыыта суох бөлтөгөр, болчуох. ☉ Нарост, шишка (на теле человека, животного)
Балбаара эмээхсин хараҕын аннынааҕы урун туппахтаата. Амма Аччыгыйа
Биир баскыһыанньаҕа Дьөгүөрдээн Байбал Сэмэнэптэн уҥа атаҕар күөгэлдьигэс урдаах …… оҕуһу «күнү күҥҥэ» уларсан ылан Микиитэни илдьэ от тиэйэ барда. Амма Аччыгыйа
Дьалбыйар ойуун саамай кыра …… уола сүүһүн ортотунан кыһыл оҕо сутуругун саҕа хап-хара урдааҕа эбитэ үһү. Л. Попов
△ Маска, үүнээйи умнаһыгар үүнэр, үөскүүр бөлтөгөр. ☉ Наплыв, нарост (на стволе растения). Хатыҥ ура
□ Тииккэ үүнэр урдары, таба лабыктатын хоспоҕор, ампаарыгар мунньар эбит этэ. ЕА НТ
тюрк. ур, оры

туохт. Иһэн, үллэн томтойон таҕыс эбэтэр оннук уһулу ойон тахсыбыт курдук дьүһүннээх буол. ☉ Округло выпячиваться, выпучиваться или иметь сильно выпуклый вид
Сүүһүгэр кус сымыытын саҕа бөлтөйбүт урдаах …… илин аһа кыырыктыйан эрэр эмээхсин, Хачыгыр диэки эргиллэн көрөөт, хаһааҥҥыттан эмэ өстөөҕүн көрбүт курдук дьэбидис гына түстэ. Эрилик Эристиин. Тэҥн. бөлчөй

туохт., кэпс. Туохтан эмэ куттанан сэрэхэдий, кэтэн. ☉ Побаиваться, опасаться, остерегаться (возможных неприятностей)
Куһаҕана буоллаҕына «хаһан тута кэлэллэр» диэн, мэлдьи кэтэһэ, дьаархана, санаа оҥосто сылдьыыта этэ. Күннүк Уурастыырап
Хабырыыс манна сынньана түһүөн да дьаарханна. Сэниэтэ төһө да эһиннэр, иннин хоту ааһа барда. И. Гоголев
Баайдар, кинээстэр, оннооҕор Урдаах кулуба, киниттэн кистии-саба дьаарханаллара, куттаналлара. И. Никифоров

туохт.
1. Урдаах буол (эккэр-сииҥҥэр). ☉ Иметь шишку (на теле)
Арай сатаан аһаабат, Урданар буола уойбат этим. М. Тимофеев
△ Ханан эмэ болчуохтан, бөлчөҕөрдөн (үксүгэр, маһы этэргэ). ☉ Иметь нарост, наплыв, утолщение (обычно о дереве)
Мас урданан хаалбыт. ЯРС
Моонньоммут мастары уһуннук кэтээтэххэ, моонньооһун үөһээ кытыытыгар мас хатырыга икки-үс нэдиэлэнэн соноон барар, онтон бөлчөйөн, урданан тахсар. СОТ

хаарый диэнтэн төхт
көрүҥ. Инчэҕэй кыыһы тымныы салгын биирдэ эпсэри ылан кэбистэ, быһыта хаарыйталаата. Л. Попов
Урдаах [киһи аата] ити минньигэс тылларын быыһыгар ону кыбытан, кийиитин, хоноһотун хаарыйталаата. И. Никифоров
Киһи сирэйин мууһунан хаарыйталаан баран эмискэ быһа охсон ылар чысхаан биллэр. Н. Павлов

туохт. Кимиэхэ эмэ уун-утары ыган кэл. ☉ Подойти вплотную к кому-л., напирая грудью
Уолаттар өһүргэннилэр, сымыыт саҕа урдаахтара Сата Байбалы охсуох курдук ынан кэллэ. И. Гоголев
Семёнов дэлби ыстаныах курдук үллэ кыыһыран, илиитин сутуруктуу тутан, Хаппытыаҥҥа ынан кэллэ. А. Сыромятникова
Тихон тугу да саҥарбакка, оҕонньор ынан кэллэҕинэ, тэйэн биэрэ, кэннинэн тэйдэҕинэ, иннинэн дьүккүйэ турда. «ХС»

аат. Эргэрбит, кытааппыт үтүөрэн биэрбэт искэн; мэлдьи ыалдьа сылдьар ситэ оспотох дириҥ баас чэрэ. ☉ Застарелая опухоль; след, рубец от глубокой раны (к-рый постоянно побаливает). Бэргэ буол
□ Таастыйан, кытаатан бэргэ буолан хаалбыт. ПЭК СЯЯ
Үөһээ үлүскэннээх халлааҥҥа илиэһэй бииһигэр баһылык буолбут илбистээх кырыа тыыннаах, бэлэһин төрдүгэр бэс кытыйа саҕа сиикэй бэргэ урдаах, уолуйан уһуктар Улуутуйар Улуу Суорун тойону кытта уруурҕастахха сөп буолсу. П. Ойуунускай
[Сабырыкы] эмин харыстаныытын кыайбакка, хаҥас таныытын аттынан үөһээ уоһугар түү мээчик саҕа эт бэргэлээх. Күннүк Уурастыырап
◊ Эт бэргэ харах — кытаран көстөр үрүҥнээх, уу-хаар баспыт, чэмэлкэйэ суох харах (үксүгэр ойуун, олоҥхо абааһыларын ойуулуурга тут-лар). ☉ Красноватые, воспаленные глаза (в олонхо: обычно о глазах шаманов, злых духов и племени абаасы)
Хайа хайдыбытын курдук хаспахтаах Хааннаах сиикэй эт бэргэ хараҕынан Буспатах мунду миинин курдук Буордааҕынан бурулуччу көрөн кэбистэ. П. Ойуунускай
[Дүҥүр] ыҥыртыыра эт бэргэ Харахтаах абааһылары Иһиллэрэ энэлгэн Ыалдьыттаабыт ыалын аайы. И. Гоголев

туохт.
1. Илиилэргин туора уун. ☉ Растянуть руки в стороны
Хочо дуу, алаас дуу иннигэр эмискэччи нэлэс гына түстэхтэринэ, мэлдьи үөрүүлээхтик соһуйар буоларым. Илиибин быластаабытынан халдьаайыны таҥнары сүүрэр этим. Амма Аччыгыйа
Сонун көхөҕө ыйаан баран, саала дьыбааныгар кэлэн, илиитин быластаабытынан лах гына олордо. М. Попов
Мефодий кэнниттэн сүүрэн испит Остапенко эрэйдээх, хайдах эрэ дьиибэтик өрө эһиллэн баран, оҥхой быарыгар быластаабытынан оҕунна. ССС
2. Былаһынан кээмэйдээ. ☉ Измерять маховой саженью
[Дьаакып кинээс:] Өлөксөй, ити уол отун көрөн быластаабытыҥ дуо? Сыарҕата тахсыыһык дуо? А. Софронов
Торбос абааһыта. Чаччыстыбыт Чараас иэдэстээх, Ырдьайбыт Дьэбиннээх тиистээх, Ынайбыт дэдэгэр истээх …… Сииргэ-аһыырга тиэтэйбит Сэбэһэ быатын быластаата. С. Васильев
Өлүөскэ саамай улахан балыгы хаптарбыт: — Су-баччаны, — диэн баран, икки илиитин быластыыр. Н. Габышев
3. Киэҥ уһун сиринэн тайаа, тугу эмэ тилэри киэптээ. ☉ Распространяться, простираться на большом пространстве
[Борокуот] Ындыылаах баарсаны буксуурдаан Көс сири быластаан субуйда, Ыһыытыы-хаһыытыы чоргуутаан Биэрэккэ эрдээхтик дьулуйда... С. Васильев
Хайаҕа Мантан ыраах, оол, үөһэ, мамонт кыыл аһыытыныы Кырыыланан, эбии үрдээн, Кыйыр арҕас быластыыр. Р. Баҕатаайыскай
4. Туора сараадый (хол., көтөр кынатын, мас мутугун тустарынан). ☉ Раскидываться, растопыриваться (о ветвях дерева, крыльях крупных птиц)
Хаххан буоллаҕына, ойоҕун кытта бырастыылаһан-бырастыылаһан баран, кынатын быластыаҕынан быластаан, хоту диэки көтөн сабырыйа турбут. Суорун Омоллоон
Дьорҕоот, ити туох көтөрө биһиги үрдүбүтүгэр кэлэн быластаан хаалла? Н. Заболоцкай
Сиэл ыйыыр дэлбиргэ баайар Сэттэ урдаах кырдьаҕас тиит Суон, хаппыт мутуктарынан Суолу туора быластаан турда. С. Васильев

туохт.
1. Кимиэхэ эмэ киэбирэ, киэмсийэ тутун. ☉ Вести себя надменно, напускать на себя важность
[Дьаакып кинээс:] Хайа, нохоо, Тиитэп! Аҕаҥ тоҕо кэлбэтэ? Улуутуйан олордоҕо дии. А. Софронов
«Арамаан Дьөгүөрэп хотуна Марыына, арыгыта аҕаллын, умнаһыкка дылы киһинэн ыытан баран, улуутуйа сыппатын, сирэй бэйэтинэн аҕалан биэрдин», — диэн буолла. Амма Аччыгыйа
Уопуттаах киһи буолан улуутуйбутун көрүөҥ этэ. Суорун Омоллоон
2. көсп. Ураты улахан, кэрэ көстүүлээх курдук буолан көһүн. ☉ Выглядеть, смотреться величаво, величественно
[Очуостар] Чыыстай улугурбут уутун маныыр курдук, чуумпуран, улуутуйан олороллоро көстөр. Н. Заболоцкай
Күн аннын диэкиттэн түөрт кылбаа маҥан көтөр улуутуйа мөлбөйөн, кэрэтик дайбанан кэлэн аттыбытынан көтөн аастылар. И. Данилов
Манна Алдан кэҥээн-киэптэнэн улуутуйа устар эбит. «ХС»
◊ Улуутуйар Улуу (Хара Суорун) тойон миф. — этиҥ таҥаратын аата. ☉ Громовержец (божество)
Уолугун төрдүгэр Улар саҕа урдаах Уолуйан уһуктар Улуутуйар Улуу тойоҥҥо умсуйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үөһэ үлүскэннээх үрдүк мэҥийэ халлаан Үөтүүлээх үрүт өттүгэр үөскээбит, Аныардаах алып-чаалай халлаан Алдьархайдаах аймахтарын аҕалара-ийэлэрэ буолбут Улуутуйар Улуу тойон. П. Ойуунускай
[Хаҥыллай:] Улуутуйар Хара Суорун тойон Хаһан эмэ хара суор буолан кубулунан Уол оҕо чулуутун үрдүнэн Анаан-минээн халаатыыр дииллэр. И. Гоголев