побуд. от күүр = 1) поднимать; вздымать; напрягать; былчыҥҥын күүрт = напрягать мышцы; 2) возбуждать, раздражать.

мышцы, мускулы; хары былчыҥа двуглавая мышца; бицепс; былчыҥ эт жилистое мясо; былчыҥҥын күүрт = напрягать мышцы.

дьүһ. туохт.
1. Оҥостон туран кэҥэт (үксүгэр ыллаары гыммыт киһи күөмэйин оҥостон, кэҥэтэн, чөллөрүтэн хабарҕатын быччыҥнарын күүрдэрин этэллэр). ☉ Прочищать (горло); напрягать мышцы (горла, груди)
Көҥдөй түөһүн көҥкөтөн, Саҥата суох үөһэ тыынна, Төрүөтэ суох кыйаханна. Р. Баҕатаайыскай
Кэрдиис хабарҕатын дабатан Кэпсээн-кэҕийэн киирдэ, Көмүс күөмэйин көҥкөтөн Күөрэтэн-дьиэрэтэн барда... С. Васильев
Ыйдаҥатааҕы тэргэн тиит күлүгүн саҕа эриэн үөн бөҕөлөр …… кинини тоһуйан үөлэс айахтарын көҥкөтөн, дириҥ куолайдара хараара чөҥөрүспүттэр. Д. Апросимов
2. Күөмэйгин күүрдэн улаханнык саҥар, ыллаа. ☉ Говорить, петь громким голосом; петь басом, басить
Күөмэйин көҥкөтүөҕүнэн көҥкөтөн, куолаһын сонотон, салгыы ыллаан сатаарытта. Болот Боотур
Толуу бэйэҕин Тото көрөммүн, Үтүө бэйэҕин Үөрэ көрөммүн, Алтан чороон Айахпын атыттым, Көмүс чуораан Күөмэйбин көҥкөттүм. Болот Боотур

туохт.
1. Күүрэн өрө үлүн, өрө күүр (ууну, долгуну этэргэ). ☉ Подниматься, вздыматься (о волнах)
Модун Муора уута түллэн, Түллэн, үллэн күллэ. Күннүк Уурастыырап
Дьоҕойон долгуннар Өрүтэ түллэҕит, Дархан очуоска Күүскүтүн эһэҕит. М. Ефимов
△ Өрө күөдьүй, өрө субулун (хол., буруо). ☉ Клубящимися столбами подниматься вверх (напр., о дыме)
Очуос тумул быарыгар, Оттоох таала сыырыгар Сангаар куората көһүннэ, Салаҥ буруо түлүннэ. С. Васильев
2. Быччыҥнаргын күүһүҥ муҥунан күүрт; күүр. ☉ Напрягать мышцы; напрягаться
Аҥаа Моҥус түллэр, Үчүгэй Үөдүкүнү түөрэ халбарыйар, аны кини Миинэ түһэр. И. Гоголев
Үрүҥ эриэн кунан оҕус Сиһэ түллэ түрдэстэн Сири сыллыы дьүккүйэр. Күннүк Уурастыырап
Киһи куйахата дьыр гынна, быччыҥнара түллэн кэллэ. Болот Боотур
Түөһэ түллэ түһэн, наһаа эрчимнээхтик кыланна. Амма Аччыгыйа
△ Туох эмэ баттааһын көмөтүнэн үлүн. ☉ Напрягаться под давлением, воздействием чего-л.
Бары эттиктэр итийииттэн түллэллэр, сойууттан тардаллар. СПН СЧГ
3. Эккин-сииҥҥин барытын күүрдэн үнүн, ыгыһын (хол., оҕолоноргор). ☉ Тужиться (напр., при родах). Дьахтар оҕолоноругар сатаан тыыныахтаах уонна түллүөхтээх
4. көсп. Күүһүр, күүрээннэн, өрө күүр. ☉ Поднапрячься, поднатужиться
Түлүннүн тыыл, фронт бүттүүн күүспүт Түргэнник кыайар туһугар. Дьуон Дьаҥылы
Олох сайдарын туох да кыайбат, Оргуйар, түллэр, дэбилийэр. И. Эртюков
Күүстээх демонстрациялар түллэн ааһыталыыллар. Амма Аччыгыйа
Дьон курдук дьонноруҥ, Чурапчы, Сороҕо суоҕун да иһин, Дьэ хаһан даҕаны эн бачча Түллэн үлэлии илигиҥ. Дьуон Дьаҥылы
ср. тув. түлүк ‘разгар, наивысшее напряжение’, кирг. түлүк ‘мучение, трудность’

туохт.
1. Онон-манан түллэн таҕыс (хол., уу үрдүн этэргэ); күүрэн мырчыһын (хол., хаас, сүүс). ☉ Вздыматься, колыхаться (напр. о волнах); сморщиться, нахмуриться (напр. о бровях, лбе)
Хара тордох буруо, түрдэстэ-түрдэстэ халлааҥҥа харбаһан тахсан, тэллэй курдук тэнийэр. И. Данилов
Харытыан хаастара түрдэһиннилэр, сүүһүн тириитэ туоратынан дириҥник курбуулаан мырчыһынна. Л. Попов
Тимир эркиннээх үрдүк баарса хотоҥнуур, долгун түрдэстээт ону үрдүнэн өрө көтөр. Н. Абыйчанин
Биһилэхтии былчыҥнар анныларынан уһаты былчыҥнар бааллар, олор түрдэстиилэриттэн ньиэрбэ кылгыыр. ББЕ З
2. Быччыҥҥын күүрт (хол., туох эмэ хамсааһыны оҥороргор). ☉ Напрягать мышцы (напр., делая какое-л. движение)
Эһэ тыыллаҥнаата, онтон хайдах эрэ ыстанардыы түрдэһиннэ. В. Протодьяконов
Кыдамаһыт Ыкынаачай уһун атырдьаҕынан уһун оту батары анньар, түрдэстэ түһээт өрө баһан таһаарар уонна от үрдүгэр ыһан күдээритэр. Ф. Постников
Кылаабынайа, тирэххин үчүгэйдик булун, түрдэстибэккэ холкутук кыҥаа, чыыбыскын оргууй тарт. В. Башарин
3. көсп., кэпс. Ыгымсыйа кыыһыр, кыйахан. ☉ Сердиться, приходить в раздражение
Эһиги сир туһунан саныыргытын истээт, хайдах курдук түрдэстибитин көрбөтүгүт дуо? Амма Аччыгыйа
«Мин түрдэстэн тылласпыт тылбын баалаама дуу», — диэтэ. Р. Кулаковскай
Кытаахап иһигэр олус кыыһыран, улаханнык түрдэстэн, санаа бөҕөҕө түһэн, бөлүүн сытан турбут тиитин төрдүгэр тула хаама мээрик буолла. «ХС»
ср. хак. тыртыстан ‘сердиться, злиться’