несов. см. нарезать.

сов. 1. что, чего (нарезать) бысталаа; порезать мясо эти бысталаа; 2. что (поранить) быс; порезать палец тарбаххын быс.

сов., цодрезать несов., подрезывать несов. что 1. (укоротить) кылгат, сарбый, тэҥнии быс; 2. (срезать) быс, быһа кэрт, быһа баттаа; 3. (нарезать добавочно) эбии быс; подрезать хлеба килиэптэ эбии быс.

нареч. 1) тонко, тонким слоем; халбаһыыны чараастык быс = тонко нарезать колбасу; 2) легко; чараастык таҥын = легко одеваться # чараас-чараастык көр = нежно-нежно посматривать; чараас-чараастык чыпчылый= часто мигать, моргать (обычно о девушке с нежными веками).

туохт. Кыра кыратык быһыталаан кэрдиистэри таһаар. ☉ Делать зарубки, зазубрины, надрезы
Кэрэ сылгы кэрдиис хабарҕатын кэрчийэ быһан кэккэлэччи туппут курдук кэрдиис көмүс киирэр кирилиэстээх. ПЭК ОНЛЯ I
ср. монг. хэрчи ‘нарезать, разрезать’

туохт.
1. Ононманан дэхситэ суохтук кыс, суор. ☉ Неровно нарезать, нарубить
Көр бу сыппах быһаҕынан оломооттоно кыһыллыбыттыын, үүттэммиттиин, билигин да быстан түһэ илик талах быатыныын бу миэнэ! Хомус
2. Өрө көтө, өрүкүйэ түс. ☉ Прийти в возбуждение, возбудиться
Кыра урдус эмиэ өрө оломооттоно түстэ: «Тииһин көтүрүтэ сынньан биэриэххэ наада», — уонна күлэн алларастаата. М. Доҕордуурап

I
туохт. Киэҥник хардыылаа. ☉ Широко шагать. Түргэнник хааман оломооттоо
□ От охсон оломооттуу турар. СГФ СКТ
II
туохт.
1. Бөдөҥ-бөдөҥнүк быс, ойута оҕус. ☉ Нарубить, нарезать на крупные куски, отколоть от чего-л. крупные части
Дьэ, сыаны, эти сиэн оломооттоон эрэллэр. ПЭК ОНЛЯ I
Уолах тиит орто чууркатын оломооттоон ылан олоччу уурбут курдук уһун дьондоҕор сотолоох эбит. Саха фольк. Эриллэҕэс тиитим орто дүлүҥүн Оломооттоон ылан олоппут курдук, Эриллэ дапсыл харылаах эбит. П. Ойуунускай
Урукку курдук, хотуурунан Оломооттуур уурайбыт. С. Тимофеев
2. Онон-манан көтүмэхтик быс, оҕус (оту), хас (буору), күрт (хаары). ☉ Небрежно косить (траву), счищать (снег), копать (землю) там и сям
Ол, эн сатаан хаары күрдьүөҥ дуо? Онон-манан оломооттуоҥ! Р. Баҕатаайыскай

туохт.
1. Быһыталаа, кырбастаа. ☉ Резать, нарезать что-л. на мелкие части
Бэйэтэ хаамар косилкалар, сиилэс отун кырбыыр массыыналар биир кэм куугунас тыастарынан аргыстанан үлэ күннэрэ ааһаллар, ааһаллар. Л. Попов
Албын бааһынай түгэҕэ дьөлө быһыы аһаҕас солуурчахха эти буһаран, кырбаан баран, укпут эбит. Суорун Омоллоон
Ася лапсаны кырбыыр, миэхэ эргиллэн, хантан, ханна баран иһэрбин эҥин ыйыталаһар. Н. Габышев
2. Күүскэ оҕус, сырбаталаа. ☉ Бить, ударять по чему-л. твердому
Мин чаһыны көрөн тураммын, халанчаны кырбаатым да, бука бары үмүрү тардыллан, үлэҕэ киириэх тустааххыт! Амма Аччыгыйа
Сырҕан эһэлэр кэлэн Сытырҕаан сырдырҕаттылар, Чөҥөчөгү кырбаатылар. Эллэй
Дириҥ муора долгуна Дэриэспэ тааһы кырбыыр. С. Васильев
△ Быһыта оҕус, быһыта биэртэлээ (күүстээх утары тыал, самыыр туһунан). ☉ Бить, хлестать (о встречном ветре, дожде)
Сааскылыы хатан дьыбардаах түүн буолла, кылыс тыал сирэйбин быһыта кырбыыр. В. Чиряев
3. Кими, тугу эмэ ыалдьар, эмсэҕэлиир гына сыс, оҕус. ☉ Бить, избивать кого-л. [Ньукулай:] Кырбаатахха да тахсыбатах хараҕым уута таҕыста. А. Софронов
Туруйа Боҕорҕоно үрдүгэр сапта түһэр. Дабыдалын, атаҕын тоһута кырбыыр. Суорун Омоллоон
Күрүөҕэ киирэн, ынаҕы оту тула көтүтэ сылдьан үлтү кырбаата. Күндэ
◊ Кылы кырбаабыт (кырбастаабыт) курдук көр кыл
[Баһымньы:] Инньэ гынан абааһылар туох да кэмэтэ суох, кылы кырбаабыт курдук, элбэх буолбуттар. А. Софронов
ср. тюрк. кырмала ‘разбить на куски’

I
туохт.
1. Сытыы биилээҕинэн тугу эмэ (хол., сарыыны) устатынан хайыт, тыыр. ☉ Резать, разрезать что-л. (напр., замшу) чем-л. острым вдоль
Уол ойоҕор тайах тириитин сарыылаан, түөртүү илии кэтиттээх дэлэй быаны тэлэн бэлэмниир. Саха фольк. Эмээхсин …… лөкөй тайах уорҕатын тириитин тэлэн …… бөҕө-таҕа гына сулар оҥорон бэлэмниир. ФГЕ СТС. Инчэҕэй, намчы иирэ талаҕы умнаһын ортотунан хайа тэлэн баран быһах ончоҕунан сыһыары сыыйа тардан быа курдук имигэс буолуор дылы имитэллэр. АЭА ТЫС
△ Тугу эмэ силэйэн, икки аҥыы хайытан инниҥ диэки бар. ☉ Идти, двигаться вперёд, рассекая, прорезая что-л. «Победа» теплоход иннин диэки дьулустар дьулуһан, муора уутун көҥү тэлэн, Ионическай муора ыраас урсунунан устан иһэр. Н. Якутскай
Мин түөһүм чиҥ баҕайы салгыны тоҕо тэлэн истэ. Эрилик Эристиин
2. көсп. Суолла таһаар; солоо. ☉ Прокладывать дорогу
Аан бастаан тэлэн айанныыр суол куруутун ыарахан, оттон төннөр суол төһөҕө да чугас, судургу. Далан
Бэлэм хайыһар суолунан, дьон сылыктаан тэлбит суолунан, адьас дьигиргээн да көрбөккө түстүм. Р. Баҕатаайыскай
Туотук хаар түһэрин кытта Көөҥүрэ үрэх куулатынан хайыһар суолун тэлбитэ. И. Федосеев
△ Оту хотуурунан охсон тэлиини оҥор. ☉ Делать прокос (на сенокосе)
«Дьэ манан киирэн тэлэн барыах, ол көстөр хахыйахха диэри», — Пуд Ильич миэхэ тахсар сирбин ыйан биэрэр. Далан
Маҥнайгы оҕобун Маҥнай көтөҕөрүм тэҥэ долгуйа Маҥнайгы хотуур суолун тэлэрим. И. Гоголев
Кинилэр хас биирдиилэрэ бу артыал ходуһатыгар бастакы тэлиини тэлэн, бастыҥ охсооччу аатын ылар баҕалаах этилэр. А. Бэрияк
3. көсп. Тугу эмэ хайа көтөн үүнэн таҕыс (хол., тииһи, үнүгэһи этэргэ). ☉ Прорезываться (о растущих зубах); прорастать (напр., о почках растений)
Кэҕэ кыыл кэпсиир, Кэрэ өтөн үөтэр, Кэпсэллээх чыычаах кэккэлиир, Кэрэ сэбирдэх тэлэн Киэлитин киэргэтэр. С. Зверев
Саҥа тэлэн эрэр мутукча сыта минньигэс даҕаны. А. Сыромятникова
От-мас эмискэ тэлэ тэбэн, көҕөрбүт, сууммут-тарааммыт курдуга. И. Федосеев
♦ Эрэйи эҥээринэн тэлэн, муҥу муннунан тыыран көр муҥ I
Аан Ийэ дойдуга уол оҕо барахсан ортотунан курданан, уһугунан дугунан сылдьарын усталаах туоратыгар, оччоттон-баччаҕа диэри эрэй бөҕөнү эҥээринэн тэлэргэ, муҥ бөҕөнү муннунан тыырарга ананан айыллар буоллаҕа эбээт. Далан
«Эрэйи эҥээринэн тэлбит, муҥу муннунан тыырбыт» киһи дииллэрэ сахалар элбэх эрэйи-муҥу көрбүт киһи туһунан. Софр. Данилов
Харыйаан эрэйи эҥээринэн тэлбитин, муҥу муннунан тыырбытын барытын биэс тарбах курдук билэр буолан, Киргиэлэй доҕорун эмиэ да аһына, эмиэ да үтүө дууһалаах киһи диэн хайгыы санаата. А. Бродников
II
аат. Туохха эмэ (хол., сыарҕаҕа, тыыга, дьиэ аанын иннигэр) тэлгэх мас. ☉ Стлань, подстилочные доски (напр., на санях, в лодке, у входа в дом)
[Оппоос] араас тэрилин тыытыгар ууран, бэркэ оҥостон тэлигэр олорон, үрэҕи туһулаан эрдибитинэн барда. В. Тарабукин
Адарай үрдүнэн сыарҕаҕа туора тэлгэнэр тэл мастар титириктэн хаптаҕай гына суоруллан …… бэлэмнэнэллэр. АНП ССХТ
Муоста тэл маһа киһи атаҕын анныгар көстүбэккэ сытан эргичиҥниирэ. А. Гайдар (тылб.)
ср. др.-тюрк. тил ‘разрезать на узкие полоски’, тел ‘пробивать’, каракалп. тилиу, уйг. тилмак ‘нарезать, разрезать’