1. даҕ. Арбайсарбай, бэрээдэгэ суох, нарыламматах. ☉ Нескладный, негладкий, взъерошенный
   Иикир-таахыр түүлээх сүөһү. ПЭК СЯЯ
2. сыһ. суолт. Быһаарыыта суох, түҥтаҥ. ☉ Неопределенно, путано, бесцельно
   Иикир-таахыр гына сылдьыма. ПЭК СЯЯ
   Кинилэри кытта уһуннук тоҕо иикир-таахыр буолаҕын? Н. Гоголь (тылб.)

даҕ.
1. Олохсуйбут сиэргэ-майгыга сөп түбэспэт, сүөргү, куһаҕан. ☉ Противоречащий принятой этике, не соответствующий морали, грубый, непристойный
Сылгыһыт Сүөдэр атыыһыт уола аатырара толоос, кыбыстыылаах буолсу. Н. Якутскай
Биһиги аргыспыт толоос тылыттан ах баран олорбохтоотубут. Г. Угаров
Эдэр ыччат истэриттэн Толоос быһыы тахсыталыыр. Н. Туобулаахап
Симаков ити толоос элэктээһинин ким да истибэтэх курдук аһаран кэбиһэллэр. «ХС»
2. кэпс. Ситэри тупсарыллыбатах, нарыламматах, модороон оҥоһуулаах. ☉ Грубый, топорный, грубо сработанный
Мэхээлэ дьиэтин тэриэбэтэ, үлэлиир сэбэ-сэбиргэлэ барыта чэпчэки, дьоҕус, Киргиэлэй киэнэ барыта толоос, адаҕа курдук. Амма Аччыгыйа
Киэһэтигэр тоҕус мастаах, туох да толоос улахан сохсо бэлэм буолбут. М. Чооруоһап

1. даҕ.
2. Үчүгэйдик нарыламматах, модороон, томороон, салаҥ. ☉ Грубый, плохо обработанный
   Батталга, балыырга сылдьан, бара-кэлэ сатаан бадарааннаах маар баһыгар бал бааччы мас балаҕаннаммыт. Эрилик Эристиин
3. көсп. Куруубай, толоос, толкуйа суох (хол., тыл, саҥа). ☉ Грубый, необдуманный (напр., о слове, речи)
   Били, уруккута бал бааччы тыллаахтар, бу сырыыга наһаа буолбакка, туттунааччылар кинилэр буоллулар. У. Нуолур
   Олус модороон, бал бааччы тылларынан киһигин кыбыһыннарыаххын, хомотуоххун сөп. ПБН КДьСО
4. сыһ. суолт. Малтаччы, аһаҕастык, сирэйинэн (эт, саҥар). ☉ Прямо, откровенно, без обиняков (сказать, говорить)
   [Ойуурап:] Чэ мин бал бааччы этэр идэлээхпин, үөрэх суох. Сыыһа эппит буоллахпына бырастыы гыныҥ. С. Ефремов
   Ыйытыыта бал бааччы баҕайытык тахсыбытыттан Сергей олуонурҕата, кыбыста санаата. В. Яковлев
   Мунньах ахсын саҥарбакка, Кутургуйалыы хаатыйалаан Сылдьар киһи саҥарда да, Бал бааччы, үлэлээн-хамнаан Тиҥийэрин курдук мөҥөр. Р. Баҕатаайыскай

прил. 1. (острый, наточенный) сытыыламмыт, буруустаммыт, упуктаммыт; точёный нож сытыыламмыт быһах; 2. (выточенный) чочуйуу, чочуллан оҥоһуллубут; точёные изделия чочуйуу оҥоһуктар; 3. перен. (тонкий, изящный) нарыламмыт, нарын; у него точёные черты лица кини сирэйэ нарын быһыылардаах.

даҕ.
1. Салаҥ, модьу, ситэ нарыламматах (сэби-сэбиргэли, тэрили этэргэ). ☉ Сработанный, сколоченный грубо, топорно, без изящества
Остуол икки өттүгэр киһи олороругар аналлаах модороон лааппылар. Далан
Көлөттүгэс модороон сыарҕалаах тыраахтар кээһиигэ от тиэйэ сылдьар. Софр. Данилов
Оҕонньор уот иннигэр модороон оҥоһуулаах талах олоппос турарыгар куолутунан аргынньахтаан кэбистэ. «ХС»
2. Боллоруттаҕас эбэтэр олус модьу, улахан (хол., уос, мурун эбэтэр киһисүөһү миэстэлэрин этэргэ). ☉ Грубый, топорный, неизящный (напр., губы, нос)
[Тайах] салаалардаах муостарын адаарыҥнатар, …… тугу эрэ ботугуруур курдук модороон уоһун боллороҥнотор. Амма Аччыгыйа
Лаппа ситиһиилэниэн, ый тахсыбыт улахан сирэйбит, муннубут-уоспут модорооно атахтыыр. Р. Баҕатаайыскай
Сүөдэр күлэ түстэ, улахан модороон илиитин Хобороос санныгар уура охсон, таптайбахтаан ылла. А. Сыромятникова
3. көсп. Олус сөҥ, бэйэтигэр сөбө суох хойуу (киһи куолаһын этэргэ). ☉ Низкий, глухой, очень грубый, несоответствующий внешнему облику кого-л. (о голосе)
[Тровскай] сахалыы олус үчүгэйдик билэриттэн бэйэтиттэн бэйэтэ дуоһуйар курдук туттар уонна …… хойуу, модороон куоластаах. Л. Попов. Ха ра сатыын искиэрэлээх кыыс уоллуу м о д о р о о н куолаһынан бааҕынаата. Г. К олесов
ср. калм. модьрун ‘грубый’

аат. Оту кэбиһэргэ, бугуллуурга аналлаах туттар тэрил (хаппыт титириктэн нарыланан оҥоһуллубут укка оту батары анньар уһуктаах өттүгэр отучча сэнтимиэтир уһуннаах, ачаах курдук салааны (чохойу) сигэнэн баайан олордуллар). ☉ Сельскохозяйственное орудие для метания и укладки сена в копны, вилы (изготовляются из сухой лиственницы: к острому концу древка накладывается и затем привязывается в виде параллельного рога тальниковыми ремешками примерно тридцати сантиметров вспомогательная остроконечная ветка)
Дьөгүөрдээн атырдьаҕы туора тутан, илиитинэн баттыалаан чиҥэтэ-чиҥэтэ, уонча бугулу бугуллаата. Амма Аччыгыйа
Урууп быраата, биир уолан киһи Сэмэн, дьиэ ааныгар олорон, хараҕар даҕайан көрө-көрө, атырдьах сигэлиир. Күндэ
Сытыы үөрбэ атырдьаҕынан бугулу анньан ылаҕын. Т. Сметанин
тюрк. адыр, азыр, айыр
♦ Атырдьах маһын курдук араҕыс көр атырдьах маһыныы араҕыс
Хата күнү-дьылы тутума, таах сыгааннаан тылласпат, баттыыр буоллаххына баттаа, оттон суох буоллаҕына суох — атырдьах маһын курдук арахсабыт. Суорун Омоллоон. Атырдьах маһыныы араҕыс — кими эмэ кытта эйэлээх буолуугун, доҕордоһуугун букатын уурат, эргиллибэт гына араҕыс (былыргы сахаларга маннык үгэс баара: икки ини-бии эбэтэр доҕордуу дьон иирсэн, этиһэн баран, атырдьах маһы эбэтэр салаалаах оту ылан, хайа тардан баран, икки аҥыы, кэннилэрин хайыһан да көрбөккө, арахсаллара үһү. Ол аата хаһан да иллэспэт, көрсүспэт бэлиэлэрэ буолар: хайа тардыллыбыт мас, от хаһан да холбоспотун кэриэтэ). ☉ Рассориться навечно; расстаться навсегда (у древних якутов был такой обычай: два брата или друга, поссорившись, брали вилообразную палку или ветвистую траву и, разделив её на две части, уходили в разные стороны, даже не оглядываясь
Это было знаком окончательного их раздора, непримирения, подобно тому, как поломанная палка или разорванная трава никогда обратно не срастаются). Мин олоҕум суола Сергей олоҕун суолуттан атырдьах маһыныы арахсыбыта ыраатта. Софр. Данилов
Соҕотох оҕом буоллаҕыҥ. Ханна атырдьах маһыныы арахсыахпытый. Болот Боотур
Биир сыл ааста кинилэр [Айдар уонна Саргы] атырдьах маһыныы арахсыбыттара. Н. Лугинов
Кини [Дайыыкка] баттыгастаах тойоттортон букатын атырдьах маһыныы арахсыбыт. А. Сыромятникова
Атырдьах салаатын курдук араҕыс көр атырдьах маһыныы араҕыс. Оччоҕо ол аата, атырдьах салаатын курдук арахсар буоллахпыт дии. С. Ефремов
◊ Атырдьах ыйа — халандаарынан ахсыс ый, сайын бүтэһик ыйа: от ыйын кэнниттэн кэлэр. ☉ Август
Атырдьах ыйын ыраас күннэрэ турбуттара. Н. Заболоцкай
1914 сыллаахха атырдьах ыйыгар аан дойду бастакы сэриитэ саҕаланар. П. Филиппов
Куруорт үс сезоҥҥа эмтиир — бэс, от, атырдьах ыйдарыгар. И. Данилов. Кыдама атырдьах — кэбиһиллэр от үрдээбитин кэннэ, түстэнэрин саҕана туттуллар уһун атырдьах. ☉ Длинные вилы, которыми метут и завершают верхнюю часть стога
Ааныска балтараа саһааннаах кыдама атырдьаҕы ньилбэгэр биллэҕэн туруораат, ньүрүс гынан, бугул аҥаардыыта оту өрүтэ эһэн биэрэ турбут. Амма Аччыгыйа. Ортолуур атырдьах — кэбиһиллэр от аҥаара буолбутун кэннэ туттуллар орто кээмэйдээх атырдьах. ☉ Вилы, которыми метут верхнюю половину стога. Оппут үрдээн эрэр, онон ортолуур атырдьаҕынан кэбиһэн бардыбыт. Тимир атырдьах — мас уктаах, үс эбэтэр түөрт салаалаах тимир атырдьах. ☉ Железные вилы с деревянной рукояткой. От таһыгар үс тимир атырдьах сиргэ батары анньыллан турар
□ Быыкаа ампаар аанын чанчыгар саха билбэтэх сэбэ-сэбиргэлэ чуоҕуспут: тимир кытыылаах мас лаппаакы, түөрт тимир үөлэрдээх атырдьах, онтон долбуурга буор көһүйэлэр эгэлгэлэрэ кэккэлээбиттэр. Л. Попов