и. д. от күүһүлээ = 1) изнасилование; 2) насилие.

гнёт, притеснение; насилие; гонение; батталы утары охсуһуу борьба против гнёта.

туохт. Кими эмэ тугу эмэ оҥорорго моһуй, кыһай. ☉ Вынуждать, принуждать к чему-л., заставлять кого-л. делать что-л. Дьиэ кэргэн тиийиммэттүгэммэт кыһалҕата Апполинарийы эрдэ оробуочай буоларга күһэйбитэ. П. Филиппов
Императордар бааһынайдар күрээбит уонна быстыбыт ыалларын иһин нолуогу төлүүллэригэр күһэйэллэрэ. АЕВ ОҮИ
Учууталбыт уруок таһыгар дьарыктанары күһэйэрэ, үксүгэр дьиэтигэр илдьэн үөрэтэрэ. «ХС»
ср. чагат. күчэй ‘применять насилие’

аат. Кими эмэ тугу эмэ оҥороругар кыһайыы, моһуйуу; тугунан эмэ хааччахтаан тугу эмэ оҥорторуу. ☉ Принуждение кого-л. к чему-л., давление на кого-л.; насилие над кем-л.
Көрүөх-билэ дьоммуттан Күһэлтэни көрбөккө, Күтүр күүстээх омукка Көҥүлү көрөн көччүйэ Көһөр күнүм көһүннэ. А. Софронов
Күн ыраахтааҕыбыт Күчүмэҕэй сокуона Көрүөх-билэ дьоҥҥо Күһэлтэлээх буолсу Диэбитин иннигэр, Тоһоҕо тоҥо турар Дьокуускай уобаласка Буруйдааҕынан ааттанан борочуотам кэлбитиҥ. Эрчимэн. Тэҥн. күһэйии

аат.
1. Ыйааһын, ыарахан көмөтүнэн дьайыы. ☉ Давление с помощью тяжести, веса
Арыыга бултааһын, муус баттааһына, өрүс эстиитэ – барыта түүл буолбутуттан Семен Иванович олус үөрдэ. Т. Сметанин
2. көсп. Баттал, дьону көлөһүннээһин. ☉ Угнетение кого-л., насилие над чьей-л. волей, эксплуатация
Оробуочайдары экономическай өттүнэн баттааһын …… маассаны өй-санаа уонна сиэр-майгы өттүнэн дьадатыы, хараҥардыы араас көрүҥнэрин үөскэтэн таһаарар. ЭБТ
◊ Илии баттааһын – тугу эмэ бигэргэтэн, туоһулаан докумуоҥҥа бэйэҥ кылгатыыгынан суруйан ааккын-суолгун хаалларыы. ☉ Подпись
Устудьуон Шаталов Покровскайы суукка биэрэргэ ыҥырар суруктаах кумааҕыга устудьуоннар илии баттааһыннарын хомуйа сылдьан тутуллубута. П. Филиппов
Сэтинньи сүүрбэ түөрт күнүгэр холбоһуктаах сэбиэскэй-американскай коммюникеҕа илии баттааһын буолла. «Кыым». Салгын баттааһына – салгыҥҥа убаҕастар уонна гаастар киэптээһиннэрин түмүгэр үөскүүр тыҥааһын. ☉ Атмосферное давление
Оннооҕор массыына күүһэ-уоҕа салгын баттааһыныттан, сиигиттэн, уматыгын састаабыттан эҥин тутулуктаах. Н. Лугинов
Ардах чугаһаатаҕына, салгын баттааһына улаатар, сиигэ элбиир. И. Сосин
Сылыйбыт салгын өрө тахсар, онон сир үрдүнэн салгын баттааһына намтыыр. СПН СЧГ. Хаан баттааһына – 1) ис уорганнар сорох ыарыыларыттан киһи тымыра тыҥыыр кэмигэр хаан хамсааһынын күүһэ. ☉ Артериальное давление
Сальсолин, протовератрин, серпантин диэн алкалоидтар тымырга хаан баттааһынын намтаталлар уонна гипертонияҕа улахан көдьүүстээхтэр. МАА ССКОЭҮү; 2) киһи тымырдара тыҥааһыннара, күүрүүтэ (хаан хамсааһынын күүһүрүүтүн түмүгэр үөскүүр ыарыы). ☉ Болезнь, связанная с повышенным артериальным давлением, гипертония
Билиҥҥи кэмҥэ хаан баттааһына эдэр дьоҥҥо олус чаастатык көстөр ыарыыга кубулуйда. — Үлэтин үгэнигэр, мунньахтыы баран иһэн сааһын тухары муҥнаабыт хаанын баттааһыныттан эмискэ өлбүтэ. «ХС»

туохт.
1. Бэйэҕин эбэтэр кими эмэ тугу эмэ гынарга күүс өттүнэн күһэй, моһуй. ☉ Принуждать, заставлять кого-л. делать что-л. против воли, совершать насилие над кем-л.
Кими да күүһүлүүр түктэри. Биһиги кырдьыкпытынан дьон санаатын тутан бэйэбитигэр сыһыарыахтаахпыт. А. Софронов
Чомпоойобу күүһүлүүр кэриэтэ, икки хонноҕун анныттан ылан, Маппырдаах Сипсики аан хоско илтилэр. Л. Попов
Дьулустаан бачча буолуор диэри син элбэх кэнсиэргэ оонньоотоҕо. Ол тухары маннык илистибитин өйдөөбөт. Биир тылынан, олус ыараханнык бэйэтин күүһүлээн оонньоото. Э. Соколов
2. Кими-эмэ күүскүнэн, талбыккынан атаҕастаа, баттаа, көҥүлүн күөмчүлээ. ☉ Притеснять, угнетать, совершать произвол в отношении кого-л.
Үгүс воеводалар оччотооҕу баттабыллаах үйэ да саҕана сиэрэ суохтук көстөр гына халаан, күүһүлээн, олохтоох нэһилиэнньэни үктээн-баттаан олорбуттара. ИОВ ЯК
Бу [«Тыа үөһүгэр»] пьесаҕа ааптар [Күндэ] Колчак былааһын кэмигэр саха баайдара уонна кулаактара көҥүл күүһүлээн, баттаан-үктээн олорбуттарын …… эмиэ күүстээхтик арыйар. ССЛИО
3. Дьахтарга, кыыска, сөбүлэспэтин үрдүнэн, күүскүнэн сырыт. ☉ Принуждать силой женщину, девушку к половому акту, изнасиловать
Харытыана эрэйдээҕи биир кулаак уола атаҕастаан, ынах хомуйа сырыттаҕына күүһүлүү сыспыта, бэстилиэнэй биир ырбаахытын тырыта тыыппыта. П. Ойуунускай
«Эн хайдах санааҥ буолан, уон үс саастаах кыыһы күүһүлээбиккиний?» — диэн билиэҥҥэ түбэспит фашистан ыйыппыттар. Амма Аччыгыйа
Петя оҕо, баай уол, хамначчыт дьахталлары, кыргыттары күүһүлээн кыдьыгын тарҕатар. М. Доҕордуурап

I
туохт.
1. Кэхтэн, куур-хат, кыччаа. ☉ Сохнуть, уменьшаться от высыхания, усыхать
Үөл маһы хатардахха, иинэн хаалар.  Ол эрээри холкуос дьиэтэ-уота үксээн, үрдээн истэҕин аайы, кинилэр балаҕаннара улам кыччаан, иинэн, кирийэн иһэргэ дылы. Амма Аччыгыйа
[Хатыҥнар] сэбирдэхтэрэ иинэн, таарыйдах аайы сиргэ тохтон кулахачыһаллар. Н. Заболоцкай
2. Эккин-сииҥҥин сүүйтэрэн дьүдьэй, ыр, көтөхтөр (үксүгэр ыарыыттан, ыар санааттан). ☉ Тощать, худеть (обычно от болезни, печали, горестных, тяжелых дум, переживаний)
Хайдах эрэ ииммит, кубарыйбыт көрүҥнээх, ол да буоллар ордук үчүгэй, нарын-намчы буолбукка дылы. Болот Боотур
Иэдэстэрин этэ хайдах эрэ ииммит, кубарыйбыт соҕус буолан көстөр. Н. Заболоцкай
Магдьали оҕонньор уостан, иинэн, симэлийэн иһэргэ дылыта. «ХС»
3. түөлбэ. Кубарый. ☉ Бледнеть. Хаана ииммит сирэйигэр мэлдьи арахпат дириҥ кутурҕан иҥмит. А. Федоров. Медынцева сирэйин хаана, хаһыҥ хаарыйбыт отун курдук, ииммит. А. Федоров
ср. тюрк. син 'убывать, уменьшаться'
II
аат.
1. Хаспах, оҥкучах, хаһыллыбыт сир. ☉ Яма (вырытое в земле углубление)
Иин уутугар муҥхалаабыкка дылы (өс ном.). Баҕана ииннэрин хаһыталаабыттар эбит. Амма Аччыгыйа
Ампаар кэннигэр иин хаһан, көмүһүн, көмүс харчытын кистиир. Н. Якутскай
Икки миэтэрэ дириҥнээх уонна аҕыс миэтэрэ уһун иини хаһабыт. М. Доҕордуурап
2. Өлбүт киһини көмөр умуһах. ☉ Могила (яма для погребения умершего)
Өлбүт иинэ суох буолбат, тыыннаах аһылыга суох буолбат (өс хоһ.). Уон ордуга түөртээхпэр төрөөбүт ийэм-аҕам уҥуохтарын, дьаҥҥа өлбүттэрин кэннэ, бэйэм соҕотоҕун иин хаһан туппутум. Суорун Омоллоон
Снайперскай бинтиэпкэни туора тутан, киһим иинин боруогар сөһүргэстээн олордум. Т. Сметанин
3. Хороон. ☉ Нора. Үөр бөрө иинин хастыбат (өс хоһ.)
4. көсп. Баттал, ыар олох. ☉ Гнет, насилие, тяжелая жизнь
Эн хаайыыҥ хараҥа иинин Ол күн уобарас сырдатара. Эллэй
Ыаһаан турар хараҥа түүн ааһыа, тыыннаахтыы көмүллүбүт хараҥа иинтэн тахсар күнэ кэлиэ. Күндэ
5. көсп. Улахан хайдыһыы (хол., хаһан да эйэлэспэт гына өстөһүү). ☉ Пропасть (коренное расхождение, глубокое разногласие между кем-л. в чем-л.)
Оччоҕо мин баай уонна дьадаҥы икки ардыларыгар дириҥ иин хаһылла сытарын өйдүөх киһи буолуом дуо, кыыс сөбүлээтэ да миэнэ буолуо диэн эрэнэ саныырым. Эрилик Эристиин
6. түөлбэ. Ас уурар оҥкучах, боппуолдьа. ☉ Погреб, подполье
Хаҥас диэки баар иинтэн арыы, килиэп таһааран, чэйдиири бэлэмнээн бардылар. Эрилик Эристиин
Бэҕэһээ сарсыарда Дьаарбаҥҥа үүтүн ииниттэн ыллара турара. Эрилик Эристиин
♦ Иин айаҕар сытар - өлөр турукка киирэн сытар. ☉ Быть, находиться на краю могилы
Мин көрдөхпүнэ, Даниил Егорович - иин айаҕар сытар. Н. Босиков. Иинин өҥөйбүт - букатын иэдэйбит, өлөрө адьас чугаһаабыт (өрүттүбэт гына ыалдьыбыт эбэтэр кырдьан буорайбыт киһи туһунан). ☉ соотв. смотреть в могилу, стоять одной ногой в могиле (букв. заглянул в свою могилу)
Мин билигин өлөрүм чугаһаан, ииммин өҥөйөн олорор киһибин... П. Ойуунускай. Иин иһин курдук (иин иһинии) - наһаа сүрдээхтик, киһи сүрүн-кутун баттыырдык (хараҥар, дьиппиэр). ☉ Страшно, таинственно-угрожающе (темнеть, затихать)
Хабыс-хараҥа хаайыы хоһо иин иһин курдук дьиппиэрэн турда. Суорун Омоллоон
Тордох эмискэ иин иһинии хараҥара түстэ. С. Курилов (тылб.). Иин <иһин> курдук хараҥа - наһаа хараҥа, туох да көстүбэт хараҥата. ☉ Непроглядная темень, тьма кромешная
Эмиэ түгэҕэ биллибэт дириҥ уонна иин курдук хараҥа. Н. Заболоцкай
Түүҥҥү Берлин түннүктэрэ хара таҥаһынан сабылланнар иин иһин курдук хараҥа иэһийбит. Т. Сметанин
Иинэ суох (биллибэт) илдьиркэй, аана суох (биллибэт) алдьархай көр аан I. Мин иинэ суох илдьиркэйгэ киирдим, аана суох алдьархайга бардым. Ньургун Боотур
Иинэ биллибэт илдьиркэйи, Аана биллибэт алдьархайы Арыйбытынан туруоҕа. П. Ойуунускай. Ииҥҥэ киирбит (киирии) - өлбүт, олох олорон бүппүт. ☉ соотв. ложиться в могилу (букв. вошел в могилу)
Ийэ дойдукам иннигэр Ииҥҥэ да киирэр минньигэс. Эллэй
Төрөөбүт чиэспин Киртиппэккэ эрэ ииҥҥэ киириэм! Күннүк Уурастыырап
Илин өттө кылгаан, ииҥҥэ киирэрэ чугаһаан... П. Тобуруокап
Бачча үлэ үөһүгэр өрө мөхсө сылдьан ииҥҥэ киирии, бар дьонтон туорааһын - ордук ыар. «ХС». Ииҥҥэ киллэр - өлөр, суох оҥор. ☉ соотв. свести в могилу, вгонять в гроб кого-л.
Сэриигэ көрсүбүт эрэйдэрэ-муҥнара элбэхтэри эрдэ ииҥҥэ киллээртэрэ. «ХС»
Ийэ буолар үрдүк аналлаах дьахтар этэ-хаана сайдыытын, физиологиятын аахсыбакка туран, хара ньуура суох үлэлэтии кинини эрдэ ииҥҥэ киллэрэрэ. ФЕВ УТУ. Ииҥҥэ этиллибит - өлөр дьылҕаламмыт. ☉ Иметь предопределенную горькую участь, приводящую к смерти
Ама билигин, Үйэлээх сааһын туолан, Өлөн сытарын иһин, Ама билигин, Эттээх хаана Ииҥҥэ этиллибитин иһин... А. Софронов
Кутуйах иинин кэҥэтэр көр кутуйах. Биһиги сөмөлүөттэрбит тыас эрэ таһаарар буомбалары быраҕаттаабыттар. Фашистар, ону дьиҥнээх буомбалар диэн, кутуйах иинин кэҥэтэ сыппыттар. Т. Сметанин
тюрк. ин