нареч. разг. 1. (насмерть) өлөр-дүу, өлөр гына; 2. (прочно) хам, кытаанахтык.

сов. разг. үлтү түс, дэлби түс; убиться насмерть үлтү түһэн өл; он убился, упав с лошади кини аттан үлтү түспүт.

сов. 1. кого (придавить насмерть) баттаа, баттаан өлөр; 2. кого, разг. (придушить) тут, тутан кэбис; 3. кого-что, перен. (подавить, заглушить) саба баттаа, баһый, кыатан, тулуй.

сыһ.
1. Илдьирийиэр, алдьаныар диэри; бүтэйдии эчэйиэр диэри. ☉ Вдребезги, в клочья, в прах, на куски, сильно (разбиться, разодрать, бить и т. д.)
Ириэнэх буору иэччэхтэригэр диэри ибили кэстилэр. П. Ойуунускай
Ибили тутуом диэбиттии сэрэхтээхтик биир дьэдьэни одууласпахтаата. И. Гоголев
Хата, түөһүн ибили анньан, көхсүн дьөлө охсон өлөрө сыспыта. П. Ойуунускай
Уҥа иэдэһин бүтэйдик ибили түһэн, өр таалан сытта. Эрилик Эристиин
2. Олус күүскэ (хол., сылай, сытый). ☉ Очень сильно, совершенно, сплошь, до ниточки (напр., устать, промокнуть)
Кинилэр начаас үлүгэр баттахтыын, таҥастыын ибили сытыйан хааллылар. Суорун Омоллоон
Ибили сылайан, эстэн-быстан эргиллибиттэрэ. В. Яковлев
3. Өлүөр диэри. ☉ До смерти, насмерть (напр., устать)
Кырынааһы этэрбэс бүтэй ибили тутан кэбистим. Т. Сметанин
Арай көрбүтүм: биир куһу ибили охсон кэбиспиппин. Т. Сметанин
Гранат үлтүркэйдэригэр ибили тэптэрэн, Нагульнов тыла суох барда. М. Шолохов (тылб.)
4. Туһаттан тахсыар диэри. ☉ До полной негодности, до полного износа
Этэрбэһин адьас сиэбит дии, ибили кэһэн кээспит. Н. Тарабукин (тылб.)
♦ Ибили сытыйан сөбүлээб. - тугу да гыммакка, таах мээнэ (олорон, сытан таҕыс). ☉ Бездельничая, ничего не делая (сидеть, лежать)
Мукуйук, итиннэ таах ибили сытыйан олорума, тахсан маста быһыта сынньан киллэр. Күндэ
◊ Ибили бар - силлэн, тырыттан түс. ☉ Разбиться, развалиться вдребезги, на мелкие куски, распороться
Иэдэскэ биэрбитим. Ол онно кулгааҕа ибили баран, ытарҕата сиргэ түспүтэ. Эрилик Эристиин

былдьас диэнтэн хай
аата. Охсуһуу, былдьаһыы итинэн бүппэтэх — Хас хардыы иһигэр мэһэйи көрбүппүт. С. Васильев
Яков рабочай городокка тиийэн, дьэ били көрдөөһүнүн саҕалаата, эрэл уонна хомолто санаалар былдьаһыыларыгар аны киирдэ. Н. Заболоцкай
Иирсээн үксүн бултуур сири былдьаһыыттан тахсар. Далан
♦ Аат (бэрт) былдьаһыы — кими эмэ туохха эмэ кыайары, сабырыйары көрдөрө сатааһын, кимтэн эмэ үчүгэй, ордук аатыра сатааһын. ☉ Соперничество, борьба за первенство в чем-л. [Ааныка:] Биһиги оҕобут арыычча үчүгэй буолан бэйэлэрин тэҥнээхтэриттэн ордук чорбойоору гынна диэн сордоон эрдэхтэрэ
Барыта күнүү, бэрт былдьаһыы. С. Ефремов
Идиэйнэй охсуһуу бэрт сөптөөх, Бэрт былдьаһыы — мэһэй буолар. Дьуон Дьаҥылы
[Киис Бэргэн:] Оо, олус даҕаны миигин салгытта Аҕа уустаһыы, бэрт былдьаһыы. И. Гоголев. Күрэс былдьаһыы — күүһүнэн, быһыйынан о. д. а. күрэхтэһии, холоһуу, куоталаһыы. ☉ Состязание, соревнование в борьбе, в беге и т. п. Күөн түөстэн күөдүлгэхтэһии, Күрэс былдьаһыы, күлүмэх охсуһуу Иэмэх курдук эрийсии манна буолла. П. Ойуунускай
Ыһыахха олоҥхо уонна ырыатойук, үҥкүү-битии уонна күрэс былдьаһыы, күөн көрсүү буолара. Л. Попов
Айымньылаах үлэ диэн үксүгэр бэйэни, бэйэ мөлтөөһүннэрин кытары күрэс былдьаһыы. Н. Лугинов
Сырдыкхараҥа былдьаһыыта көр сырдык-хараҥа былдьаһыга. Сырдык-хараҥа былдьаһыыта, киэһэ. Н. Павлов
Дьуххатык айаннаан, үһүс күммүтүгэр, сырдык-хараҥа былдьаһыыта, мин билэр биэрэкпэр кэлбиппит. Н. Босиков. Тутуу былдьаһыы — тугу эмэ ким эмэ иннигэр урутаан оҥорорго дьулуһуу. ☉ Стремление сделать что-л. раньше кого-л.
Висла уҥуоргутааҕы биир кыргыһыыга биһиги буускаларбытын утары өстөөх таанкалара киирбиттэрэ. Хардарыта ытыалаһыы, тутуу былдьаһыыта буолбута. Н. Кондаков. Тыын былдьаһыыта — тыыннаах хаалар туһугар тугу, кими эмэ утары баар күүһүнэн охсуһуу. ☉ Борьба насмерть с кем-чем-л.
Бурхалей арыыга тохтоору гыммытын кини бэйэтэ, Турахин, ыгылытан киллэрбит абатыгар тугу эмэ этиэн баҕардар даҕаны, тыын былдьаһыытыгар эрдиитин кытта астаһарыттан бокуой буолан эппэт. Эрилик Эристиин

сыһ. Олус күүскэ, наһаа, дэлби (хайааһын күүһүн, эрчимин көрдөрөр). ☉ Вдребезги, на мелкие куски, в порошок; сильно, чрезмерно (усиливает знач. гл., выражая интенсивность действия)
Харытыана эрэйдээх сүрэҕэ нүөлүйбэхтээтэ, бэркэ абаланна, сарылыы-сарылыы сэптэрин-сэбиргэллэрин үлтү сынньыан баҕарталаата. П. Ойуунускай
[Ньукулай] тутан турар бытыылкатын сиргэ үлтү быраҕан баран, тахсар. А. Софронов
Онтон миэхэ туох да тылы этиппэккэ үлтү таһыйан барда. Эрилик Эристиин
Өрүүскэ үлтү кыыһырбыт, кэлэн дьиэ ойоҕоһугар кыраабылын талыр гына быраҕар. Күндэ
Өттүк баттанан туран үлтү күргүйдээбит. П. Тобуруокап
«Тугу-тугу лахсыйар дьахтарый!» — диэн, үлтү мөҕөн, түһүлгэттэн үүрэн таһаарбыттар. С. Зверев
♦ Үлтү түһэ сыста — өттүгүн эрэ үлтү (тосту) түспэтэ диэн курдук (көр өттүк)
Аттаах киһи үөрүүтүттэн үлтү эрэ түспэтэх. Н. Заболоцкай
Үөрэн үлтү түһэ сыста. Софр. Данилов. Үлтү сыс — урусхаллаа, суох оҥор (хол., өстөөҕү). ☉ Уничтожить, разгромить (напр., врага)
Поэт Валерий Чиреев «Өстөөҕү үлтү сынньыахха» диэн кыра поэманы бэчээттэппитэ. Софр. Данилов
Хааннаах бандьыыт аймаҕын Үлтү сынньан эспиппит. А. Бэрияк
Псков уонна Нарва аттыгар ньиэмэс талабырдьыттарын олоччу үлтү сынньыбыттара. «ХС». Үлтү тэбис — урусхаллаа, төрдүттэн суох гын, имири эс. ☉ Раздавить, растоптать, уничтожить полностью
Үс күлэр ньүкэни Үс үйэ тухары Үллүбэт гына Үлтү тэпсиэхтэрэ, Ийэ уустары Имири быһыахтара. П. Ойуунускай
Бүөбэйдээбит көмүс чыычаахтаргыт Бүтүн Европаны эргийбиттэрэ, Арҕаа фашист адьырҕаны Арҕаҕар үлтү тэпсибиттэрэ. С. Васильев
◊ Үлтү бар (ыстан) — 1) үлтүрүй, хампарый, бытарый. ☉ Расколоться на мелкие части, разбиться вдребезги
Баҕар, сарсын сир шара үлтү барыа. И. Гоголев
Улахан хаппыт буорунан аты быраҕан кыыһыннарда, буор ат кулгааҕар түһэн үлтү ыстанна. М. Доҕордуурап
Сулус үлтү ыстанар Суостаах тымныыта, Тыын быстар, санаа сарбыллар Чымаан тымныыта Таҥнары сатыылаата. Доҕордоһуу т. Таастара үлтү баран хаалар. МАП ЧУу; 2) эмискэ олус улаханнык тыаһаа. ☉ Загреметь, загрохотать
Үс этиҥ тыаһын холбуу туппут курдук тыас үлтү ыстанан барда. П. Ойуунускай
Ол турдаҕына сүрдээх улахан тыас тыаһа үлтү ыстанна да, дьиэ ортотугар муус булгунньах саҕа уот кэлэн дууллас гына олоро түстэ. Ньургун Боотур. Үлтү көт (көтүт) — үлтү кумалаан алдьатар, өлөрөр-өһөрөр курдук солоон аас (хол., туох эмэ улахан күүс эмискэ кэлэн саалларыттан). ☉ Двигаясь с большой скоростью, разрушать, крушить, сметать всё на своём пути
Оноҕос тиийэн [куоҕас] иэччэҕин уҥуоҕун үлтү көттө. Саха ост. I
[Уу быһыты] Үтүрүйэн көрүтэлиир Үлтү көтүөн баҕаран Төттөрү тэйэн бирилиир Кыаҕын баһыйтаран. Баал Хабырыыс
[Суоппар] суолга биэс бөрөҕө түбэспититтэн, иккитин массыынанан үлтү көтүттэ. «Кыым». Үлтү түс — 1) Үөһэттэн түһэн үлтүрүйэр, хампырыйар курдук алдьан. ☉ Упав с высоты, разбиться вдребезги
Муннугар хатаабыт ачыкыҥ мүччү ыстанан чэрэниилэ иһитигэр үлтү түспэт эбээт! Амма Аччыгыйа
Иһит тыаһа лыҥкынаата. Биир ыстакаан төкүнүйэн муостаҕа үлтү түстэ. Н. Лугинов
Бодунуоһуттан курустаал бакаал муостаҕа үлтү түһэр. Н. Якутскай; 2) улаханнык эчэйэр эбэтэр өлөр курдук үрдүктэн оҕун. ☉ Разбиться насмерть или получить большие увечья, падая с высоты
Уол үлтү түһүөҕүн баҕаран Үөһэттэн дьурулуур аллара. И. Гоголев
«[Луха] адьас үлтү түспүт быһыылаах», — Ананий харбыт курдук быһыттаҕастык эттэ. М. Доҕордуурап
[Сүөкүлэ:] (ытыыр, олорор) Кииригиэм, доҕоруом, бу төрөөбүт-үөскээбит хайаҕар кэлэн үлтү түһэн өлбүтүҥ тугун кыһыытай-абатай... С. Ефремов
Өксөкү таҥнары кулахычыйан, үлтү түһэн эрэр. И. Федосеев
Үлтү тэптэр — дэлби тэптэр диэн курдук (көр дэлби). Арай бассабыыктар куораты үлтү тэптэрэн кэбиспиттэр. Амма Аччыгыйа
[Миша:] Кыаттардаххытына бэриммэккэ, балаҕаҥҥытын кытта барытын үлтү тэптэрээри, буораххытын, сэпкитин чөмөхтүү куппуккут. Л. Габышев
ср. каракалп. унтау ‘дробить (мельчить)’, бур. үлти татаха ‘истрепать’