хаан ньамаҕыллай аартык фольк. — хараҥа, элбэх оһоллоох-моһоллоох аартык. ☉ Мрачный, насыщенный непреодолимыми препятствиями и трудностями, тернистый путь
Суор хара атыыр оҕус Хаалдьыктаах баһын Хайа баттаан баран Хантаччы бырахпыт курдук, Хаан ньамаҕыллай аартык Хараара суодуйбут. П. Ядрихинскай

даҕ. Нүөл, илгэлээх. ☉ Насыщенный влагой
Үрүҥ Улантаайы обургу Үрүҥ ньүөрсүн былыттан Үөһүн таттараат, үөгүлээбитинэн …… Орто дойду улай ньууругар Тойук туойан Дууллайа турда. П. Ядрихинскай
ср. халх. ноорас (нуҕарсун) ‘пух, пушок’

даҕ. Тарҕаммакка хойдубут, көөнньүбүт (хол., сыт-сымар). ☉ Густой, тяжелый, насыщенный (запах), настоянный, душный, спертый (воздух)
От-мас көймөстүгэс сыта сүрэҕи-быары уулларар. Е. Неймохов
Хантан даҕаны салгын ибир гыммат, көймөстүгэс бүтэй итиигэ, харааннаабыт бырдах үөрэ дьоҥҥо, көлөҕө өһүөннээбиттии, быыс биэрбэккэ, сабыта түһэн уотунан аһыппахтаата. Тумарча

II сов. (стать насыщенным чем-л.) курдаттыы илий, ис, сиигир; помещение пропиталось сыростью дьиэ сиигирбит.

прил. I. (прочный, твёрдый) бөҕө, кытаанах; крепкое дерево бөҕө мас; 2. (здоровый, сильный) бөҕө, кытаанах, чэгиэн (хол. доруобуйа); 3. перен. (стойкий) кытаанах, кытаанах санаалаах; тыйыс (о духе, воле); 4. (большой, сильный) кытаанах, күүстээх; крепкий мороз кытаанах тымныы; крепкий ветер күүстээх тыал; 5. (насыщенный) хойуу, уохтаах, хатан; крепкие напитки уохтаах утахтар; # крепкий сон кытаанах уу, кытаанахтык утуйуу; крепкое словцо үөхсүү тыл; крепкий на ухо разг. дөйүҥү.

даҕ.
1. Булкааһа суох биир күрүс чаҕылхай (дьүһүн туһунан). ☉ Очень яркий, насыщенный (о цвете)
Таалай талба хонуулардаах Мэндээркэй хайатыгар Бэрдьигэс маһыгар Бэдэр кыыла Бэйбэйэ сиэлбит эбит. Нор. ырыаһ. [Абааһы уолун] Күөх таалай тыла Күлүпүс гына түстэ, [сыыҥын] Сапсырыйан баран Салбанан кэбистэ. П. Ойуунускай
2. Ириэнэх, ууллаҕас (хаар, сир туһунан). ☉ Талый, оттаявший (обычно о земле, снеге)
Хаара суйдаммыт таалай толооннорго ынах, сылгы сүөһүлэр үөрүнэн көҥүл бардылар. Бэс Дьарааһын
Талба, талыы булдунан Таалай сааһы көрсүөҕүҥ, Күннүү үрдүк кыайыынан Күндү сааһы көрсүөҕүҥ. Т. Сметанин

даҕ.
1. Үчүгэйдик тоторор, иҥэмтэлээх (ас). ☉ Сытный, питательный (о пище)
Стёпа биһиги оппут сибэккилээх, лууктаах саамай минньигэс тотоойу от диэн айаҕаланара. Н. Габышев
Ити күөллэр тулатынааҕы сирдэр сүрдээх өҥ тотоойу мэччирэҥнээхтэрэ. И. Федосеев
Астаабыт аһым Амтаннаах буоллун, Оҥорбут аһым Тотоойу буоллун. Тэрис
2. көсп. Күүскэ саба биэрэр, хойуу (ас сытын этэргэ). ☉ Сильный, насыщенный (о запахе пищи)
Ыһаарыламмыт эт тотоойу сыта бэл манна өтөн киирэрэ. Н. Габышев
Балык хойуу тотоойу сыта киһи сүрэҕин өлөхсүтэр. Н. Габышев

прил. 1. (недостаточно сильный; болезненный) мөлтөх, ыарыһах; слабый ребёнок ыарыһах оҕо; у него слабое сердце кини сүрэҕэ мөлтөх; 2. (лишённый твёрдости, стойкости) мөлтөх, сыппах, уйан; слабая воля мөлтөх воля; 3. (плохо вооружённый) мөлтөх, кэбирэх; слабая армия мөлтөх армия; 4. мөлтөх; слабое государство мөлтөх государство; 5. (не сильный) мөлтөх; слабый удар мөлтөх охсуу; 6. (не крепкий, не насыщенный) мөлтөх, уоҕа суох, убаҕас; слабый чай убаҕас чэй; слабое вино уоҕа суох арыгы; 7. (незначительный) мөлтөх, симик; слабый свет симик уот; 8. (неясный) бүдүк, биллэр-биллибэт; слабые очертания бүдүк урсуннар; 9. (плохой) мөлтөх, салаҥ; слабая работа мөлтөх үлэ; 10. (не тугой) холку, тыҥатыллыбатах; слабая струна холку струна; # слабая сторона или слабое место кого-чего-л. мөлтөх өттө, кэбирэх сирэ.

I
бачыгыраа II диэнтэн холб. туһ. Кэмэ суох элбэх хоруобуйалаах дьиэлэр бачыгыраһан көһүннүлэр. Эрилик Эристиин
Сотору үүнүүлээх ходуһаҕа бугуллар бачыгыраспыттара. Далан
Халлааҥҥа сулустар тахсан бачыгыраспыттара. Ч. Айтматов (тылб.)
II
даҕ. Үрүт-үөһэ улаханнык хабырыта барар, таһыргыыр (тыас туһунан). ☉ Трескучий (о звуке)
Бачыгырас тыас ортотугар ыһыыхаһыы бөҕө буолбута. Эрилик Эристиин
III
даҕ.
1. Чугас-чугас кэккэлээн турар; бөлөхтөспүт, кэчигирээбит (бэрт элбэх туох эмэ). ☉ Находящиеся близко друг от друга (о множестве предметов), скученный. Бачыгырас дьиэлэр. Бачыгырас бугуллар
△ Элбэх, хойуу; туох эмэ тас өттүн бүтүннүү бүрүйэр (ойуу-бичик туһунан). ☉ Насыщенный, густой; густо покрывающий поверхность чего-л. (об узоре). Бачыгырас ойуулаах матаарчах иһиттэри бааралаатыбыт. Саха фольк.
2. көсп. Ыспыт курдук хойуу, саба ыһыллыбыт (сулустар тустарынан). ☉ Густо усеянный (о звездах)
Үрэх күнү, ыйы, бачыгырас сулустары уутугар сардаҥарда оонньотор буоллаҕа. Л. Попов
Халлаан бачыгырас сулустарын ыйбытым. «ХС»

I
туохт., кэпс. Туохтан эмэ олус мөлтөө, буорай; кыаммат буол (доруобуйаҕынан эбэтэр олоххор). ☉ Становиться слабее, хуже; сдавать, дряхлеть (по состоянию здоровья или в силу жизненных обстоятельств)
Бу тоорохой эти ыйыстан кэбис. Сэрии аргыһа - уот кураан олус бииһээтэ. Кыра дьон барахсаттар хоргуйан, дьаарайан эрэллэр. М. Доҕордуурап
«Тыыннаах киһи маннык дьаарайбытын көрө иликпин!» - Иван Петрович сөҕөн баһын быһа илгиһиннэ. И. Данилов
II
даҕ.
1. Кимиэхэ-туохха эмэ олус, аһара бэриниилээх, туохха эмэ өйүнэн-санаатынан бигэ итэҕэллээх. ☉ Страстно преданный кому-чему-л., убежденный в чем-л., ярый, отчаянный
[Витя] ыал буолуу дьаарай утарсааччыта этэ. Айдар кэргэннэммитигэр аһаҕастык хомойбута. Н. Лугинов
Коробейников үс сүүсчэкэ дьаарай бандьыыттары илдьэ Айаан диэки дьулуста. Амма Аччыгыйа
Дьаарай хомуньуус уоллаах оҕонньору тутан ыллылар. «Кыым»
2. Уларыйар, көннөрүнэр кыаҕа суох, туох да тохтоппот гына ылларбыт (үксүгэр куһаҕан кэмэлдьилээх киһини этэргэ). ☉ Отъявленный, прожженный, неисправимый (негодяй, лгун и т. д. - о человеке с дурными наклонностями)
[Үчүгээйэп:] Эн ким тылын тыллаһаргын билэҕин дуо? Эн дьаарай түөкүн тылын тыллаһаҕын! С. Ефремов
Төһө да дьаарай иһээчилэр суохтарын иһин, арыгылааһын таһаарылла турар. «Кыым»
Сүүрбэ сыл «ыстаастаах» табахсыппынан киэн туттарым, бэйэм курдук дьаарай табахсыттары кытта ирэ-хоро, киһиргии-киһиргии кэпсэтэрим. ПДИ КК
3. Олус чаҕылхай өҥнөөх. ☉ Очень яркий, насыщенный (цвет)
Мотуок солко мутукча Бураллан хаалбыт, Дьаарай солко лабыкта Тарҕанан хаалбыт, Торолхой туораах Тооронон тохтубут. Саха нар. ыр. I
Үстүрүүктүүр сиринэн Талыы сукуна таҥыылаах Дьаарай дэпсэ таҥаһынан [ыҥыыры] Сабыталаан бараннар - Бүлтээк көмүс бытырыыстаах Албаратын [чаппарааҕын] тарпыттар. С. Зверев
русск. ярый