прил. I. (естественного происхождения) дьиҥнээх; натуральный шёлк дьиҥнээх солко; 2. (подлинный) дьиҥнээх; портрет в натуральную величину дьиҥнээх кээмэйинэн мэтириэт; 3. эк. натуральнай; натуральное хозяйство натуральнай хапаайыстыба.

мёд || медовый; медвяный; натуральнай мүөт натуральный мёд; мүөт сыта медвяный запах; мүөтү хомуй = собирать мёд.

кэмнээ диэнтэн хай
аата. Хас да тыһыынча сыл анараа өттүнээҕитэ, кэмнээһин наадыйыыларыгар олоҕуран, дьон тутта сылдьыбыт натуральнай чыыһылаларын ахсаанын элбэппиттэрэ. БАН А
Бэйэ-бэйэлэриттэн ыраах баар предметтэр ыраахтарын рулетканан эбэтэр миэтиринэн кэмнээһин олус элбэх бириэмэни ылар. МНА ФГ

аат.
1. Чыыһыланы, ахсааны көрдөрөр бэлиэ. ☉ Цифра
Онтуларын [туос буукубалары] өрө-таҥнары тутан, үөрэтэллэр уонна хас кэллэхтэрин ахсын туостан буукуба, сыыппара быстар этилэр. Л. Попов
Ханнык баҕарар натуральнай чыыһыланы уон сыыппара: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 көмөтүнэн суруйуохха сөп. ВНЯ М-4
2. көсп., кэпс. Чыыһылаҕа таһаарыллыбыт туох эмэ ахсаана, көрдөрүүтэ, ааҕан таһаарыы, суоттааһын. ☉ Показатель, расчёт чего-л., выраженный в числах
[Поляков] үлэ хаамыытын аҥаардас бырыһыаннарынан, сыыппараларынан эрэ сыаналааһынынан муҥурдаммат. Софр. Данилов
Доҕорум булт быраабылатын кэһэн өрөспүүбүлүкэҕэ сыл аайы икки сүүсчэкэ киһи сууккасокуоҥҥа тардылларын туһунан эппитэ. Бу олус улахан сыыппара. «ХС»

аат.
1. Ахсааны ааҕарга туттуллар кэриҥ өйдөбүлэ. ☉ Понятие количества, величина, при помощи которой производится счёт, число
Михаил Иванович үлэтигэр ылар …… түмүктэрин бүтэһиктээхтик бэрэбиэркэлииригэр чыыһыланан бэриллибит суолталардаах ахсаан оҥорон …… аҕалар. Н. Лугинов
Чыыһылалары маннык табылыыссаҕа суруйуҥ. П. Филиппов
Алгебра сайдыытын кытта сэргэ натуральнай чыыһылалары чинчийиигэ нуучча биллиилээх математига П.Л. Чебышев улахан кылааты киллэрбитэ. ВНЯ М-4
2. Халандаарынай ый күнэ. ☉ День месяца
Ыам ыйын ортотугар хаардаабыта, онтон 20-с чыыһылаҕа эмискэ сүүрбэ алта кыраадыстаах уот куйаас түспүтэ. П. Егоров
Оруобуна кыыһа эппит чыыһылатыгар ыалдьыбыт оҕо өлөөхтөөбүт. ИСА
ср. русск. ‘число’

1. аат.
2. Киһи тириитин уонна ис да уорганнарын көрдүгэннээн сиир сыстыганнаах ыарыы. ☉ Проказа, лепра
   «Лида, эн араҥынан ыалдьыбатах эбиккин», — диэн Сергей Иванович үөрүүлээхтик быһаарбыта. И. Федосеев
   [Екатерина Татаева] уон түөрт саастаах эдэркээн кыысчаан. Кини ийэтэ икки сыллааҕыта араҥтан өлбүтэ. «ХС»
3. үөхс., түөлбэ. Дууһа, бодоҥ, тойооску. ☉ Горемыка, калека, негодяй. Дьэ, эмиэ араҥ дии. Бу араҥы көр эрэ
4. даҕ. суолт. Ыарыһах, ханнык эрэ ааһан-араҕан биэрбэт ыарыынан ыалдьар. ☉ Больной, страдающий какой-л. хронической болезнью
   Миитэрэй өлүк сирэйдээх, араҥ дьахтар тахсан турарыттан соһуйдаҕа буолуо. Амма Аччыгыйа
   Чоочо баай, тойон абаҕам, Икки атахтааҕы иҥнэрэн, Үс саханы түҥнэрэн, Иринньэх ийэтэ, араҥ аҕата Аатырарыҥ биллибэт. С. Зверев
   Бэйэтэ быһааран кэпсээбэтэҕэ буоллар, сааһын тухары аалларан ыалдьыбыт араҥ киһи диэ суох эбиппин. А. Данилов
   ◊ Араҥ (аас) аҕата — кыамматтары көрөр-харайар, аһыныгас үтүө сүрэхтээх киһи. ☉ Человек сердобольный, помогающий убогим-сирым, благодетель. Араҥ ыарыы көр араҥ
5. 1858 сыллаахха соҕотох Орто Бүлүү улууһугар аҕыс уон түөрт киһи араҥ ыарыыга ыалдьар эбит. Багдарыын Сүлбэ
   Аны араҥ ыарыы, холера, чумаа, натуральнай уоспа, ымынахтаах тиип, титириир, одуруун курдук ыарыылар суох буоллулар. «ХС»
   алт. сараҥ