крайне невежественный, тёмный; примитивный || крайне невежественно; примитивно; ньүдьү-балай быһыы невежественный поступок; ньүдьү-балай дьон тёмные люди; политикаҕа ньүдьү-балай буолуу политическая слепота; ньүдьү-балай тыллаһыы невежественные рассуждения.

м. (невежественный человек) варвар, кэрээнэ суох киһи (культура сыаннаста-рын урусхаллааччы).

прил. 1. (неграмотный) үөрэҕэ суох, аахпат-суруйбат; 2. перен. (невежественный) билиитэ суох; технически безграмотный техникаҕа билиитэ суох; 3. (малограмотный) грамотнайа суох, элбэх алҕастаах.

прил. 1. (невежественный) варвардыы, кэрээнэ суох; варварское отношение к культурным ценностям культура сыаннас-тарыгар варвардыы сыһыаннаһыы; 2. разг. (жестокий) кэрээнэ суох; варварская стрельба кэрээнэ суох ытыалааһын.

прил. I. (лишённый света) хараҥа; тёмная комната хараҥа хос; 2. (о цвете) хара, хараҥа; тёмные волосы хара баттах; 3. перен. (неясный) хараҥа, биллибэт; 4. перен. (сомнительный) хараҥа, саарбах; тёмное дело саарбах дьыала; 5. перен. (злостный) хараҥа; тёмные силы реакции реакция хараҥа күүстэрэ; 6. перен. (безрадостный) хара, ыар; 7. перен. (невежественный) хараҥа, үөрэҕэ суох.

даҕ., кэпс. Тугу да билбэт, туохха да олох бэлэмэ суох; тугу да өйдөөн быстыбат. ☉ Придурковатый; необразованный, невежественный. Кини муусукаҕа адьас маалгын.  [Константинов Киириккэ:] Эн эбэтэр тугу да билбэт буолан түөкүннэнэҕин, эбэтэр букатын маалгын киһи эбиккин. С. Е фремов
ср. эвенк. маалгын, монг. маалинга ‘нелепый, глупый’

даҕ.
1. Барар хайысхатын, суолун сүтэримтиэ, мунумтуо. ☉ Блуждающий, легко сбивающийся с пути, плохо ориентирующийся на местности
Тыаҕа мин мунаахпын, хайысхабын сатаан булааччым суох.  Куобах туохтан эрэ уолуйан туора-маары ыстанар, мунаах булчуттары муннарар. А. Николаев. Кыы лы аҥаардас үөһээ салгынынан ирдиир ыттар кыра булду кыайан булбаттар уонна тыаллаах күн атын ыттардааҕар мунаах буолаллар. Я. С емёнов
2. Чуолкайа суох, бутуурдаах, ситэ быһаа рыллыбатах. ☉ Лишённый ясности, непонятный, путаный
Сеня саамай кытаанах уонна мунаах боппуруостары билэринэн үгүстэртэн ырааҕынан ордук. Н. Лугинов
Друзьянов Сергеев кэлиэ ҕиттэн ыла кинилиин хас киэһэ аайы сэһэргэһэр, мунаах санааларын дьэҥкэрдэр. М. Доҕордуурап
Норуот тылынан уу суран айымньыларын …… жанрдарынан, пуор маларынан араарыы өрүү да кэриэтэ мөккүөрдээх, мунаах. Эрчимэн
ср. монг. мунхаг ‘невежество, незнание; глупость; тёмный, отсталый, невежественный; глупый’

ньүдьү-балай — 1) түҥкэтэх, хараҥа, сайдыыта суох. ☉ Невежественный, тёмный, примитивный
Аһыыртаҥнар диэни билбэтэх, кэччэгэй, ньүдьү-балай баай олорбут диэбитэ. Н. Неустроев
Поэма трагическай ис хоһоонуттан сыаналаатахха, кини аҕата баайга-дуолга олус ымсыы, баттыгастаах ньүдьү-балай киһи буолара курдат көстөр. Эрчимэн
Аас-туор ньүдьүбалай олохтон өлүү-сүтүү, өмүрэх, мэнэрик элбэх. «ХС»; 2) кэрээнэ суох, толоос; баттыгастаах. ☉ Нахальный, бесцеремонный; деспотичный
Кинини тулалаан турар хараҥа олох, оччотооҕу …… майгы-сигили суруллубатах ньүдьү-балай сокуоннара кыыс оҕо хорсун санаатыттан быдан күүстээх, сүр баттааһыннаах этилэр. Эрчимэн
«Туох баар күүспүнэн эрдэбин ээ, мантан ордук хайдах эрдиэмий?» — диэн Бурхалей мээнэ ньүдьү-балай кыһарыйыыга ынчыктыы-ынчыктыы хардарда. Эрилик Эристиин
Бастакы таптал …… ньүдьүбалай куруубай сыһыаны адьас энчи көрбөтүн, кыайан тулуйбатын бэлиэтиэхтээхпит. ПБН КСКТ
ср. бур. нюдэ балай ‘втёмную’

даҕ.
1. Ырааһы өйдөөбөт, киртэн-хохтон этин тартарбат, хараҥа, чанчарык. ☉ Неряшливый, неопрятный, безразличный к соблюдению чистоты
Кэр дьбэр олох. Уулаах үрэх баһын киһитэ буолан, дьүһүннүүн-бодолуун, таҥастыын-саптыын кэр-дьэбэр киһи. Эрилик Эристиин
2. Сайдыыта суох, түҥкэтэх, хараҥа (олох, киһи). ☉ Темный, невежественный, примитивный
Уулаах үрэх баһын киһитэ буолан, дьүһүннүүн-бодолуун, таҥастыын-саптыын кэр-дьэбэр киһи. Эрилик Эристиин
«Кэччэгэй баай» диэн айымньытыгар Кулаковскай …… кэр-дьэбэр олохтоох хаалан иһэр баайдары күлүүгэ таһааран күүскэ кириитикэлээбитэ. ССЛИО
3. Тугу да аахса, ырыҥалыы барбат, ньүдьү-балай. ☉ Беззастенчивый, безрассудный, сумасбродный
Ордук кэр-дьэбэр киһиэхэ баран эрэйдэниэн, оҕотун туора көрдөрүөн баҕарбат. Болот Боотур
Кэрдьэбэр майгытынан кэпсээҥҥэ киирбит суостаах-суодаллаах кулуба кэнэҕэски көлүөнэҕэ аатын ыытаары балаҕан аннынааҕы кытаҕы үүт күөл оҥоро сатаан бар дьон көлөһүнүн ууга куттарбыт. И. Сосин
△ Киһи иилэн ылбат акаары (кэпсэтии, тыл-өс). ☉ Очень глупый, невежественный (о словах, разговоре)
Бу кэр-дьэбэр кэпсэтиини тулуйан истибэккэбин, «тахсан баран хааллахпына буруйа-сэмэтэ төһө-хачча буолуой» диэн саныы олорбутум. Софр. Данилов
4. Күчүмэҕэйдэртэн толлон турбат, харса суох. ☉ Не останавливающийся перед трудностями, смело идущий напролом
Бу дойдуга күүстээх үлэни кыайар, кэрдьэбэр киһи эрэ киһи буолар кэскиллээҕин үчүгэйдик өйдөөбүтүм. «ХС»
♦ Кэр-дьэбэр (кэп-дьэбэр) буолбут — кирдээх, чанчарык, дьабара буолбут. ☉ Быть неприглядным, грязным, неряшливым
— Тукаам! Бу тугуй?.. — диэн кэр-дьэбэр буолбут киһи быһыытынан ыйытар. Эрилик Эристиин
Талааннаах эдэр спортсмен бэйэмсэх, улахамсык, кэр-дьэбэр буола улаатыытын кытта тренер эйэлэһиэ суохтаах. Е. Неймохов. Кэр-дьэбэригэр түспүт — кэрээнэ суох буолбут, олус маратыйбыт. ☉ Стать беззастенчивым, бесцеремонным
«Олус кэр-дьэбэргэр түспэккэ туран, кэпсэт», — Тулааһынап илиитин сиэбигэр уктар. Далан
Киһи кэхтэр, кэрдьэбэригэр түһэр, кэрээниттэн тахсар. С. Тарасов
Бары кэр-дьэбэригэр түспүт дьон. Л. Попов

1. даҕ. Түҥкэтэх, хараҥа; дьорҕоото суох, кэнэн, килбик. ☉ Замкнутый, тёмный (о чём-л.); нерешительный, робкий (о ком-л.)
   Кэпсээнтэн кэпсээн аайы …… кэнэн, ньүкэн дьону өрө тардар, сырдыкка таһаарар күүстэр ойууланан барбыттара. Күндэ
   Киһим суодал көрүҥүттэн маннык массыынаҕа айанныы үөрэммэтэх ньүкэн урааҥхай маҥнай улаханнык толло санаатым. С. Руфов
   Төрөппүттэриҥ эйиэнэ Былыргы ньүкэн үйэҕэ Тимир уматан кэлэллэрин, Иһит-хомуос охсоллорун Иэйэн кэпсиир буолаллара. М. Тимофеев
   «Сордоох суха» диэни иһиттэргин эрэ эргэни эҥээрдэһэн, саҥаҕа саантаабат ньүкэн киһини саныы биэрэҕин. «ХС»
2. аат суолт. Сайаҕаһа, сайдыыта суох, олохтон хаалбыт, түҥкэтэх киһи. ☉ Отсталый, тёмный, невежественный человек
   Бу, Лэппиэрэй, олохтоох тыллаах-өстөөх киһи эбиккин. Мин эйигин тыа ньүкэнэ буолуо дии саныырым. Л. Попов
   «Кини [Баһылай] тоҕо итинник ньүкэний, түҥкэтэҕий, дьонтон туора туттарый?» — диэн боппуруоска, бэл, нэһилиэгин дьоно кыайан эппиэттиэхтэрэ суоҕа. Күндэ. Суорун Омоллоон «Бэйэтэ эмтиэкэтин» Макаара, Ачаата, Күөх Көппөтө норуот кэпсэтэр тылыгар бигэтик киирэн ньүкэннэри, холтуурсуктары, тунуйаадыстары саралыыр эпиитэт буолбуттара да элбэҕи этэр буолбаат?! КНЗ СПДьНь
   ◊ <Үс күлэр> Ньүкэн <Үөдэн> түгэҕэ (төрдүгэр) фольк. — абааһы бухатыырдара айбардаан олорор Аллараа дойдуну ойуулааһын. ☉ Постоянный эпитет, описывающий Нижний мир, где господствуют богатыри-абаасы
   [Туйаарыма Куо] Көбүө-көмүс буорбуттан Үс күлэр Ньүкэн түгэҕэр Үүрүллэн киирэммин, Хааннаах хандалы кэтэммин, Хараҥа хаайыыга Хаайтарыам диэбэтэҕим. П. Ойуунускай
   [Бухатыырдар] Үс Ньүкэн үөдэн түгэҕин дойдутун Тоҕута тэпсэллэригэр тиийдилэр; Кэлтэгэй ыйдара-күннэрэ Көстүбэт гына түҥнэри тарта, Өлүү гиэнэ дүбдүргэнэ, Сах гиэнэ быһылаана буолла. Ньургун Боотур
   Илин эҥээргэ Дуолан хара диэн Ньүкэн Үөдэн түгэҕиттэн да күөрэйбитэ, Халлаантан да түспүтэ биллибэт Туйгун Боотураат баар буолла. И. Гоголев
   ср. бур. нүхэн ‘дыра’, монг. нүкэн ‘лачуга; нора, отверстие, дыра’