сущ
ньүдьү-балай

м., ж. ньүдьү-балай киһи.

м. доктринёр (хайа эмэ доктри-наны ньүдьү-балай батыһааччы).

с. 1. (необразованность) маалгын быһыы, хараҥа быһыы; 2. разг. (невежливый поступок) ньүдьү-балай быһыы.

прил. 1. культурнайа суох, хаалан иһэр, ньүдьү-балай; 2. бот. киһи үүннэрбэт; некультурные растения киһи үүннэрбэт үүнээйилэрэ.

ньүдьү-балай — 1) түҥкэтэх, хараҥа, сайдыыта суох. ☉ Невежественный, тёмный, примитивный
Аһыыртаҥнар диэни билбэтэх, кэччэгэй, ньүдьү-балай баай олорбут диэбитэ. Н. Неустроев
Поэма трагическай ис хоһоонуттан сыаналаатахха, кини аҕата баайга-дуолга олус ымсыы, баттыгастаах ньүдьү-балай киһи буолара курдат көстөр. Эрчимэн
Аас-туор ньүдьүбалай олохтон өлүү-сүтүү, өмүрэх, мэнэрик элбэх. «ХС»; 2) кэрээнэ суох, толоос; баттыгастаах. ☉ Нахальный, бесцеремонный; деспотичный
Кинини тулалаан турар хараҥа олох, оччотооҕу …… майгы-сигили суруллубатах ньүдьү-балай сокуоннара кыыс оҕо хорсун санаатыттан быдан күүстээх, сүр баттааһыннаах этилэр. Эрчимэн
«Туох баар күүспүнэн эрдэбин ээ, мантан ордук хайдах эрдиэмий?» — диэн Бурхалей мээнэ ньүдьү-балай кыһарыйыыга ынчыктыы-ынчыктыы хардарда. Эрилик Эристиин
Бастакы таптал …… ньүдьүбалай куруубай сыһыаны адьас энчи көрбөтүн, кыайан тулуйбатын бэлиэтиэхтээхпит. ПБН КСКТ
ср. бур. нюдэ балай ‘втёмную’

көр ньоҕой
Кэлэр Сэмиэнэп, былыргы баай, Кэрээки, чоҕой, ньүдьү-балай. Дьуон Дьаҥылы
Туров иннигэр өһөс, чоҕой, сиппит киһи турар. Н. Апросимов
Муустаах муорам! Харчы иһин хараҥарбыт, хара чоҕой хапыталыыстар харааптара …… хаарыаннаах таһааҕын хайыта хаампатыннар! Н. Абыйчанин

аат. Харсахабыра суох быһыыланыы, толоостук, дохсуннук туттуу. ☉ Спесь, спесивость, заносчивость, гонор
Салайааччы норуоттан тэйдэҕинэ талааннаах салайааччы да кыайан өрүһүммэт улахан алҕастара уонна бардамнааһыннара тахсар усулуобуйаларын үөскэтэр. ДИМ
Төрөппүттэр бардамнааһыннарын төрүөтүнэн ньүдьү-балай, культуурата суох буолуу уонна бэйэ иннин эрэ көрүнүү буолар. ОАП ИиЭУО
Кыра эппиэтинэстээх эрээри улахан бырааптаныы административнай бардамнааһыҥҥа, толкуйа суох быһаарыылары ыларга кыахтары үөскэтэр. Л. Брежнев (тылб.)

кыһарый диэнтэн хай
аата. Кыһын бары кыһарыйыыта ааһан, бары-барыта тутааччылар кыайыыларынан …… бүппүтэ диир алҕас. В. Яковлев
— Туох баар күүспүнэн эрдэбин ээ, мантан ордук хайдах эрдиэмий? — Бурхалей мээлэ ньүдьү-балай кыһарыйыыга ынчыктыы-ынчыктыы хардарда. Эрилик Эристиин
Хаар чараас буолара куһаҕан, тымныы күүскэ түһүөҕэ, сылгыга ордук кыһарыйыыны аҕалыаҕа. «ХС»

кэйгэллээ диэнтэн холб. туһ. Ньүдьү-балай олохтоох салайааччылар хааннаах илиилэригэр дьылҕабытын туттарыахпыт кэриэтэ, кэйгэллэһэн баран өлүөҕүҥ. Болот Боотур
Саҥа-иҥэ суоҕа, ыар ынчык иһиллэрэ уонна ыстыыгынан кэйгэллэһэллэрэ. И. Федосеев
Кэлэн ыга кииристилэр, адьас күүс-уох баранна, Кэйгэллэстим болоппунан, онтум булгу ыстанна! Ш. Руставели (тылб.)