I досуг, свободное время; өлөр да соло суох совершенно недосуг (букв. и умереть некогда).
II уст. звание, должность; чин, сан; кинээс солото звание, должность князца; солото сууйуллуо суоҕа ирон. его положение не пострадает (если он сделает что-л.).
III муз. соло ; солонан ыллаа = петь соло .

I возвр. от сололоо = иметь досуг, свободное время.
II уст. принимать какую-л. должность; получать какое-л. звание.

1. прия. от занять II; 2. прил. (не имеющий досуга) иллэҥэ суох; я сейчас занят мин билигин иллэҥим суох; 3. прил. (несвободный) иллэҥэ суох; квартира занята квартира иллэҥэ суох; # он занят только собой кини бэйэтин эрэ көрүнэн тахсар, кини бэйэтин эрэ буостуктанар.

с. 1. бириэмэ, кэм; по московскому времени Москва бириэмэтинэн; провести время бириэмэни ыыт; время ждёт (или терпит) бириэмэ баардыҥы; время не ждёт бириэмэ күүппэт; 2. (эпоха) бириэмэ, кэм, сах; во времена Петра I Пётр I саҕана; не отставать от времени бириэмэттэн хаалыма; 3. (определённый момент) бириэмэ, чаас; сколько времени? хас чааһый?; в указанное время ыйыллыбыт бириэмэҕэ; уехать на время аҕыйах бириэмэҕэ бар; 4. (пора дня, года и т. п.) бириэмэ, кэм; времена года дьыл кэмнэрэ; время покоса оттуур кэм; 5. (досуг) бириэмэ, соло; у меня нет времени зайти к вам эйиэхэ киирэ сылдьар солом суох; 6. грам. кэм; настоящее время билиҥҥи кэм; <> по временам или время от времени бириэмэнэн, арыт, дөрүн-дөрүн; в своё время 1) (о прошлом) бэйэтин бириэмэтигэр, урут; 2) (о будущем) кэмигэр, сөптөөх кэмигэр; со временем кэмэ кэллэҕинэ, инники өттүгэр; до сего времени билиҥҥэ диэри; всё время куруутун; тем временем ону кытта тэҥҥэ, ону кытта биир кэмҥэ; до поры до времени онуоха--маныаха диэри; в одно прекрасное время биир бириэмэҕэ, биирдэ; в то же время биир кэмҥэ, эмиэ сити кэмҥэ; на время кылгас кэмҥэ, аҕыйах бириэмэҕэ.

1. даҕ.
2. Сололоох, бокуойдаах; тугу да гынара суох. ☉ Не занятый делами, свободный от дел
   Мин сайыны быһа иллэҥ киһи буолан хааллым. Амма Аччыгыйа
   Дьэллик иллэҥ киэһэтигэр бэйэтин олоҕуттан, көрбүтүттэн-истибититтэн сээкэйи кэпсиир. Н. Заболоцкай
   Билигин киһи үксэ иллэҥ кэмэ. М. Доҕордуурап
   «Көрө иликкин дуо?» - Арбатскай иллэҥ илиитигэр сурунаалы утары аспыта. В. Яковлев
3. Туһаныллыбакка, туттуллубакка турар (туох эмэ); ким да ыла, киирэ илик (миэстэтэ). ☉ Незанятый, свободный, вакантный (о должности, служебном месте)
   Институтка иллэҥ миэстэ баар буолбут.  Өйүө лэппиэскэтин тобоҕунан куһуоктаан чэйдээн баран, биир иллэҥ муннугу булан сытта. А. Софронов
   Киһи хаама түһүөх иллэҥ сирэ суох. Софр. Данилов
   Иллэҥ олоппос турарыгар икки атаҕын тэллэччи быраҕан, дьоһуннаахтык олорунан кэбиспитэ. А. Бэрияк
4. аат суолт. Киһи үлэлээбэт, тугунан да дьарыктаммат кэмэ. ☉ Досуг, свободное время
   Хата, иллэҥнэр оҕоҕор саатыырыгар туох эмэ оонньуурда оҥорон биэрээр... А. Софронов
   Мин көмөлөһүөхпүн сөп иллэҥмэр. Н. Лугинов
   «Николай Леонидович, ону-маны, иллэҥҥэ ахтыахпыт», - диэн Сокольников киһитин ситэ этиппэтэҕэ. И. Федосеев
5. сыһ. суолт. Туһалааҕы тугу да гыммакка, үлэлээбэккэ. ☉ Без дела, без занятия, праздно
   Акаары төбө атаҕы иллэҥ оҥорбот (өс хоһ.). Эр киһи, төһө да иллэҥ олордор, тугу да көмөлөспөт. А. Софронов
   Ханна да бэлэм кыстанан турбатах кырабааттары, утуйар таҥастары …… хомуйан, ханна да иллэҥ кэтэһэн олорботох араас үлэһиттэри түмэн тоһуйбуттар. Амма Аччыгыйа
   ♦ Өлөр да солото (иллэҥэ) суох - төрүт, адьаһын иллэҥэ суох. ☉ Чрезвычайно занятый, занятый по горло (букв. и умереть некогда)
   Билигин аҕай адьас өлөр да иллэҥэ суох күннээҕи үлэ түбүгэр сылдьыбыт бары дьыалалара, доҕор иэдээнигэр тэҥнээтэххэ - бытарыйан көһүннүлэр. Н. Лугинов. Туос иллэҥ - букатын тугу да гынара, дьарыгырара суох, олох иллэҥ. ☉ Совершенно свободный от всяких дел (нечем заняться)
   Мин сарсын туос иллэҥмин. Амма Аччыгыйа
   Биир күн туос иллэҥ буоллахпына, тулуйбакка өлө сыһабын. Н. Заболоцкай
   Туос иллэҥ буоллаххына соҕотох биир да күн бүтэн биэрбэккэ муҥнуур. А. Бэрияк. Ыт иллэҥэ күл.-ооннь. - холку, быыс булан барар-кэлэр, сүүрэр-көтөр үлэлээх киһини этэллэр. ☉ О человеке со свободным режимом работы, работающим без напряжения (букв. собачий досуг)
   Сопхуоска «инженер по технике безопасности» диэн дуоһунастаах, ыт иллэҥэ диэн кини. Н. Лугинов
   Киниэхэ - кэпсэтии, болдьоһуу, быһаарсыы. Ийэм этэригэр диэри, ыт иллэҥэ диэн кини. «ХС»
   ◊ Иллэҥ олоруохтааҕар - тугу да гыммакка таах олоруохтааҕар. ☉ Чем зря (напрасно) сидеть (лучше делай что-л.)
   Иллэҥ олоруохтааҕар эттэ сиэ эрэ! А. Софронов

I
аат. Ким эмэ тугунан да дьарыктаммат иллэҥ кэмэ. ☉ Время, свободное от дел, не занятое делами
«Хантан кэлбит солобутунан үөрэнэ олоруохпутуй?» — Кэтириис тыл кыбытта. Н. Якутскай
Уораан дьиэтин үлэтэ үгүс буолан, соло булбат этэ. И. Федосеев
Чэ, эдьиэй, мин итини эйиэхэ барытын быһааран биэриэм этэ да, билигин солом суох. М. Доҕордуурап
◊ Соло буол — иллэҥсий, бокуойдан. ☉ Освободиться от дел, заиметь свободное время
Хаһан мэниктээхтиэмий, күн аайы уот оттортон, уу баһартан соло буолбаппын. И. Гоголев
Аҕыйах хоно-хоно көһөрбүтүттэн да соло буолуо суохпут дии. Д. Таас
Ананий Золотовскай маастардаан соло буолбакка, уот үрдүгэр үктэммит курдук сылдьар. М. Доҕордуурап. Соло буолу- ма — тугу эмэ гынаргыттан ордума; тугу эмэ хатылаан аҕала-аҕала оҥор, гын. ☉ Беспрестанно делать одно и то же
Былыр [Дьоодороп Дьаҕа баһын] Уулаах тутан олорорун саҕана хайгыырыгар соло буолбат этэ. Эрилик Эристиин
Аркадий Яковлевич аны кыргыттар биригээдэлэрин хайгыырыттан соло буолбат буолла. А. Сыромятникова
ср. кирг. чоло, бур. соло ‘досуг, свободное время’
II
аат., эргэр. Чыын, дуоһунас. ☉ Чин, сан
Сото кылгас даҕаны, соло улахан (өс хоһ.). Аны хас да быыбарга кулуба солотун тута сылдьар кытаанах санаалаах. И. Гоголев
Хамначчыт, дьадаҥы дьон …… мустан кинээстэрин Кирилэ Бөтүрүөбү солотуттан устубуттара. ПДИ КК
ср. монг. цол, бур. соло ‘звание, чин, титул’