болезнь, недуг.

имеющий какую-л. болезнь, страдающий каким-л. недугом; туох эрэм-сэлээххин ? что за недуг у тебя?

застарелая болезнь, старый недуг; дьарҕата көппүт у него обострилась застарелая болезнь.

I болезненный, немощный, слабый; араҥ киһи немощный человек; араҥ булбут его одолел недуг.
II проказа, лепра.

1. болезненный, немощный, слабый; архах киһи болезненный человек; 2. хроническое заболевание; архаҕым көптө обострился мой старый недуг; архах сөтөл застарелый кашель.

аат. Киһи тымныйан сыыҥтанар, сөтөллөр ыарыыта. ☉ Недуг, сопровождающийся насморком, кашлем, простуда
Тумуу-сөтөл тунуйбатын, Доруобуйа тупса турдун! Күннүк Уурастыырап
[Түүлгэ] балык — тумуу-сөтөл сүрэ. Г. Угаров

1. больной, нездоровый; ыалдьар киһи больной человек; ыалдьар илии больная рука; ыалдьартан илии арахпат погов. с больного места рука не сходит (соотв. у кого что болит, тот о том говорит); 2. 1) болезнь, недуг; заболевание; миигин ыалдьар булла я занедужил; 2) боль; төбөм ыалдьара улаатта головная боль у меня усилилась.

I
тыҥырҕаа диэнтэн холб. туһ. Оҕолорбут ыалдьан тыҥырҕаспыттар
II
даҕ. Тыҥыргыыр, нэһиилэ этэр, саҥарар (үксүгэр улаханнык ыалдьыбыт аатыран). ☉ Говорящий еле-еле, дышащий с трудом (часто преувеличивая свою болезнь, недуг)
Икки ый усталаах-туората Тымныйдаҕым аатыран Тыҥырҕас тыыннанан, …… Үҥкүрүйэ сыппытым. Саха нар. той. IV

1) ударный; охсуулаах үлэ ударная работа; 2) имеющий последствия; с... последствиями; ыарахан ыарыы охсуулаах тяжёлая болезнь имеет последствия (т. е. расшатывает здоровье, оставляет хронические недуги).

1. аат.
2. Ыарыыттан, оһолтон мөлтөөһүн, айгырааһын (доруобуйа туругун, ис-тас уорганнар тустарынан). ☉ Недостаток, изъян; ущерб, вред (здоровью)
   Кыһыны кыстатарга олох доруобай, ньалҕаархай уонна килбэчигэс түүлээх, ханнык даҕаны эмсэҕэтэ суох хааһы хаалларыллыахтаах. ДьСИи
   Кини, бука, тиэтэйбитэ буолуо да, ити курдук турар аналлаах туоруур сиринэн туораабакка, доруобуйатыгар улахан эмсэҕэни ылла. «Кыым»
3. Ыарытыннара сылдьар оспот баас, ыарыылаах эбэтэр ыарыыттан дуу, оһолтон дуу хаалбыт дьиэк. ☉ Не зажившая рана на теле, дающая то и дело о себе знать или какой-л. физический недостаток, полученный при травме, болезни, повреждение, увечье
   [Степан Семёнович] сэрии толоонуттан улаханнык бааһыран, эмсэҕэ ылан төннөн кэлэн баран уһаабатаҕа, 1943 сыллаахха тыына быстыбыта. ХБИДК
4. Туох эмэ содула, тэбиитэ. ☉ Негативные последствия чего-л.
   Өлөр-тиллэр кыргыһыыга Өстөөхтөрү хоппуппут, Сэрии-силлиэ эмсэҕэтин Ситэрэн оҥорон күрбүйбүппүт. ҮӨЫ
5. даҕ. суолт. Кыраны тулуйбат, тулуйар кыаҕа суох, кэбирэх. ☉ Слишком чувствительный, не способный выдержать даже небольшую боль, лишения
   «— Аата сүрүн! Быһа ньирэмсийэн, — диэн Сталина сымнаҕастык мөҕүтүннэ. — Бу эр дьоннор, эчи, эмсэҕэлэрин!». П. Аввакумов
   «Эн биир дойдулааҕыҥ тугу да тулуйбат, дагдайбыкка дылы аҕай да эмсэҕэтэ бэрт дии», — диэн аһарбыта. «ХС»
   ср. др.-тюрк. емгэ ‘мучиться’, монг. эмгэг ‘болезнь, недуг; повреждение, увечье’