1. даҕ. Туманынан оргуйбут бытарҕан, түптэлэс (тымныы). ☉ Лютый, свирепый, студеный (эпитет зимней стужи)
   Луохтууру ханнык да аам-даам тымныы хаайбат, хаһан наада буолла да, кини баар. А. Сыромятникова
   Ахсынньы аам-даам, тохсунньу тоһуттар тымныыта кинилэри [эргэ балаҕаннары] хаарынан көмүөҕэ, кулун тутар кубулҕаттаах тыала-кууһа ситэри сиҥнэриэҕэ. В. Гаврильева
   Хара тыа аам-даам туманынан бүрүллэн турара. И. Данилов
2. аат суолт. Бытарҕан тымныы. ☉ Зимняя стужа
   Оҕонньоттор аам-даам ааһан, тоҥсоҕой торулуур буолбут, ол аата үтүө сааска үктэнэн эрдэхпит дэһэн, үөрэ-көтө кэпсэтэллэр. «Кыым»
   ♦ Аамындаамын (аам-даамын) биэрбэт (биллэрбэт) — муҥурун-кыаҕын булларбат, кимиэхэ да бэриммэт. ☉ Непобедимый, непостижимый
   Аам-даамын биэрбэтэх, Аар-саарга аатырбыт Ала Дьаргыстай бухатыыр Аартык аанын аста. П. Ойуунускай

м. 1. (способность мыслить) өй; человек с умом өйдөөх киһи;2.(человек) өйдөөх; лучшие умы человечества киһи аймах чулуу өйдөөхтөрө; # быть без ума от кого-чего-л. өйгүттэн тахса (үөр), наһаа биһирээ; в своём уме өйдөөх санааҕынан; не в своём уме өйүттэн тахсыбыт, иирбит; взяться за ум өйдөн, өйдөө; прийти на ум өйгө киир, өйүгэр киир; свести с ума 1) (довести до сумасшествия) өйүттэн таһаар, иирт; 2) (пленить) өйүттэн таһаар, абылаа; себе на уме саныыра иһигэр киһи, санаатын таһыгар таһаарбат киһи; уму непостижимо киһи өйө тиийбэт, киһи кыайан өйдөөбөт; учить уму-разуму өйгө-санааҕа үөрэт.

1) ум, разум, рассудок || умственный; сытыы өй острый, проницательный ум; өй хаата умница; чычаас өй недалёкий ум; чиҥ өй цепкий ум; киитэрэй өй хитрый ум; кылгас өй короткий, недалёкий ум; оҕуруктаах өй глубокий ум; тииҥ өйө изворотливый, гибкий ум; сахалыы өй природный ум; өһөгөйдөөх өй злобный, мстительный ум; өй үлэтэ умственная работа; илэ өйүнэн в здравом уме; өй күүһэ сила ума; өй бэрт ирон. от избытка ума; оннук өй суох такого и в мыслях нет; өйө өйүнэн в здравом уме и твёрдой памяти (обычно о тяжелобольных); өйүн тута илик он незрел умом; өйтөн өлүү (или мүҥнаныы ) горе от ума; өй аҥардаах полоумный; өйүнэн мөлтөх слабоумный; өйүнэн ыалдьар у него умственное расстройство; өйө өһүлүннэ он слаб умом (от старости, болезни); өйүм хоппот а) это уму непостижимо; б) ума не приложу; өй тиийбэт ума не хватает; өй сүрэх икки мөккүөрэ спор ума и сердца; спор между чувством и рассудком; өйө барбат он упустил из виду что-л. (букв. его ум не идёт в этом направлении); өйгө сүоттаа = решать в уме; считать в уме; өйө хамсаата рассудок его помутился; өйүн сүтэрбит а) он потерял сознание; б) он лишился рассудка; өй былдьас = считать себя умнее кого-л.; өйө сынньылынна он отупел, перестал соображать (от усталости, шума); у него ум за разум зашёл; өйүн ыһыктыбыт а) он потерял сознание, рассудок (о больном); б) он впал в детство (о дряхлых стариках); өйүттэн таҕыста а) он потерял рассудок; б) перен. он потерял самообладание; өй киирдэ а) он набрался ума, он поумнел; б) ему пришла мысль; өйүн туппут а) он взялся за ум; б) он созрел умственно; өйүгэр көтөн түстэ его вдруг осенила мысль; ему вдруг пришло на ум; өйө мастыйбыт разг. ум его потерял гибкость (вследствие старости); өйгө киирбиччэ пришло в голову, взбрело в голову; көтөр өҥүнэн , киһи өйүнэн посл. птица своей окраской, человек своим умом (славятся); 2) память; арай ол түбэлтэ өйбөр хаалбыт только тот случай остался в моей памяти; өйгө хатаа = запечатлеть в памяти; өйө бааллар у него провал памяти; өйө сытыйбыт разг. у него дырявая память; өйбүттэн көтөн хаалла вылетело из ума; из ума вон, из памяти вон; өйгө да суох (или суоҕа ) а) он совершенно забыл, запамятовал; б) он об этом даже не думал # өй биэр = (или ук =) а) надоумить, подать мысль; б) напомнить; өйтөн ааҕыы чтение наизусть; өйтөн этии а) чтение наизусть; б) выдумки; киһи өйүгэр түһэр понятный, ясный; өйүн сүүйтэрбит (это) вскружило ему голову.