көр аам-даам
Ахсынньы аам-дьаам тымныыта, Аргыйан-чыскыйан түһэҥҥин, Аата тоҕо сүрдээххиний? С. Васильев
Тиит чоҕунуу итиинэн сирэлийэн Аҕыс ыйдаах аам-дьаам кыһыны сыһытабыт, Күн улууһун, айыы аймаҕын үксэтэн, Үйэлэр ыар мискиирдэрин уйабыт. Н. Босиков
Бүтүннүү — тоҥ хаар! Бүтүннүү — күр муус! Кырдьык, бадаҕа, Аам-дьаам кыһата манна эбит. Суорун Омоллоон

көр аам-даам
Биирдэ ахсынньы ый аан-даам тымныыта ааҥнаан турдаҕына, түүлээхситтэргэ тиэрдиэхтээх таһаҕаспын ырыган табаларга тиэйэн, сатыы баран истэхпинэ, көс буолаат, табаларым сытынан кэбиспиттэрэ. Н. Абыйчанин
Кыһыҥҥы кэм саамай хабыр тымныыта Саха сиригэр ахсынньыга түһээччи. Ол да иһин, ахсынньы аан-даам тымныыта диэн уос номоҕо буолар. «Кыым»
Муустаах муора Аан-даам тымныыгын, Анысхан сата тыалгын, Аргыар муус тыыҥҥын Аттыы «саттыы» айааһыахпыт. Күннүк Уурастыырап

көр аам-даам
Биһиги өбүгэлэрбит, Биэс саха саҕаттан Хардаҕас маһы кытта хатыһан, Аан-дааны кытта охсуһан, Кыыкы балыгы кыынньаран Муҥнанан-сордонон Олорбуттара буолуо эбээт. С. Зверев
Алаас иһэ, Аппа толоон Аан-даан тымныы Хойуу чаан туманынан Кутуллубуттар. П. Тобуруокап
Манна дьыбар, Аандаан тымныы Мастары тоһуталыыр, Аһыннарыах курдук хамныы, Үөт хаарга саһа сатыыр. С. Данилов

I
тыһыгыраа диэнтэн холб. туһ. Тыастар тыһыгырастылар, сааларын сомуогун туруордулар быһыылаах. И. Никифоров
Түүн үөһүгэр мастар тымныыттан, аам-даам ахсынньыга курдук, тоҥон тыһыгыраһа тыаһыыллара. В. Миронов
Араас мелодиялары таһааран мас ньуоскалар лаһыгырастылар, балалаайкалар тыҥкынастылар, трещёткалар тыһыгырастылар. «ББ»
II
даҕ. Тыһыгыраан тыаһыыр. ☉ Потрескивающий часто и негромко. Тыһыгырас тыас тыаһаата

туохт.
1.
часкый диэн курдук. Сибиинньэм оҕото бокуойа суох чыскый да чыскый буолла. И. Сосин
Чиэнэ, ыарыытыттан чыскыйа түһээт, тойон илиитин төлө садьыйда. И. Данилов
Эһэтин оҕото чыскыйара тохтуох курдук буоллаҕына, илгиэлээн ытатан биэрэр. М. Чооруоһап
2. Уордаахтык, сытыытык иһиир, тымныынан сабыта биэр (күүстээх тыалы, чысхааны этэргэ). ☉ Свистеть, лютовать (о вьюге)
Ахсынньы аам-даам тымныыта, Аргыйан-чыскыйан түһэҥҥин Аата, тоҕо сүрдээххиний? С. Васильев
Киэҥ Лена чыскыйар чысхаана Түөстэргэр төлөнү түһээртэ, Хотугу дойдубут кыс хаара Сүрэххэр сырдыгы киллээртэ. Л. Попов
Адаардаах хадаардар арҕастарынан тыал кыйыдыйан, чыскыйан ааһара. Н. Абыйчанин. Тэҥн. часкый

туохт.
1. Ыҥыырга, көлүүргэ үөрэт, көлө гынарга бэлэмнээ, сыһыт. ☉ Приучать к седлу или упряжке, объезжать
Чаппа уола аҕыйах хонуктан бэттэх баар-суох баайын, түөртээх сур соноҕоһу, айааһаан дьэргэтэн сылдьар. Амма Аччыгыйа
Остуорас Түмэппий оҕото Лэгиэнтэй, Кунаны айааһаан сир тиэрбит сэгэртэй. С. Васильев
Тап-тап-табакам, Айааһыам эйиигин! Чэчир-72
2. көсп. Кими, тугу эмэ бэйэҕэр бас бэриннэр, тугу эрэ баһылаа. ☉ Приучать, покорять кого-что-л.; овладевать кем-чем-л.; осваивать что-л. Аҕаларбытын кытта Атах тэпсэн тураммыт Айааһаабыппыт Хабыр айаннаах Халлаан харааптарын. Н. Рыкунов
Бу хотугу тыйыс айылҕалаах кыраайы айааһыылларыгар, дойду оҥостоллоругар кыаҕы биэрбит балык диэн — мунду! Багдарыын Сүлбэ
Аам-даам тымныыгын, Анысхан сата тыалгын, Аргыар муус тыыҥҥын Аттыы, «саттыы» айааһыахпыт. Күннүк Уурастыырап
Эмньик аттыы ахсымныыр Эдэр сааһы айааһаан, Аны үлэ саҥалыы, Ааны аста аан бастаан. Р. Баҕатаайыскай

сыһ.
1. Төлө ыыппат гына; ыпсары, хам (кими, тугу эмэ ыл, тут). ☉ Крепко, плотно, тисками (хватать, держать кого-что-л.)
Кырааннар булуоктары ытарчалыы кытаахтаан таһаараллар. А. Фёдоров
Аккаастанаары илиитинэн садьыаланан көрбүтэ да, анараа эристиин ытарчалыы харбаабыт. Е. Неймохов
Ытарчалыы хам тутуута төһө кытаанаҕын күлүүһү тардаргар билэҕин. ПАЕ ЭАБ
2. көсп. Олус күүскэ, ааһан-араҕан биэрбэттии (куус — хол., санааны, иэйиини этэргэ). ☉ Как в тисках (держать — напр., о мыслях, чувствах)
Ааһар күннэр улам баттаан, кутусүрү көтүтэр санаа-оноо ытарчалыы ыбылы кууһан истэ. Н. Борисов
Куттаныы, уолуйуу, кэлэнии, кэмсинии — барыта кинини түүрэ кууста, ытарчалыы ытырда. СҮК
♦ Ытарчалыы ыл (ыллар) — 1) ханна да ыыппат, төлөрүппэт гына кими, тугу эмэ кыһарый, күөмчүлээ. ☉ Зажать в тиски кого-что-л., лишая свободы действий
Биир күн эккирэтиһии үлүскэнигэр, тула өттүлэриттэн ытарчалыы ылларбыттарын биирдэ өйдөөбүттэрэ. Н. Лугинов
Улам-улам ытарчалыы ылан, ыган, тастан кэлэр көмөнү быһан бэриннэрии этэ. А. Данилов
Сотору Колчак былааһа Саха сирин ытарчалыы ылбыта. Н. Габышев; 2) кими, тугу эмэ ыпсары, хам ыл (хол., айылҕа күүһүн, ыарыыны этэргэ). ☉ Сковать, прихватить кого-что-л. (напр., о холоде, боли)
Саха сирэ таһырдьа тахсыбыт киһини ытарчалыы ыбылы ылар аам-даам тымныытын ким билбэтэ баарай! Н. Якутскай
Нартаахап өндөйөн үнүөхтээн эрдэҕинэ, абытай ыарыы ытарчалыы ыга ылла. Софр. Данилов
Индигиир эбэ хотун икки кытылларынан кыдьымах муустарынан ытарчалыы ыга ыллара, кылыгырыы, будулуйа уһунна. Ф. Филиппов

1. Үөһэттэн саккыраан түс, сүүрүгүр эбэтэр туох эмэ убаҕаһынан иһити толор; хотоол сиргэ халыйан таҕыс (хол., халаан уутун туһунан). ☉ Струиться, стекать сверху, литься в какой-л. сосуд; разливаться (о половодье)
   Аппа сир устун Айманан айаннаата, Хотоол устун Кутуллан куугунаан кулдьугураата. А. Софронов
   Кыайыы көрдөөх ыһыаҕар Кымыс буолан кутуллан Көмүс чороон иһигэр Күлүмүрдээн көһүннүн. П. Тулааһынап
2. Туох эмэ бытархайы (туораах бурдугу, кумаҕы, хаары о. д. а.) кут, тох. ☉ Рассыпать, насыпать что-л. сыпучее (зерно, песок, снег и т. д.)
   Абааһыны дьиэҕэ киллэрбэккэ кыйдыыр ньыма үгүс. Аан холуодатын анныгар уоттаах күлү кутуллар. Абааһы аал уоттан олус куттанар. Амма Аччыгыйа
   Ыччакабын даа! Хаар эмиэ саҕатыгар кутулунна. П. Тобуруокап
3. Биир бириэмэҕэ элбэх буолан киирэн, дьиэни толор. ☉ Заполнить помещение собой (о вошедших одновременно в большом количестве)
   Чэ, баран аһыах. Билигин эмиэ кутулла түһүөхтэрэ. Софр. Данилов
   «Атастаар, манна ааһыҥ!» — диэн учуутал саҥата иһиллэрин кытта маскарааттар биһиги баар сирбитигэр кутуллан киирбиттэрэ. Д. Таас
4. Ууллубут металтан киэпкэ, халыыпка кутан оҥоһулун. ☉ Изготовить что-л. литьем расплавленного металла
   Боруонсаттан кутуллан, Ленин, эн, Тураҕын киэҥ саала иһигэр Эн иннигэр кыыһар төлөнүнэн Кыһыл Знамя нөрүйэр. П. Тулааһынап
   Кыһыл көмүстэн кутуллубут кур тылыгар биһиги олоҥхобут сюжетыгар хабааннаах ойуу оҥоһуллубут. Эрчимэн
5. көсп. Тарҕан, дуораһый, иһилин (муусука, тыас о. д. а. тустарынан). ☉ Распространяться, разливаться, литься, звучать, слышаться (о музыке, звуке и т. п.). Күөх тыам тыллаах чыычааҕа күйгүөрдэҕэ диэбитим, Хомус холоонноох куолаһыҥ Кутуллан эрэр эбит дии. С. Данилов
   Этим сааһынан, уҥуоҕум куодатынан, Хааным тымырынан, Тула өттүбүттэн Дорҕоонноох муусука Долгуйа кутулунна. С. Зверев
6. көсп. Өйгө-санааҕа, сүрэххэ-быарга иҥ, түс, долгут (иэйии туһунан). ☉ Проникать в душу, сердце, волновать их (о чувствах)
   Тапталлаах Ильичпит эппит тыла тарҕанна Сырдык, чаҕылҕан кыыдамнарынан, Мөлүйүөнүнэн сүрэхтэргэ кутулунна Мөлтөөбөт революционнай энергиянан. Эллэй
   Киниэхэ кутуллан киирбит үөрүү хараҕын уутун ыган таһаарбыта, Өтөр уоскуйан биэрбэккэ ытаата. М. Доҕордуурап
7. көсп. Халыйан киир, үргүй (туман, тымныы туһунан). ☉ Проникать, просачиваться, заполняя пространство (о тумане); дуть, сквозить (о холоде)
   Аан аһылла түһэрин кытта тымныы тумана өрүһүспүттүү кутулунна. М. Доҕордуурап
   Алаас иһэ, Аппа толоон Аам-даам тымныы Хойуу чаан туманынан Кутуллубуттар. П. Тобуруокап