ложь, неправда || ложный, неправильный; сымыйа буруйдааһын ложное обвинение; сымыйа сурах ложный слух; сымыйаны итэҕэйимэ не верь лжи; сымыйаны саҥарыма не говори неправду; кырдьаҕас ыт сымыйанан үрбэт погов. старый пёс попусту не лает; сымыйа үрдүгэр кырдьык ыттыбат погов. ложь над правдой не поднимется.

1. союз эбээт, буолбат дуо; он лежит, ведь он ещё болен кини сытар, билигин даҕаны ыалдьар эбээт; он разъяснит нам это, ведь он знаток кини итини биһиэхэ быһаарыа, кини билээччи буоллаҕа дии; 2. частица ээ, хата, эбээт; буолбат дуо (в вопр. предложениях); ведь это всем известно итини ким барыта билэр ээ; ведь вы были правы эн сепкө гыммытыҥ эбээт!; ведь это неправда? ити сымыйа буолбат дуо?; ведь ты исполнишь своё обещание? эн биэрбит тылгын толоруоҥ буолбат дуо?

1. аат.
2. Баары соруйан токурутан көрдөрүү, албын. ☉ Ложь, неправда, обман
   Марыына миигин таптыыра сымыйа буолбатах. Н. Неустроев
   Итинник дойҕохтору истэ-истэ, маҥнай мин өһүргэнэн, туос сымыйаларын дакаастыахпын санаталыырым. Софр. Данилов
   «Сымыйа да буоллар төлөөн көрүөҕүҥ», — диэн биирдэстэрэ хаһыытыыр. Эрилик Эристиин
3. Сыыһа өйдөөһүн, алҕас санааһын, бутуллуу. ☉ Заблуждение, неправильное, неверное представление, ошибка
   Булчуту тыаҕа сылдьара буолуо диэбиттэрэ сымыйа эбит. Софр. Данилов
   Суор өлүгүнэн эрэ аһылыктанар диир сымыйа. И. Федосеев
   Фантазия олохтон адьас тэйдэҕинэ, холобур, эрэлиигийэ итэҕэлигэр оҕуттаҕына, кини туох да оруна суох, сымыйа буолар. Г. Васильев
4. даҕ. суолт. Алҕас, сөбө суох, сыыһа (буруйдааһын, сурах). ☉ Ложный, неправильный, ошибочный (напр., обвинение, слух)
   Нариччаан ытаатар уонна дьүөгэ кыргыттарыгар андаҕайдар да — ким да эрэммэт, сымыйа сурах кулахы курдук сыыла сылдьар, сытын тарҕатар. Н. Габышев
   [Ааныка:] Саҥа үүнэн, улаатан эрэр оҕону сымыйа суолунан киртитэ сылдьар дьоҥҥо-сэргэҕэ сэттээх буолуо дии саныыбын. С. Ефремов
   Ыстапаан санаан көрдөҕүнэ, соһумар үөрүү уонна сымыйа да буолуон сөптөөх. И. Никифоров. Утар. кырдьык
   ср. кирг. шубурт ‘врать’, чув. суйа ‘сложный’

1. аат.
2. Уорар-талыыр идэлээх киһи, уоруйах. ☉ Тот, кто занимается воровством, вор, жулик, мошенник
   Киир, төнүн, уорбут, талаабыт түөкүн курдук тоҕо күрэнниҥ? Болот Боотур
   Куһаҕан дьаллыкка ылларбыт, уорар идэлэммит, түөкүн буолбут. Күннүк Уурастыырап
   Биирдэ дьаарай түөкүн Антон Семёнович остуолун дьааһыгыттан чаһытын уоран ылбыта. ЧКС ОИиСТ
3. кэпс. Албын-көлдьүн, халбархай киһи. ☉ Обманщик, плут, проходимец
   Бу түгэх дойду түөкүнэ, Дириҥ дойду дьиккэрэ, Тылын кыһыытын, Айаҕын абатын Көрөллөр, көрбөттөр, оҕолор! Ньургун Боотур
   Дьэ, түбэстигит эбээт, хара түөкүттэр! Амма Аччыгыйа
   [Турахин:] Сотто уола Бурхалей түөкүнү тутуҥ, бүгүн соруйан ууга симэн өлөрө сыста! Эрилик Эристиин
4. Оонньуу-күлүү курдук кэпсэтэргэ: баранаак, төбөт. ☉ В шутку: шалопай, плут, мошенник, хитрец
   Түөкүттэр мас да хаалларбаттар. Амма Аччыгыйа
   [Коля:] Туох буоллулар бу түөкүттэр [ньирэйдэр]? «ХС»
5. даҕ. суолт. Киитэрэй, албынныыры сатыыр. ☉ Хитрый, лукавый
   Алдьархайдаах албын, түөкүн киһи үөскээбит. Саха фольк. [Хабдьылар] Олус да түөкүн көтөрдөр буоллахтара эбээт. Амма Аччыгыйа
   [Маайыс:] Бу биһиги холкуоспут иһигэр биир түөкүн, албын киһи баар. С. Ефремов
   ср. тюрк. төгүн, төҕүн ‘ложь, неправда’

1) говорить; сказать; тугу эттилэр? что они сказали?; тылла эт = произнести речь, сказать речь; кырдьыгы эт = говорить правду; утары эт = возражать; сымыйанан эт = лгать, говорить неправду; эппит тыл биир погов. сказанное слово неизменно; 2) куковать (о кукушке); 3) греметь (ө громе) # этимэ даҕаны модальное словосочет. употр. обычно в диалоге (и) не говори; сылайдыбыт даҕаны ! — Этимэ даҕаны ! — как мы устали!—И не говори!; этэргэ дылы модальное словосочет. как говорится; в самом деле; этэргэ дылы , бэрди бэрт баһыйар как говорится, лучшего лучший побеждает; этэргэ дылы , кырдьык куһаҕан буолуо в самом деле, будет плохо.

1. даҕ.
2. Буспатах, оргуйбатах (аһыыр ас туһунан). ☉ Некипячёный, неварёный, сырой
   «Сиикэй балыгы сиэбэппин диир», — дии-дии ол киһи кыһыллыбыт балык этин ылан быһа хадьырыйар. Н. Якутскай
   Сиикэй ууну иһэллэр. Н. Габышев
   Таһырдьа сиикэй эт буһуох айылаах, от-мас сымалата барыта оргуйар өҥүрүк куйааһа. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Сииргэ сөп гына буһа илик, ситэ илик (сир, оҕуруот астарын туһунан). ☉ Неспелый, незрелый. Сиикэй сугун. Сиикэй отон
   □ Сотору соҕус буолабуола сиикэй эриэхэни ууга буһаран сии сатыыллар да аһыыта, амтана куһаҕана бэрт. Н. Павлов
4. Кыһын ситэ тоҥмокко уунан көрө сытар. ☉ Незамёрзший (в зимнее время — о водоёмах)
   Күөл тулата кылдьыылыы тоҥмут, ортото сиикэй. Н. Якутскай
   Сэтинньи ыйга күөлэттэргэ үөс өттүлэрэ төһө эмэ ыраахтан сиикэй турар үһү. Далан
   Ахсынньыга сиикэй сытан Хара уунан дэбилийэр Хоту муорам, хотун эбэм Уорастыйан үөһэ тыынар. А. Бэрияк
5. аат суолт.
6. Өрүскэ, үрэххэ, күөлгэ кыһын тоҥмокко сытар дьухха сир. ☉ Полынья
   Өйдөөн көрбүтэ — сиикэйгэ түспүт. Суорун Омоллоон
   Үрэх, өрүс сиикэйэ ыраас салгыннаах буолан, балык мустар сирэ, онно кыһыннары балыктыыллар. Багдарыын Сүлбэ
   Үрэх биир сиринэн сиикэйэ хараара сүүрүгүрдэ сытар. «ХС»
7. көсп., кэпс. Олоҕо суох, сымыйа, албын. ☉ Ложь, обман, неправда
   «Ити сиикэйэ, Уйбаачаан бөрөҕө сиэппитэ», — Боруукай ойон турда. Болот Боотур. [Былаасап Быыбарынай:] Дьэ дьикти куһаҕан кэпсээн доҕор… Хайа, сиикэй буолуо… Н. Түгүнүүрэп
   [Мааппа:] Сотоколуур удаҕан абааһыны кытта илэ көрсөн кэпсэтэр үһү ээ… [Дьөгүөссэ:] Ээ, адьарай, сиикэйэ буолуо. Күндэ
8. түөлбэ. Саҥа бултаммыт балык сибиэһэйдии сиэниллэр өрөҕөтө. ☉ Брюшная часть сырой, только что выловленной рыбы (считается лакомством у северных якутов)
   Аргыһым кэпсээнин хоптолор Сэҥээрэр курдуктар, Сиикэйи быһаллар хотулар, Остуол да тардыллар. Н. Босиков
   ◊ Сиикэй арыы көр арыы II
9. Эриэн тирии матаҕаҕа: Иэдьэгэйдээх лэппиэскэ, Икки муунта сиикэй арыы …… Ийэ өйүө укпута. Күннүк Уурастыырап
   Тайҕаттан аҕалбыт чэйбинэн-табахпынан отут муунта сиикэй арыыны булуннум. Эрилик Эристиин
   Хайах син биир чохоон курдук оҥоһуллар, ол гынан баран сиикэй арыыга үүт оннугар сүөгэй уута кутуллар. Дьиэ к. Сиикэй баас көр баас
   Хандалы эриллэн, ол эдэр бассабыык, Харытаатаҕа сиикэй баас буолбута. П. Ойуунускай
   [Ат] ыҥыырга, ботоҕо астаран, арҕастарыгар кыһыл сиикэй баастар тахсыбыттара. А. Сыромятникова
   [Эһэ] атаҕын сиикэй бааһа дьаралыйан, туох баар этиттэн-хааныттан барытыттан тардыстан ыалдьара. И. Федосеев. Сиикэй маҥан — ньыламан маҥан диэн курдук (көр ньыламан). Мунан барар мунаа маҥан, тэйэн барар сиикэй маҥан, халтарыйан барар хатыр маҥан (өс хоһ.)
   каракалп. шийки, кирг. чийки, тув. чиг, казах. шики

1. нареч. ныне, теперь; манна кус аны түспэт здесь утки теперь не садятся; аны хойутаабат буол впредь не опаздывай; аны саас кэлиэм я приеду нынешней весной; аны түүн наступающей ночью; 2. в знач. модального сл. выражает опасение, предположение чего доброго; а может, вдруг; авось; ещё и..., а ещё...; аны мунуом чего доброго, заблужусь; аны сымыйалыырыҥ буолаарай ? а может ты неправду говоришь?; аны манна кэлиэ вдруг он сюда придёт; аны уоллаахтар эбит дуу ? а с ними, оказывается, ещё и мальчик? # аны аныаха диэри и до сих пор; аны даҕаны а) и ныне; б) и впредь; аны кэлэн модальное словосочет. всё равно; теперь-то всё (кончено); аны кэлэн , хаһан ситээри ! всё равно не догонишь!; аны санаатахха модальное словосочет. как я теперь понял; если сейчас вспомнить; аны туран модальное словосочет. и вот ещё; и вот вдруг; оҕонньордоро аны туран , аатын умнан кээспит и вот вдруг старик позабыл своё собственное имя.

1. послелог, упр. осн. п. словно, подобно, вроде, как, будто; почти как; балык кэриэтэ словно рыба; оонньуу кэриэтэ санаабытым я посчитал (это) за шутку, я счёл это шуткой; ини-бии кэриэтэ олорбуттара они жили как братья; тулаайах кэриэтэ улааппытым я вырос как сирота; тыл кымньыы кэриэтэ погов. молва словно плеть; 2. в роли частицы приблизит, почти; мэлдьи кэриэтэ почти всегда; күүстэринэн кэриэтэ почти насильно; сынньаммакка кэриэтэ үлэлээтим я работал почти без отдыха; күнү быһа кэриэтэ почти целый день; сыллата кэриэтэ почти ежегодно; 3. в роли сравн. союза подобно, словно, будто, как; чем..., лучше; саас саҥа кэлбит тураах кэриэтэ , ырааҕынан сылдьар он держится поодаль, подобно весенней, только что прилетевшей вороне; өстөөххө бэриниэх кэриэтэ , өлбүт ордук лучше умереть, чем сдаться врагу; этэрим кэриэтэ эттэхпинэ, маннык если я подсказал, то значит сказал (за тебя — говорится тому, кто не может отгадать загадку; после этого следует наводящая подсказка); кини сымы-йалыан кэриэтэ , хара тураах маҥхайыа скорее чёрная ворона побелеет, чем он неправду скажет.

I мест. указ. тот, та, то; ол дьиэҕэ киир войди в тот дом; ол хайа үрдүк та гора высока; ол диэки бар= идти, ехать в том направлении, в ту сторону; ол курдук вот так, таким образом; ол гэннэ а) после того, затем; далее; б) сверх того, кроме того, ещё; ол гэннэ тугу кэпсиигин ? что ещё расскажешь?; ол да буоллар тем не менее, всё-таки, несмотря на то; ол гынан баран или ол эрээри всё же, однако; ол иһин поэтому, вследствие этого; ол иһин да! вот в чём дело!, вот оно что!; ол аата значит, следовательно; ол үрдүнэн сверх того, помимо того; онон тем; той; онон барыҥ поезжайте той (дорогой); ону а) того, то, ту; ону мин билбэппин того я не знаю; б) о том; об этом; сну истээт услышав об этом; ону ааһан кроме того, сверх того; онуоха (ҕа); на то, на это; онуоха кини этэр ... на это он говорит...; онуоха туох баарый ? что из того?; онуоха эбии к тому же # ону баара не тут-то было ; онуоха-маныаха диэри до поры до времени.
II модальное сл. 1) усиливает выразительность высказываемого: ол туохтан куттанныгыт? а чего это вы испугались?; ол эйигиттэн ыйытыам дуо ? а что, тебя буду спрашивать, да?; 2) с гл. предположительного накл. выражает итог, заключение высказываемого так и...; бардаҕа ол так и ушёл... #ол аата а) значит, следовательно, стало быть, таким образом, выходит; ол аата , дьэлликтииргин бырахтыҥ дуо ? значит, ты бросил бродяжничать?; б) то есть, значит; ол аата , төһө буоларый ? то есть, сколько будет?; ол буолан (или гынан ) баран но, однако; ол буолан баран, бу хартыына олус табыллыбыт однако эта картина очень удалась; ол гынан баран, ким да кэлбэтэҕэ однако никто не приходил; ол да буоллар несмотря на это, однако, всё-таки; ол да буоллар , быйыл оҕуруот аһа лаппа үчүгэй буолар буолла несмотря на это, обещается хороший урожай овощей; ол иһин вот тото; конечно; ол иһин , эн төннөн кэлиэхтээх этиҥ вот тото , ты должен был вернуться; чэ , ол иһин , сэрэйбит сэрэх ну конечно, так и предполагали; ол иһин даа вот в чём дело; ясно, в чём дело; ол иһин даа , оттон мин сэрэйбэт да этим вот в чём дело, а я и не догадывался; ол курдук а) итак, таким образом, вот так; ол курдук , бу мас дьиэ ордубут таким образом, этот деревянный дом остался целым; б) например, к примеру; ол курдук , бу порка саҥа үс кран туруорулунна в этом порту, например, установлено три крана; ол эрээри но, однако, тем не менее; халлаан былыттаах , ол эрээри ичигэс пасмурно, но тепло; онон буоллаҕына следовательно, значит, стало быть; онон буоллаҕына , кини миэхэ суруйар суруга барыта сымыйа эбит следовательно, всё, что он пишет мне, оказывается неправдой; онон бүтэр вот и всё, и всё; бүгүн барабын , онон бүтэр ! сегодня еду — и всё!; онто суох а) и так (уж), и без того; онто да суох биһиэхэ ыарахан и без того нам тяжело; б) действительно, (и) в самом деле; конечно; ээ , онто суох , оннук , действительно, так оно и есть; онто суох , үөрүөхтэрин үөрэллэр ! конечно, как им не радоваться!; ону ааһан более того; не только ..., но и...; ыллыыр , ону ааһан үҥкүүлүүр она не только поёт, но и танцует.