даҕ., фольк. Киһини соччо умсугуппат, ыһыллаҕас-тоҕуллаҕас (хол., сир-дойду). ☉ Раскинувшийся в беспорядке, неровный, непривлекательный (напр., о местности). Уҥуоргутун улкуппат, Бэтэрээҥҥитин бидиилэппэт Уйгур-сайгыр, Уҥаат-маҥаат Унаҕай дуорсун дойду Унааран-манааран барда дуо? Саха фольк.

даҕ., кэпс.
1. Туох да улахан туһата, көдьүүһэ суох, мээнэ. ☉ Бесполезный, невыгодный
Холкуос үллэһиллибит пуондата ситэри угуллубатах, хата, ол оннугар икки сүүс биэс уон тыһыынча солкуобай ылыллан, марай-сарай туттууга ыһыллыбыт. В. Протодьяконов
2. Киһини умсугуппат, олус боростуой. ☉ Непривлекательный, незатейливый, при митивный
[Оҕонньор:] Ким билэр, ол эһиги сөбүлүүргүт курдук [ыскаабы] оҥорорум саарбах. Кулуупкут саҥа буолбаат, марай-сарай оҥоһугу туруорбат ини гит. «ХС»

небрежный, неряшливый; таҥаһа мара одежда у него неряшливая; мара дьүһүн непривлекательная внешность.

даҕ.
1. Киһи минньигэһиргээбэт амтаннаах, амтана суох. ☉ Невкусный, неаппетитный. Сымсах ас
□ Тоттоххо сыа да сымсах дииллэрэ кырдьык. ДьИэБ
2. көсп. Киһи санаатын тардыбат, киһи кэрэхсиэн курдук буолбатах. ☉ Неинтересный, непривлекательный, невыразительный
Саха да ырыатын көннөрү тылынан эттэххэ сымсах, оттон ыллаабыттарын иһиттэххэ кэрэтин көрүҥ эрэ! Амма Аччыгыйа
Элбэх тыл сымсах, аҕыйах тыл минньигэс диэн өс хоһооно баар эбээт. С. Ефремов
Билиҥҥи ааҕааччы ис хоһооннорунан соччо омнуота да суох буоллар, уус-уран өттүнэн сымсах, өлбөөркөй суруйуулары биһирээбэт. «ХС»
ср. кирг. сумсах ‘пресный (без соли), безвкусный’

побуд. от сымсаа = 1) делать невкусным, непитательным что-л.; 2) перен. разг. делать неинтересным, непривлекательным; этиитин уһатан сымсатан кэбистэ он говорил слишком долго, и речь его стала неинтересной.

I
аат. Тыа ортотугар дулҕалаах, муохтаах, бадарааннаах, чычаас уулаах сир. ☉ Заболоченное, кочковатое место посреди леса, поросшее мхом, ерником
Мара быыһа булдьугуруу түстэ. П. Ойуунускай
Мин даркылаах мараҕа Куһу манаан турабын өр, Орулуос кус хараҕа — Араҕас сулус көрөр. И. Гоголев
II
даҕ.
1. Үчүгэйэ суох көстүүлээх, олус боростуой (таҥас-сап туһунан этэргэ). ☉ Имеющий неопрятный, неряшливый вид (об одежде)
Мара таҥастаах аҕам дьахтар тахсан кэллэ. Ам ма Аччыгыйа. Алаастар, өтөхтөр көрөр-харайар киһитэ суох, дьүдьэх эттээх-сииннээх, мара таҥастаах-саптаах тулаайахсыбыт оҕону санаталлар. Софр. Данилов
Эр к и һ и ли и х а лы ҥ , мара таҥастаах үрүҥ былааттаах кыыс турар эбит. Н. Габышев
2. Ырааһа суох, кирдээх-хохтоох, чанч а р ы к (ү л э т у һ у н а н э т э р г э). ☉ Гр я з н ы й , чёрный (о работе)
Мара үлэ, тыас-уус, киһи дөйүөн сөп. Н. Габышев
Сыалаах бэйбэҥ сотолорум, Сылааргыыргыт кэлээхтээтэ, Мара даҕаны үлэлэргэ Бараахтыырбар тиийээхтээтим. П. Тобуруокап
3. Мөкү, бүрэ дьүһүннээх (киһи ту һунан этэргэ). ☉ Непривлекательный, некра сивый, неказистый (о внешности че ловека)
[Хара Мотуо:] Мара-мара буоламмын ньии, Баарата суох хаамаахт ы ы б ы н. И. Гоголев
Марта быһата Ма ра д ь ү һ ү н э М а л ы ч ч ы к ө с т ү б э т , Мааны майгыта Манньытан бэрт да бэрт! А. Кондратьев
Уол, киниттэн бүрэ суоҕун курдук, мара көрүҥүттэн кыбыстыбыттыы килбигийэ турарга дылы. «ХС»
4. көсп. Кыра-хара, улахан баайа-дуола суох, дьадаҥы төрүттээх (киһи туһунан этэргэ). ☉ Незнатный, неимущий, бедный
Дьадаҥылар оҕолоро төһө да мара дьон буоллаллар, быдан сытыытык-хотуутук тутталлар. Амма Аччыгыйа
Эйигин дуэльга ыҥырарга өссө биир утарыы баар: эн — мара киһигин, оттон мин — сүрдээх былыргы төрүттээхпин. М. Шолохов (тылб.)
◊ Мара истиил тыл үөр. — көннөрү кэпсэтии тылын уратытын биэрэргэ туттуллар истиил көрүҥүн бэлиэтиир тиэрмин. ☉ Термин, определяющий разговорно-просторечный стиль языка
Эмоциональнай тыллар ордук уус-уран литератураҕа, кэпсэтии тылыгар …… Үрдүк, м а р а истииллэргэ туттуллаллар. АПС СТЛ