туохт., кэпс. Көрүөхтэн сүөргү гын; кэбилээ. ☉ Приводить в неприглядный вид, изуродовать
[Ньукулай:] Били дьоннор киһилэрин аҕалан хайдах эрэ бодулууллар. Күндэ
Аҕыйах сыл иһигэр айылҕабытын бодулаатыбыт, кэбилээтибит. «ХС»

неважный, нехороший; холоон ас неважная пища; холоон киһи неприглядный человек; холоон сэп нехорошая вещь; холоон өйдөөх киһи неразумный человек # холоон ини модальное словосочет. вряд ли; холоон ини, сотору миигин умнар инигин вряд ли ты скоро меня забудешь.

даҕ.
1. Улахан буолан көнтөрүк, көһүүн. ☉ Неповоротливый, неуклюжий
Кини модороон, көлөттүгэс бэйэтэ ураты ырааһырбыт, чэбдигирбит курдук буолла. Тумарча
Онто аала баара көлөттүгэһэ бэрт буолан, ыраахха диэри сүүрүккэ оҕустарар. И. Данилов
Этин сүрүн ыйааһына тарбахтарын уонна уллуҥаҕын аннынааҕы кытаанах буолан баран хомуллаҥнас хартыгаһыгар түбэһэр. Ол иһин слон төһө да бөдөҥ, көлөттүгэс буоллар, …… тыаһа суохтук хаамар. ББЕ З
2. Туттарга эбэтэр таҥнарга табыгаһа суох, бороҕой; уурбут-туппут курдук буолбатах. ☉ Неудобный, жесткий, грубый, стесняющий движения (об одежде)
Бу сон кэтэргэ арыый көлөттүгэс эбит. СГФ СКТ
Дьиибэ көлөттүгэс саппыкылаах. Л. Толстой (тылб.)
Көхсүбүн баттыыр Сүгэһэрбин түһэринним, Көлөттүгэс таҥаспын Чэпчэтинним. В. Лебедев (тылб.)
3. Имигэһэ суох, имигэстик хамсанан биэрбэт; сылбырҕата, ньымсата суох (кыра, дьоҕус туох эмэ туһунан). ☉ Негибкий; неловкий, непроворный (напр., пальцы)
Илиилэрин тарбахтара көлөттүгэс этилэр. КФП БАаДИ
4. Кыайан сааһыламматах, ыараханнык өйдөнөр; чуолкайа суох (тыл, этии туһунан). ☉ Косноязычный, нечленораздельный, невнятный; резкий (о речи, языке)
М. Тырылгин, омос көрүүгэ, тыла-өһө көлөттүгэс уонна «сонун», уустук синтаксистаах. «ХС»
Тыллар холустар даҕаны, кытаанахтар, көлөттүгэстэр даҕаны. «ХС»
Багратион кинини билэн, аҕыйах сааһыламматах, көлөттүгэс тылы саҥарда. Л. Толстой (тылб.)
5. көсп. Сатамньыта суох, олуона. ☉ Нескладный, неладный, неприглядный, неудобный (о ситуации)
Борис ыарахан эбээһинэһин төлөрүтэн, бэйэтэ көлөттүгэс быһыыттан тахсан, атын киһини оннук быһыыга киллэрэн баран, эмиэ ис киирбэх киһи буола түстэ. Л. Толстой (тылб.)

1. аат.
2. Уулаах, оборчо бадараан. ☉ Болото, топь, трясина
   Бу аартыгы солууругар нуучча норуота …… ооҕуй оҕус батыллар дьэбэрэтин килэгир тимир муостанан муосталаабыта. Суорун Омоллоон
   - Па, нохоо, дьэбэрэ уута буолбат дуо? - Эмиэ барыыс! Бэлэм барбыт чэй. Амма Аччыгыйа
   △ Уу уолбутуттан тахсыбыт бадараан; уу (күөл, үрэх) оборчо бадарааннаах түгэҕэ; ньоҕох, былыык. ☉ Илистая, вязкая грязь, появляющаяся на месте высохшего озера
   Таалай күөлэ сайын сүрдээх куһаҕан сыттаах дьэбэрэ буолар. ИОВ ЯК
   Муҥхалара …… ааттаах үчүгэй сырыылаах. Кини хаһан да ньамаҕы, дьэбэрэни эрэ уобан, кубус-кураанах тахсан хомоппутун өйдөөбөттөр. И. Гоголев
3. көсп. Ыар, хараҥа, сидьиҥ олох; олох хараҥа, хаалынньаҥ өттө. ☉ То, что засасывает, губит энергию, стремления человека, трясина; дно (самые необеспеченные, асоциальные слои общества; пребывание, жизнь в таких слоях)
   А.И. Софронов «Олох дьэбэрэтэ» диэн драмаҕа, П.А. Ойуунускай «Дьэбэрэттэн тахсыы» диэн сэһэҥҥэ саха урукку ыар олоҕун ойуулууллар.  Маайа барахсан туох да буруйа суох олох дьэбэрэтигэр тэпсилиннэ. А. Софронов
4. көсп. Киһи майгытын хаалынньаҥ, кэр-дьэбэр өттө, адьыната, кэмэлдьитэ; оннук майгылаах киһи. ☉ Безнравственные, дурные привычки, повадки; человек с такими повадками
   Охсуулаах, түрбүөннээх күннэргэ дьэ итинник кыһыл көмүс курдук кылбайан тахсар ыраас, сырдык дууһалаах үтүөкэн дьоннору кытта тэҥҥэ олох дьэбэрэтэ эмиэ ханнык эрэ кута хараҕыттан эмискэччи өрө көбөн тахсааччы. С. Тарасов
   Бу Балыксыт оҕонньор мас бабаарынатын дьиикэй дьэбэрэҕинэн тунуйума. П. Ойуунускай
5. даҕ. суолт.
6. Уулаах оборчо бадарааннаах. ☉ С почвой, похожей на болото, трясину, болотистый
   Төрүкүтүн бырыы, дьэбэрэ Тыабыт иһэ иэдэйдэ. Халтархайа, силбирэҥэ, Инчэҕэйэ сүрдэннэ. М. Ефимов
   Ньүүйэ суолун сүүрбэ көстөөх улуу бадарааныгар тиийэн кэлбиппит. Киһи-сүөһү тимирэн хаалыах курдук дьэбэрэ сирдэр бардар бараммакка дылылара. Б. Лунин (тылб.)
7. көсп. Чанчарык; куһаҕан, ыар, киһини баттыыр, сүөргү, барбах (олох). ☉ Неприглядный, тяжелый; дикий, темный (о жизни)
   [Уйбаан:] Эһиги хараххытын аалбыт …… Маайаны суох гынным! Бу аан дойду дьэбэрэ олоҕуттан араардым. А. Софронов. Солко …… балаҕанын кытта бииргэ хотонноох, улахан дьэбэрэ олохтоох ыал. А. Федоров