прил. 1. (непригодный) сөбө суох, туһата суох, көдьүүһэ суох; 2. разг. (скверный) куһаҕан, нэҥэй.

туохт. Тугу эмэ оҥоро, гына сатаа (үксүгэр кыаҕа да суох буоллар, эбэтэр куһаҕан сэбинэн-сэбиргэлинэн тахсыыта да суох буоллар). ☉ Пытаться что-л. делать без особых результатов, будучи немощным или используя непригодный для дела инструмент
Бэл, бу мин тугу эмэ туһалаайамый диэн, сэриилэһэ сылдьар дьоҥҥо анаан, куобах тириитин имитэн мүлүктүүбүн. П. Аввакумов. Уу отун кыт та сытыйан эрэр саһархай уу өрө бидилийэн тахсар. Кыһыыларыгар көйөн мүлүктээбитэ буолан баран булкуйалл а р д а , ч о х у д а к ө с т ү б э т. Ф. Постников
Биригэдьиир мэлдьи бэйэтиттэн араарбат эрбиилээх, онтун аалаары, эргэрэн эл эйэ н бүт эн эрэр иг ии тин ы л ла, эрбии тииһин кичэйэн аалан мүлүктээтэ. «Чолбон»

аат.
1. Көмөнү, өҥөнү оҥоруу, көдьүүс. ☉ Польза, полезность
[Онтоон:] Үҥсэн да диэн туһаны булбатым. Күндэ
[Хамандыырдар] хоту дойдуга ыт көлө туһатын туһунан сэһэргэстилэр. Амма Аччыгыйа
Бу хатыҥ киһиэхэ үгүс туһаны биэрэр. Суорун Омоллоон
2
барыс II диэн курдук. Бэйэтин туһатын эрэ өйдүүр. ЯРС
Туһаны хаҥатан Тот буолар «дьолуттан» Дуол атын [Туспа күүс сааһыты угуйар]. Күннүк Уурастыырап
♦ Биир көмүс туһата суох көр кө- мүс II
«Бүгүҥҥү күнүм биир көмүс туһата суох бүттэҕэ», — дии-дии Бэстиинэп оҕонньор тахсан барда. С. Никифоров
◊ Туһаҕа киллэр — тугу эмэ тутан ситэрэн-хоторон бүтэр, үлэлэт (хол., олорор дьиэни). ☉ Вводить в строй что-л. (напр., жилой дом)
Ыстаансыйаны туһаҕа киллэрэри көҥүллүүр хамыыһыйа тахсан итэҕэһи-быһаҕаһы ыйбыта. Д. Таас
Биэс олорор дьиэни тутан туһаҕа киллэрбиттэрэ. «ХС». Туһаҕа таһаар — урут тыытыллыбатаҕы, туһаныллыбатаҕы баһылаа; соччо наадата да суоҕу чөлүгэр түһэр. ☉ Осваивать что-л., ранее не использованное; восстановить, вернуть к жизни что-л., пришедшее в негодность
Оһорбо сирдэри туһаҕа таһаараллар. «Ленин с.». Үчүгэй хаһаайка эргэ таҥаһы туһаҕа таһаарар. «ХС». Туһаҕа турбат — көдьүүһэ суох, туһалаабат. ☉ Бесполезный, непригодный
Куйуктаҕа ылларбыт таба тириитэ үксүгэр туһаҕа турбат. «Кыым». Туһа киһитэ (дьоно) кэпс. — дьонугар ханнык эмэ үлэҕэ кыра да буоллар көмөлөһөр, туһалыыр кыахтаммыт оҕо (хайҕаан, таптаан этии). ☉ Ребёнок, который помогает родителям в чём-л. (выражение похвалы)
Оҕолорум маладьыастар. Билиҥҥэттэн туһа дьоно буолан эрэллэр. П. Ойуунускай
Өйдүүбүн — Туһа киһитэ аатыран Толооҥҥо от мунньа барбыппын. С. Васильев. Туһа суох — таахсибиэ, халтай. ☉ Бесполезно, напрасно, зря
Дьонтон кистээн, таҥараттан эмиэ көрдөһө сатыыр да — туһа суох. Амма Аччыгыйа
Дьон тугу баҕарар туойуохтара. Ону барытын иһиллээн туһа суох. Н. Лугинов
Оҕону сиир абааһыны куттаары, эһэ баппаҕайын да ыйаатыбыт, сир-дойду иччитигэр салама да баайдыбыт. Туһа суох. И. Федосеев. Туһа тахсарын ааспыт — туһалаан бүппүт, аны туһата, көдьүүһэ суох буолбут. ☉ Стал бесполезным
[Дьиэлэрэ] туох да туһа тахсарын ааспыт. Эрилик Эристиин
ср. др.-тюрк. тусук, тусу ‘польза, выгода’, тув. дуза ‘услуга’, алт., тув. ту- за ‘польза, выгода, барыш’, бур. туһа ‘польза’

I 1. 1) имя; прозвище; кличка; аатыҥ кимий ? как твоё имя?, как тебя зовут?; хос аат прозвище; аҕатын аата отчество; ытым аата Харабыл кличка моей собаки Страж, мою собаку зовут Страж; аатынан ыҥыр = звать по имени; аат биэр = давать имя, кличку, прозвище; 2) название; заголовок, заглавие; кинигэ аата название книги; 3) имя, известность, слава; үрдүк аат высокое имя; слава; аакка киирбит прославленный, известный; аатын алдьат = опозорить; аатын киртиппит он запятнал своё имя, свою честь; аатын ыл = победив, обесславить; 4) звание; республика үтүөлээх учууталын аатын биэрбиттэр ему присвоили звание заслуженного учителя республики; 5) именины; 2. в ф. дат. п. выступает в роли послелога со значением во имя, в знак, в честь, в память чего-л.; ийэ дойду аатыгар во имя родины; бу малы Москваҕа сылдьыбыт ааппар атыыластым эту вещь я купил в память о пребывании в Москве; 3. в знач. модальной частицы употр. при противопоставлении: аҕатын сүрэхтээх аатыгар сүрэҕэ суох уол төрөөбүт в противоположность работяге отцу сын оказался лентяем (букв. родился сын-лентяй) # аат аҕай харата кое-как, спустя рукава; аата (или аатыгар ) эрэ а) дрянной, неважный; только и славы, что...; аата эрэ сүөһү дрянная скотина; аатыгар эрэ үлэһит неважный работник; б) для виду; спустя рукава; аата эрэ үлэлиир он работает только для виду; аат былдьас см. былдьас ; аатыттан ааспыт а) это стало ни к чему непригодным; илим аатыттан ааспыт сеть стала ни к чему непригодной (вся изорвалась); б) оно стало ни к чему непригодным (о животном); аатыттан суох и в помине нет; аат ыыт = распространять клевету; клеветать на кого-л.; ити аата см. ити 2; ол аата см. ол II; туох аатай см. туох .
II ад||адский; аат уола ! бран. исчадие ада!; аҕабыт ойоҕо аакка түһэр погов. жена священника в ад попадает.