сыһыан т.
1. Итэҕэйбэт, саарбахтыыр сыһыаны көрдөрөр (ама). ☉ Выражает недоверие, колебание (разве, неужто)
Баатыгарын, өйө-санаата оннукка охсуллаары гыммыт дуо? Болот Боотур
Баатыгарын, эһигини кытта саҥатык билсиэхпит дуо? ПЭК СЯЯ
Хайдах тыллаһарый, баатыгар, ол кыыһа атын киһилэммитин иһиттэҕэ буолуо дуо? «Кыым»
2. Мунаахсыйан, таайан көрөн сэрэйиини көрдөрөр (арааһа, баҕар). ☉ Выражает предположение говорящего с оттенком сомнения, догадки (пожалуй, может быть)
Баатыгарын, барытын биир дьахтар тикпит дуу? В. Протодьяконов
Дьэ, дьикти диэтэҕиҥ. Баатыгарын, кынаттанан көттөҕө дуу? «Кыым»
Баатыгарын, баран иһэн моһуогурбут бэйэлэрэ дуу? Р. Кулаковскай

I обыкновенный, простой; ама киһи обыкновенный, простой человек.
II модальное сл. 1) выражает и усиливает сомнение, недоверие говорящего в вопр. ф. неужели, неужто; наверное, уж наверное; ама хаһыҥ ылыа дуо ? неужели прихватит заморозками?; ама оонньоон этэр инигин ? уж наверное ты шутишь?; 2) выражает и усиливает невероятность высказываемой мысли неужели, неужто; ама мэлдьэһэллэр үһүө ? неужели они будут отрицать, отпираться?; 3) в составе предлож. с ритор, вопр. выражает и усиливает утверждение говорящего да неужели, да разве; ама ким итинник этиэй ?! да разве кто так скажет?!; 4) в составе уступ, оборотов и предлож. усиливает уступ, отношения хотя и, хоть и; ама аастар даҕаны , ынырык күн этэ хоть и прошёл, (но) это был страшный день; 5) в диалогах выражает подтверждение а как же, конечно; биллиҥ дуу ? — Ама узнал, да? — Конечно; 6) усиливает нек-рые модальные сл. уж, же; ну; дьэ ама ! ну, наконец-то!; оттон ама ! погоди же1; ама дуо как же; ещё бы; ама дуо , барымына как же, конечно, иду; ама дуу а) активно употр. в диалогах а как же, ещё как; конечно; үлэҕитигэр куоталаһаҕыт дуу ? — Ама дуу ! Куоталаһыы бөҕө буоллаҕа дии на работе соревнуетесь, да?—Ещё как! Очень напряжённое соревнование; б) выражает сомнение в эмоционально-экспрессивной ф. неужто, неужели; ама дуу ?! Ама кини буолуо дуо ? неужели?! Неужели он, а?

сыһыан холб.
1. Кэпсэтээччи ыйытыытыгар, этиитигэр күүрэниэйэн эппиэттээһини-бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоционально-экспрессивный подтверждение-ответ на вопрос и слова собеседника (соотв. а как же, конечно, еще как)
— Үөхсэллэр дуу? — Ама дуу. Кинилэр да дьон буоллахтара дии. А. Сыромятникова
— Үлэҕитигэр куоталаһаҕыт дуу? — Ама дуу, күрэх бөҕө буоллаҕа дии. «ХС»
2. Сөҕөн-бэркиһээн туран саарбахтааһыны көрдөрөр (диалогка тут-лар). ☉ Выражает эмоционально-экспрессивное сомнение говорящего (употр. в диалоге; соотв. неужто, неужели)
Ким ылыай? Ама дуу? Ама Егор Егорович буолуо дуо? Дьэ уонна дьону итэҕэй. С. Ефремов
«Иван Иванович дуо?! Ама дуу?..»— Аласов, бэркиһээн, саҥа аллайда. Софр. Данилов
Ама дуу?! Кини бэйэлээх күһэллэн оннук саҥарбыт кырдьаҕас буолуо ээ. «ХС»

саҥа алл. сыһыан холб.
1. Сөбүлээбэт сыһыаны дьиксинэр, саарбахтыыр дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает несогласие говорящего с оттенками опасения и колебания (как можно, как так)
— Ити нуучча төлөөбөтөҕө көҥүлэ. — Мэхээлэ бэрдэрдэ дии. Хайа үлүгэрий. Амма Аччыгыйа
Ол кыыһы саакка киллэрээри, дьон күлүүтүгэр ыытаары, миигин тэрийбитэ буолуо дуо? Ама, хайа үлүгэрий! Н. Якутскай
Эс, ол эрээри, хайа үлүгэрий, Ньыкаас бииргэ үөрэммит уолум дии. И. Семёнов
2. Риторическай ыйытыыны кытта саарбахтыыр пуорманан эрэмньилээх бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Используется в риторическом вопросе в форме сомнения, выражая уверенность, утверждение (неужто)
Ама, хайа үлүгэрий, …… ГЭС тутуутун тохтотобут диэн баран бары тарҕаһан хаалыахпыт дуо?! В. Яковлев
3. Ыйытар пуорманы кытта эрэмньилээх сэрэтиини көрдөрөр. ☉ В вопросительной форме выражает уверенное предположение (наверное, вероятно)
Ама, хайа үлүгэрий, астарын, бултарын таһырдьа уурар туох эмэ омуһахтаах дьон ини? Г. Колесов

I гора || горный; буор хайа земляная гора (не скалистая); сие хайа горный хребет; сыгынньах хайа голец; таас хайа каменный утёс, скала; хаар хайа снежная гора; хаптал хайа плоскогорье; хайа боруодата горная порода; хайа дойду горная страна; хайа өргөһө пик; хайа үүнээйитэ горная растительность; хайа хапчаана горный перевал; хайа хаспаҕа горная пещера; хайа хочото горная долина; хайа чыпчаала горная вершина; от хайа баар үһү загадка есть травяная гора (отон уга ягодный куст) # хайа иччитэ уст. обезьяна; хайа хараҥаччыта стриж.
II нареч. употр. с нек-рыми глаголами: хайа оҕус = расколоть; хайа быс = разрезать; хайа тарт = разорвать; хайа хат = рассохнуться; хайа ас = рассечь; хайа тоҥ = расколоться (на морозе); хайа үктээ = раздавить (ногами).
III мест. вопр. который, какой; хайа дьиэҕэ олороҕун ? в каком доме ты живёшь?; мантан хайатай? который из этих?; хайа киһини көрүстүҥ ? кого ты встретил?; массыына хайа диэки ааста ? в какую сторону поехала машина? # ким да, хайа да разг. каждый, каждый из нас; хайата да буоллар в том и другом случае; в любом случае; хайата да то и другое; хайата да сөп то и другое правильно; можно и так и этак; хайа хайалара или хайалара да и тот и другой, каждый из них; оба; хайа хайалара сыыһаллар оба не правы; хайалара да билэллэр они оба знают; хайалара да кэлбэтэ никто из них не пришёл.
IV модальное сл. 1) усиливает вопр. с оттенком удивления, побуждения к действию: хайа , чэйбит хайаста? ну, с чаем как?; хайа , = төннөн киирдиҥ дуу ? ты что, вернулся?; хайа , бу кимий ? а это кто?; 2) усиливает побуждение, призыв к действию: хайа , кэлиҥитий ну, идите же; 3) усиливает лёгкий испуг, удивление: хайа , сирэйиҥ хааннаммыт дии ! ой, у тебя же лицо в крови!; 4) усиливает возражение говорящего: хайа , мин эмиэ ыла иликпин а ведь я тоже ещё не получил чего-л. # хайа уонна помимо того; кроме всего этого; хайа абааһытын неодобр, выражает лёгкое раздражение: хайа абааһытын , дьэ эмиэ суладыйан барда ! и какого дьявола ты всё жалуешься!; хайа муҥун а) до каких же пор, сколько можно; хайа муҥун кинини күүтүөмүй ? до каких же пор я буду его ждать?; б) наконёц-то; хайа муҥун тохтоотулар наконёц-то они остановились; хайа үлүгэрий неужто, неужели; хайа үлүгэрий , бүгүн эмиэ кэлиэ суоҕа дуо ? неужто он и сегодня не придёт?; хайа үөдэн выражает сомнение, колебание, недоумение: кэлэ илик дуу , хайа үөдэн ? он до сих пор не пришёл, что ли?; хайа үөдэн буолан эмиэ алларастаатыҥ ? какого чёрта ты вдруг захохотал?

I
сыһ.
1. Букатын (ыраах). ☉ Там (не здесь, совсем далеко)
Мин уубун ыраахтан да ыраахтан баһабын, инньэ Улахан Эбэттэн. Суорун Омоллоон
Элбэхтэ айаннаабыт, инньэ Сэйимчээҥҥэ тиийтэлээн сылдьыбыт. «Кыым»
Дьэ уонна бу баччалаах дойдуга инньэ Дьокуускай улаҕата курдук оройуонтан оронон кэлэ турбутуҥ да баар. «ХС»
2. Адьас (өрдөөҕүтэ). ☉ Давнымдавно
Инньэ быгыһын атыылаһыллан баран тыытыллыбакка турбут испиир бытыылкалара кылбаччы сотуллан ыскаап иһигэр дьирибинэстилэр. Софр. Данилов
Инньэ эһэм-эбэм саҕаттан хоруонай буорбун тутан сылдьабын. М. Доҕордуурап
Өрүс тоҕойдуу көтөн ааһар сирэ буолан, бу манна инньэ былыргыттан ыла ыарыылаах сүөһүнү туталлар эбит. С. Федотов
II
инньэ гын - ити курдук оҥор, итинник гын. ☉ Поступать, делать так, таким образом
Оттон мин манна чэйдээтэхпинэ хайдаҕый? Инньэ гыныым! Суорун Омоллоон
[Маайыс:] Аҕаа, сибилигин киирэн, Чокуурапка кэпсээ. [Үчүгээйэп:] Инньэ эрэ гыннахха табыллар буолла. С. Ефремов
Урут ууга сынньанаары, тиэрэ түһэн харбыыра. Бу сырыыга эмиэ инньэ гыммыта. И. Федосеев; инньэ диэ - ити курдук эт, итинник саҥар. ☉ Следует говорить, сказать так
- Эр бэрдэ эбиккин, Эттэҕиҥ кэрэтин! - Оҕонньор инньэ диир, Уолугар мичээрдиир. Эллэй
[Сынаҕы Баай:] Эһэ арҕаҕын ааныгар диигин дуу? [Киис Бэргэн:] Ээ, инньэ диибин. И. Гоголев
[Маня:] Дьэ, муода да уолгун ээ. [Петя:] Хата бэйэҕин инньэ диэххэ сөп. С. Ефремов; инньэ <эрэ> диэмэ - ити курдук этимэ, итинник саҥарыма диэн буойан этии. ☉ Так не говори
Э, кэбис, инньэ диэмэ, олус улаханнык сананыма. Ньургун Боотур
Оо, инньэ эрэ диэмэ. Кырдьык, мин үөлээннээхтэрим үгүстэрин баттаҕа кыырыктыйбыт. С. Ефремов; инньэ диэн - 1) итинник, этиллибитин курдук. ☉ Вот так, таким образом; как сказано (делать, поступать и т. п.)
Ыл, инньэ диэн тылбаастыы охсон биэр. Амма Аччыгыйа
Инньэ диэн Костя таптыыр кинигэлэригэр суруллар. Н. Габышев
Инньэ диэн ааттыыр буол уонна барыта үчүгэй буолуо. И. Данилов; 2) ама. ☉ Неужели, неужто, разве
Инньэ диэн киниэхэ көҥүл сирэйгэ силлэтэ сылдьыахпыт дуу. Амма Аччыгыйа
Инньэ диэн сүөһүлэрбин сиэтэлээн кэбиһиэм дуо? М. Доҕордуурап. Инньэ диэн холкуоспуттан барыам дуо? А. Федоров
др.-тюрк. инче
III
сыһ. дьөһ.
1. Бириэмэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ааттаммыт кэм кэнниттэн кэлин оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар (киэҥник туттуллубат). ☉ Выражая временные отношения, употребляется при указании на момент времени, после которого будет совершено действие (после, дальше)
Олунньуттан инньэ итийиэ.  Мин мантан инньэ сынньалаҥнык олоруохпун баҕарабын. Н. Габышев. Урукку курдук сабардаан олорбуттара мантан инньэ тохтоон иһиэ. Н. Никифоров
2. Миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ааттаммыт сиртэн салгыы буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, места, дальше которого совершается действие (с, от, отсюда)
Бөһүөлэктэн инньэ суола үчүгэй этэ.  Кини Урал хайатын арҕаһыгар кэлэн турарын, мантан инньэ Европа Россията бүтэн, Сибирь саҕаланарын өйдөөбүтэ. П. Филиппов
Мантан инньэ үрэҕэ, маһа суох туундаранан барар. Н. Габышев

I
1. даҕ. Туох да уратыта суох, судургу, ханнык баҕарар көннөрү киһи курдук. ☉ Ничем не выделяющийся, обыкновенный, простой
Ойууннар ама дьон курдук хонон турдулар. Н. Якутскай
Кутталбыттан ыллыыр санаам көтөн хаалла уонна көрүөх бэтэрээ өттүгэр ама киһи буола түстүм. И. Данилов
Туундара мас ама киһитин Дэлэгээт оҥорон кээстилэр. С. Данилов
2. аат суолт. Туох да уратыта суох, тугунан да атыттартан чорбойбот көннөрү киһи. ☉ Обыкновенный, обычный человек
Ырыаны бары таптыыллар — Муоралар да хайалар, Хомойон, үөрэн ыллыыллар Генийдэр да амалар. И. Эртюков
Ити гынан баран аматыгар бэрт сытыары — сымнаҕас майгыннаах ээ. Софр. Данилов
3. сыһ. суолт., кэпс. Аҕай-аҕай, арыый да (ыарыһах туруга кыратык көннө, уоскуйда, чэпчээтэ диэн этиигэ). ☉ Сносно, терпимо (при определении состояния здоровья больного)
— Аҕам... Аҕам хайдах үһү?! Иһиттигиэт?.. — Бэҕэһээ, сураҕа, арыый ама үһү. Н. Лугинов
Кыыһа арыый ама буолуоҕуттан ыла кини эмиэ дьэгдьийбит, кэҥээбит курдук буолла. И. Гоголев
[Галя:] Билэр дьоннуун убаһан, билигин кэм амабын. П. Тобуруокап
♦ Аматыгар түспүт — 1) урут туох эрэ чаҕылхай, уһулуччу уратылаах киһи, ону сүтэрбит, көннөрү киһи буолбут. ☉ Ставший заурядным, обыкновенным (изза утери былых исключительных качеств)
Кэскил аптаах тириитин албыннатан, аматыгар түспүт кыталык кыыл курдук хобдох көрүҥнэнэн, туран кэллэ. Г. Колесов
Сөдүөркэни көрдөр эрэ, Сүллүкү ойуун «абааһыта тахсан», аматыгар түһэн хаалар. Болот Боотур; 2) урукку көннөрү куолутугар түспүт (хол., кыыһыран силбиэтэнэн, итирэн, иирэн эҥин баран). ☉ Ставший обычным, нормальным (напр., после бурного гнева, сумасшествия и т. д.).
II
сыһыан т.
1. Саҥарааччы саарбахтыыр, итэҕэйбэт сыһыанын ыйытыы, эрэнии, сэрэтии, эрэмньилээх сабаҕалааһын эҥин дэгэттээх көрдөрөр уонна күүһүрдэр. ☉ Выражает и усиливает сомнение, недоверие говорящего с оттенками вопроса, уверенности, предположения, уверенного предположения и др. (соотв. неужели, неужто, вряд ли, ведь)
Ама, бачча эрдэ кэлиэ дуо? «ХС»
Дьэ, оччоҕо, Ньүкэн, холкуоска, ама, киирэр инигин? Суорун Омоллоон
Ама, оонньуу оҥостон этэр инигин? А. Федоров. Даайыһы, ама, туох буруйу оҥорбут киһини, тыллаан биэрэр үһү. Н. Заболоцкай
«Ама?!» — диэтэ Марба, чымаадыстаабыт киһи быһыытынан. Күндэ
2. Саҥарааччы итэҕэйэр-эрэнэр, бигэргэтэр санаатын үксүгэр риторическай ыйытыы, атын иэйии дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает уверенность, утверждение говорящего с оттенком эмоционального отношения, риторического вопроса и др. (соотв. ведь, разве, да разве, неужели)
Оо, ама, Өндөрөй оҕонньор ис санаатын аныгы дьоҥҥо биллэриэхбыктарыах киһи буолуо дуо?! П. Ойуунускай
Ама, санааргыыр буоллахпытый, Ама, санньыйа турдахпытый?! Т. Сметанин
Итинник суолу, ама, сымыйалыам дуу... С. Ефремов
Аны дьэ, ама уоскуйдаҕым үһү... Софр. Данилов
3. Саҥарааччы эмоциональнай дэгэттээх «оннук буоллар да, оннук» диэн этэн чугутар сыһыанын көрдөрөр уонна күүһүрдэр. ☉ Выражает и усиливает уступительное отношение говорящего с эмоциональными оттенками (соотв. хоть, хоть и, хотя и)
Ама саа-саадах ыҕарҕана суоҕун иһин, хайаатар да суостаах күннэр кэлэн тураллар ээ. П. Ойуунускай
Ама аасталлар даҕаны, Ама, Киллэм сэриитэ... Кимиэллээх киирсии этэ! А. Бэрияк
Ама, кинитин иһин, итини баҕас итэҕэйэр ини! Н. Лугинов
4. Саҥарааччы бигэргэтэр эппиэтин көрдөрөр. ☉ Выражает подтверждающий ответ говорящего (соотв. как же, а как же, конечно)
— Эн эмиэ сылдьыстыҥ дуо? — Ама. Мин урут бултуур этим ээ. Суорун Омоллоон
Ама, ытан ахан, булт да куһаҕана суох. «ХС»
— Дьулуһуу бөҕөнөн, ыра санаа бөҕөнөн кэлбиккит эбит дии! — Тыый, ама! В. Яковлев
5. Саҥарааччы сөҕөр-бэркиһиир сыһыанын көрдөрөр уонна күүһүрдэр (сэдэхтик тут-лар). ☉ Выражает и усиливает изумление говорящего (употр. редко)
Оо, бу, дойдуга ынырыктаах техниканы мустулар, ама! В. Яковлев
Аартатай, алаатыгар ини, Ама, тыйыс тыын! Баал Хабырыыс
III
эб. Этиллэр предмети күүһүрдэн, үрдэтэн, дьоһумсутан этиини көрдөрөр (даҕ. суолт. тут-лар ааттарга сыстар). ☉ Выражает возвышение предмета речи как важного, значимого (примыкает к прил. и именам, употр. в роли прил.) Ытык ама тылбын ылаарай диэн, Күтүр үтүө тылбын көтөҕөөрөй диэн, Ыллыы-туойа, көрдөһө турабын! Саха фольк. Ама билигин үөрэхтээх элбээбитин иннигэр, Харайдаанап да былыр, сэрии иннигэр, үөрэхтээх ама дьон ахсааныгар киирсэрэ. Софр. Данилов
Тутта-хапта сылдьара даҕаны кини тойон ама буоларын туоһулуур. И. Гоголев

I
1. аат. Сүөһү, кыыл төбөтүгэр үүнэн тахсар судургу эбэтэр салаалардаах ураты үөрбэ уҥуох. ☉ Рога
Таба муоһа. Бараан муоһа.  Муостара адаарыҥнаан, тыыннара күдээриҥнээн, сотолоро хараарыҥнаан, табалар субу мэҥийэн кэлээт, …… тоҥуу хаарга тохтуу биэрдилэр. Амма Аччыгыйа
[Чубуку] таастан-тааска быраҕыллан түһэн иһэн, муоһуттан иҥнэн хаалла. Т. Сметанин
Сүөкүлэ быыс үрдүнэн сирэйэ ньолойон, муоһа адаарыйан турар ынаҕы ыйан кэбистэ. Р. Кулаковскай
2. даҕ. суолт. Муостан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из рога, кости
Үгүс аадырыһы, араас муос оҥоһуктары бэлэх биэр биттэрэ. Суорун Омоллоон
Тэһийбэтэҕинэ, Кирилл Иванов бэйэтэ тимиртэн охсон оҥорор быһаҕын муос уктуур, кыынныыр, ыаһынан ойуулуур. Н. Габышев
♦ Муоска бэрдэр (оҕустар) — кимтэн-туохтан эмэ утары улахан хардата ыл (кэһэйэр гына). ☉ Получить сильный отпор, жестокий урок
Уол адьас ыыра ба тан кэбиһиэн, ити кэлин күүскэ этиллибит «ким эппиэттиэй?» диэн көхөлөһөр тыллартан муоска оҕустарбыкка дылы мултуйа түстэҕэ дии. Н. Лугинов
Сидоров Ганя, кырдьыгын эти тэн, муоска бэрдэрэн, тута баттаан туран сымнаата. И. Никифоров
Түүҥҥү сэриигэ Абаҕа пионердарын утарсыыларыгар кэтиллэн, муоска бэрдэрэн, үрүҥнэр атахха биллэрбиттэрэ. Б. Лунин (тылб.). Муоска түһэр — киһиэхэ хара ааныттан суоһурҕана тоһуй. ☉ Встре тить в штыки. Муоскунан-туйах хынан көрүс — тугу эмэ күүскэ утар, ылы ныма. ☉ Оказывать сильное сопротивление, быть совершенно несогласным; соотв. встречать в штыки
— Ээ, арба даҕаны до ҕор, били хаһыакка ыстатыйаҕын туох диэн то йоннуулларый? Ылыннылар дуо? — Ылы ныахтара баара дуо? Унаа рап муо һунан-туйаҕынан кө рүстэ, — д ии т ү с т э С а рд а а на. «ХС». Муос-муоска, тиис-тиискэ, туйах-туйахха — толлубакка тэҥҥэ ааҕыс, киирсис. ☉ соотв. око за око, зуб за зуб
Сэрии буоларын кытта, норуот бүттүүн өстөөҕү үлтү охсорго тулхадыйбат биир бигэ санаанан, «муос-муоска, тиис-тиискэ, туйах-туйахха» диэн, өрө күүрэн турбута. Л. Габышев. Муостаас курдук — кытаанахтык, халбаҥн а а б а т т ы к ( эт, саҥар). ☉ Твёрдо, непоколе бимо
Эмээхсин ыалдьыттарын муос-таас курдук саҥарталаата. Болот Б о о т у р. «Эн бу оҕонньоттортон барыларыттан быдан аҕа киһи олордоҕуҥ. Онон буору эн бааһыртаххына сатаныыһы!» — д и э н Му ҥ ур Уо л а Нь а п п ы ыс соҥнуурдуу, муос-таас курдук эттэ. Күн нүк Уурастыырап. «Этил либит кэмҥэ киллэриэхпит, дьыала онон бүтэр», — диэн муос-таас курдук эттэ шкипер. «ХС». Муостаах-туйахтаах буолан (буоллаҕай) — киһиттэн эрэ ураты буолан (буоллаҕай). ☉ Чем они (вы) лучше нас (букв. неужто они имеют рога и копыта)
Эһиги да м у о с т а а х - т у й а хтаах буолан үөрэхтээххит, үрдүк күт үһү дуо? А. Сыромятникова. Муос үрдүгэр түһэрэн көрүс кэпс., с ө б ү л э э б. — кимиэхэ эмэ утары хардата биэр. ☉ Дать кому-л. отпор, враждебно, болезненно реагировать на что-л. Мун ньах ха көннөрү ахтыбытым
Онтубун, саҥам дорҕооно сүтүөн иннинэ, Ираида Ивановна муос үрдүгэр түһэрэн көрсү бүтэ. Р. Баҕатаайыскай. Муоһа-туйаҕа сарбыллыбыт (бараммыт) — бардамныыра тохтообут, намтаабыт (кырыктаах сүөһүнү муоһун сарбыйаллар, онно холоон этии). ☉ Присмиреть (получив ре шительный отпор, острастку), утихомириться
Кэлин тоҕо эрэ муоһуҥ-туйаҕыҥ, арааһа, сарбыллыбыт ээ, оҕонньор. В. Яковлев
«Ээ, ити курдук киһи барыта утары көрдөҕүнэ кини да муоһа-туйаҕа сарбыллаа ини!», — диэ тэ онуоха уола. «ХС». Муоһун то һут — өрө көрбөт, утарыласпат, өрөлөспөт оҥор. ☉ Укротить, усмирить кого-л., заставить покориться; соотв. обломать рога кому-л. — Иһ и тти ҥ дуо, өрүөлүҥ өссө саанар, үчүгэй аҕайдык кэһэтэ түспэккэбит! — диэтэ ач чыгый уол
— Тох тоон эриҥ, муоһун то һутар ньыманы булуохпут! — диэтэ онуоха улахан уол. Р. Баҕатаайыскай
«Чэ, туох буо луой, эбээһинэһин кыайыа, онтон атыныгар муоһун тоһутаа инибин!» — диэн санаабыта Батюк Серпилин ту һунан. К. Симонов (тылб.)
◊ Тымныы оҕуһун муоһа көр оҕус
Кини [ый] харсыһан булгурутта Тымныы оҕуһун муоһун, Сирбитин сааска дьулурутта, Ол иһин күммүт уһун. И. Эртюков
др.-тюрк. мүйүз, мүҥүз, тат. мөгез, уйг. мүҥүз, алт. мүүс
II
аат., эргэр. Туох эмэ түөрт гыммыт биирэ, чиэппэр. ☉ Четверть чего-л.
Аҥаар табаҕы кытта муос чэйи б э р и л л и э. Күндэ
Бүгүн ходуһам биир м у о һ у н оҕустум. «ХС»