нареч. вниз; внизу; аллара түс = спускаться вниз; аллара тур = стоять внизу; аллараттан снизу; алларанан понизу; низом.

становиться сырым, гнилым; отсыревать, гнить; от түгэҕэ луҥкурбут низ стога сгнил, стог снизу подгнил.

I
туохт.
1. Быыһылаан, чаалыйан өтөн таҕыс; убаҕаһынан туолан тохтубат эрэ гына, бычалыйан тур. ☉ Просачиваться, проступать, выступать (о жидкости); быть сильно увлажненным, наполненным жидкостью
Үөһэттэн сэллээбэт ардах түһэн, аллараттан уу аллан …… хаайыылаахтар дьагдьайа тоҥон бардылар. П. Филиппов
Сүрдээх ардахтаах сайын буолан, сир-дойду барыта уунан аллан турар. «ХС»
Улахан көҥүс, Угуттуу аллан, Быйаҥнаах уутун Бысхаччы аспыт. Күннүк Уурастыырап
Тиритэн көлөһүннэрэ аллыбыт аттар ыарахан таһаҕастаах тэлиэгэлэри умса дьулурутан истилэр. Эрилик Эристиин
2. Өлгөмнүк, дэлэйдик өрө дэбилий, бараммакка куруук тахса, элбии тур (үксүгэр быйаҥ, ас-үөл туһунан). ☉ Появляться, как бы извергаться в изобилии, быть неиссякаемым и обильным (обычно о достатке, урожае, продуктах)
Күүстээх-уохтаах Көлүөнэ дьонноруом, Араҕас илгэ Алларын курдук Ахсаабакка үлэлээҥ! Саха нар. ыр. III
Аммаҕа Маталах хочото Араҕас арыынан алынна. Күннүк Уурастыырап
Аан ийэ дойдубут араҕас далбара Олоҥхо маһыныы ас алла турдун. С. Васильев
♦ Сыанан-арыынан (сыа-арыы, арыы) алын көр сыа-арыы
II
1. аат. Туох эмэ сир диэки өттө, намыһах өттө эбэтэр түгэх өттө. ☉ Низ, основание, нижняя часть чего-л.
Саллаат орон аннын көрөр, хотоҥҥо киирэн көрдүүр. С. Ефремов
Тиэтэйбит сыарҕа сыыр анныгар хаалар. И. Гоголев
Уу аннынан муоста тутуллубут. Т. Сметанин
2. даҕ. суолт.
1. Аллараа өттүнээҕи, намыһах эбэтэр түгэх өттүнээҕи. ☉ Находящийся у основания или нижней части, на дне
Хоруу түгэҕин алын кырыытынан [сүүрүк] дьөлө хаһан, тоҕой сири тоҕо сиэлийэн кэбистэҕэ дии. Амма Аччыгыйа
Бэргэһэтин устан баран чэчэгэйин туттан көрбүтэ: куйахатын алын кырыытынан уҥуоҕуттан кыһарыйа хайа ыстанан хаалбыт. Эрилик Эристиин
Сүөдэр аргыһа туох да диэн хоруйдуон булумуна ыксыыр, сонун оноотун алын бүүрүгүн эрийэр-мускуйар. Н. Якутскай
2. Аллараа кэрдиискэ турар, алларааҥҥы. ☉ Низший, младший; первичный. Алын чыын. Алын бэчээт
□ Туохха барытыгар оттомноохтук сыһыаннаһар, алын чыыннарыгар сымнаҕас эписиэр быһыытынан [Гавриил Иванову] ытыктыыра. А. Данилов
Куймугур кутурук куобаҕы Аһылык чааһынан дьаһайар Алын соҕус үлэҕэ Анаан кээспиттэр. П. Тобуруокап
3. сыһ. суолт. Аллара диэки, намыһах эбэтэр түгэх өттүн диэки (диэкинэн). ☉ Внизу; низом; на дне. Куркуру, хапчааны төлө көтөн тахсан, иирбит дохсун дьулусханынан алын устар. Ч. Айтматов (тылб.)
Үйэлэрин тухары дьахтары бэйэлэриттэн алын саныы, биир тыла суох бас бэриннэрэ үөрэммит эр дьон дьахтар тэҥ бырааптаннаҕына, кэргэннии олох айгырыан курдук толкуйдууллара. ФЕВ УТУ
ср. тюрк. алтын ‘низ’
♦ Алын сыҥаах буол көр аллараа сыҥаах буол
Лобуох уус алын сыҥаах буола олордо. Күннүк Уурастыырап
«Чахчы барбыттар дуо?» — диэн итини истээт, Үргүлдьү алын сыҥаах буолла. А. Сыромятникова
Дьуона кинээс аны суруксутугар алын сыҥаах буолар. Н. Якутскай. Анныгар баттаа — өлүөҥ иннинэ өстөөххүн кыай, ситис. ☉ Побеждать, уничтожать врага раньше, чем уйти из жизни (умереть)
[Казаков:] Эйигин [Киириги] анныбар баттаан баран өлүөм. С. Ефремов
«Ама атаспын анныбар баттаатым ини», — диэн уһун түүнү мэлдьи быһа ыаспайдаата. П. Ойуунускай

нижний; аллараа дойду фольк., миф. нижний мир; аллараа өттө нижняя сторона, низ; ср. алларааҥы # аллараа сыҥаах буол = см. сыҥаах .

плесень; от түгэҕэ нэктэл буолбут низ стога сёна совершенно сгнил # нэктэл кулут уст. раб или рабыня для чёрной работы.

1) волосы на висках; чанчыга маҥхайбыт у него виски поседели; 2) перен. нижняя боковая сторона чего-л.; оһох чанчыга нижняя боковая часть камина; аан чанчыга низ косяка двери.

туохт., эргэр. Тугу эмэ (хол., сытар бэрэбинэни, бугулу) салгылатаары кыратык көтөх, өндөт. ☉ Приподнимать что-л. (напр., лежачее бревно, низ копны), чтобы проветрить
Бугулу түгэҕин хобутан кэбис! ПЭК СЯЯ

сыһ. Намыһахтык, намыһах өттүнэн. ☉ Низом
Айан суола алларанан ааһа турда. Амма Аччыгыйа
Аргыылап үрдүнэн үрүҥ чыычааҕы, алларанан сур күүдэҕи билбэккэ аһарыа суох айылааҕа. Софр. Данилов
[Өстөөх] Үөһэнэн Сөмөлүөтэ дирбийдэ, Алларанан Тааҥката ньиргийдэ. Күннүк Уурастыырап

даҕ. Туох эрэ ханнык эрэ тирэхтээх, олохтоох, алын өрүттээх. ☉ Имеющий под собой какое-л. основание, дно, низ
Ууллубат чэҥ-муус алыннаах Кыраай тымныы кырсыгар Өлбөт мэҥэ уйгулаах Оҕуруоту унаардар. Эллэй
Дьэбиннээх эркиннээх, Ардахтаах алыннаах Түҥ хараҥа ордууга Түҥкэлийэн тиийэн кэллэ. П. Ядрихинскай

1. низ, основание, нижняя часть чего-л. || нижний; бүтэй анна нижняя жердь изгороди; орон анна место под лавкой, кроватью; сир анна подземелье) харах анна подглазье; эркин алын маһа нижний венец в срубе; алын өттө нижняя сторона, низ чего-л.; алын мутук нижний сук; 2. в роли служебного имени: анныгар под; у; паарта анныгар а) под партой; б) под парту; трибуна анныгар у самой трибуны; уу анныгар под водой (находиться); куттал анныгар под страхом; анныттан а) из-под; снизу; бугул анныттан из-под копны; суорҕан анныттан из-под одеяла; сыыр анныттан из-под обрыва; атах анныттан из-под ног; илиитин анныттан из-под его рук (т. е. власти); б) из-под себя; аннынан под; түннүк аннынан а) под окном; б) мимо окна; саннын аннынан ниже его плеч; уу аннынан под водой (двигаться); сүүһүн аннынан исподлобья; бу кыыһы аннынан уол мальчик младше (букв. ниже) этой девочки; 3. низший, младший; алын чыын низший чин; алын үлэҕэ түһэр = понизить в должности, перевести на низшую должность # алын сүһүөх первичный (напр. о комсомольской организации); анныгар баттаа = а) победить, подмять под себя; б) успеть убить врага; сир аннынан тайком, секретно; үүт анна обрат; хоннох анна подмышка.