I модальное сл. разг. просто, просто-напросто; үлэни боруоста тохпут он просто развалил работу; боруоста сүрэҕэлдьиир он просто-напросто ленится.
II разг. совсем, никак; боруоста сатаммат никак нельзя.

хайаатар да (или даҕаны ) модальное словосочет. а) во что бы то ни стало, обязательно; онон , хайаатар даҕаны илдьэ барыам во что бы то ни стало я унесу (это) с собой; хайаатар да көмүскүөҕэ он обязательно защитит; б) как-никак; хайаатар да ыар үлэ как-никак, это тяжёлый труд.

сов. что и без доп. өйдөө, өйгөр түһэр; я никак не могу сообразить, в чём дело туоҕун мин хайдах да кыайан өйбөр түһэрбэппин; я сразу сообразил мин тута өйдөөтүм.

сов. разг. 1. с чем и без доп. (кончить работу, справиться) кыай, кыайан дьаһай, кыайан көр; управиться с хозяйством хаһаайыстыбаны кыайан дьаһай; 2. с кем (одолеть) кыай, кыалтатын бул; с ним никак не управишься кинини хайдах да кыалтатын булбаккын.

выносить, переносить, терпеть, претерпевать; быстах кыһалҕаны тулуй = терпеть временную нужду; ыарыыны тулуй = переносить боль; биир сиргэ тулуйан-тэһийэн олорбот он никак не усидит на месте, он непоседа; тулуйарбыттан аастым мне уже невтерпёж.

определять что-л. (приблизительно); холоо, төһө от кэлиэй скажи, сколько сена можно получить; хас киилэ буолуой, холоо определи, сколько килограммов будет; дьоҕойон , холоон көрөҕүн дуу? да ты, никак, меня испытываешь? (с оттенком недовольства) # холоон көр! попробуй-ка! (угроза).

иби-табы гыммакка - ону-маны оҥорбокко, кыра да буоллар үлэлээбэккэ-хамсаабакка (сатаан сылдьыбат, олорбот). ☉ Никак не может без дела, без работы (жить, сидеть)
Тугу эмэ иби-табы гыммакка, сатаан хамбааччы олорбот. «ХС»

сыһыан холб. Саҥарааччы этиллэр хайааһын дьайыытын күүһүрдэрин көрдөрөр. ☉ Служит для субъективного усиления действия, о котором говорится в высказывании (исключительно, абсолютно, никак)
Истээрэй диэн, сүөһү-ас бүтэй турар. ГНС СТСДТ
Баччааҥҥа диэри, истээрэй диэн, сэбирдэх хагдарыйан көрө илик. «ХС»
Иэйэр таптал диэн ааттыылларынан, Истээрэй диэҥҥин, итээбэккин. У. Шекспир (тылб.)

I 1) см. болуот ; 2) уст. всякое плавучее сооружение: судно, баржа, паузок и т. п.; ааттаспыт аалы көтөҕөр посл. мольбой (человек) и плот с места сдвигает # аалын баһа хоҥнон биэрбэт он медлит, он мешкает (букв. нос его судна никак не сдвигается); көтөр аал разг. воздушный корабль.
II уст.: аал уот священный огонь; домашний очаг; аал уоту отун , иэримэ дьиэни тэрин обзаведись уютным домом, разведи неугасаемый огонь (пожелание стариков молодым); аал луук мас миф. священный дуб; аал уххан эпитет духа домашнего очага.

сыһыан холб. Итэҕэтэр, ылыннарар ‘туох да буолбутун иһин’ диэн дэгэттээх утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительное отношение с оттенком убеждённости: всё-таки, как-никак, всё же, как бы то ни было
Ок-сиэ! Ол эрээри төһө да буолтун иһин, миигин көмүскэһэр киһи баар. Н. Неустроев
[Иван Иванович:] Пётр Степанович, эн киһи тылын ситэри истэр буол, төһө да буоллар, мин эйиэхэ начаалынньык буолабын. С. Ефремов