нареч
нойосуус

гл
нойосуус үөрэтэр

нареч. нойосуус, өйгө; прочесть стихи наизусть хоһоону нойосуус аах.

гл
нойосуус үөрэтэр (ырыаны, хоһоону, тойугу)

1. көр көрсүһүү. Ильич, чочумча буолан баран, тырыбыынаҕа тахсан, мунньаҕы аһаары гынан эрдэҕинэ, мунньах дьоно тура-тура ытыстарын таһынан көрсүү буолла. Софр. Данилов
   Олох үгүс муҥун көрсөн, Мин нойосуус билэбин Өлүүнү эрдээхтик көрсүү Үрдүк муударай үөрэҕин. С. Данилов
   2
   көр көссүү. Харытыан Бадаайап Тоҕой Сэлэ сэнэх сэбэрэлээх дьахталларын, дьүһүнүнэн үчүгэй бэйэтин хамначчыт кыргыттарын сороҕун албынынан, сороҕун хара күүһүнэн көрсүү оҥостор этэ. Л. Попов

1. аат. Туох эмэ улахан, бүтүн быстаҕа, быстаҕаһа. ☉ Незначительная часть чего-л. цельного, большого, лоскут, клочок, обрывок (напр., материи, бумаги, земли)
   Тирии лоскуйа. Ылтаһын лоскуйа. Бааһына лоскуйа.  Сарсыныгар, туспа кыһаҕа эмиэ хат уһааран, күүстээх балтаһыттар үөгүлүү-үөгүлүү, тыын быстарынан сүгэ ыһыынан болгуо тимирдэри лоскуйдарга бысталыыллар. «ХС»
   Ууллубатах хаар лоскуйдара …… онон-манан күлүккэ тулаайахсыйа маҥхаһаллар. Н. Габышев
   △ Туох эмэ быстах түгэнэ, сороҕо. ☉ Отдельный момент, фрагмент, эпизод, кусок (напр., жизни)
   Өссө «Медный всадник» диэн Пушкин суруйбутун кыра лоскуйу Ньургун биэчэргэ нойосуус аахпыта. Болот Боотур
   Горняктар олохторуттан аҕыйах лоскуйу к эп сии рг э с о р уннум. «ХС»
2. даҕ. суолт. Этиигэ сыстыы ситиминэн быһаарыы буоллаҕына: туох эмэ лоскуйа, быстаҕа буолар; кыра. ☉ В позиции примыкающего определения: представляющий собой лоскут, клочок чего-л.; крохотный, маленький
   Лоскуй кумааҕы. Лоскуй былыт. Лоскуй сир.  Д ь а д а ҥ ы л а р лоскуй ходуһаларын дуомугар сүөһүлэрин да кыайан ииппэттэрэ. СССБТ

там гыннар кэпс. — ыйыстан кэбис, иһэн кэбис (үксүгэр арыгыны этэргэ). ☉ соотв. промочить горло (обычно вином, водкой)
Саҥа атастыылар икки кыһыл сыыһын дуоннаах уһатыахтара дуо — начаас там гыннаран кэбиспиттэрэ. Р. Баҕатаайыскай
[Сэргэй:] Оттон кыратык там гыннардыҥ да, кэнники, хата, испэт киһини сэмэлиигин, сыҥалаан туран иһэрдэҕин. Л. Габышев. Чэ, уолаттаар, кыратык там гыннарыҥытыый… Улдьаа Харалы. Там да гыммата кэпс. — 1) букатын топпото; төрүт астыммакка хаалла (аһа кыра буолан). ☉ соотв. ни в одном глазу (совершенно не пьян; совсем не наелся)
[Уолаттар] Аҕыйах пиибэҕэ там да гымматылар. Күрүлгэн
Ас барахсан үчүгэй да амтаннаах буолар эбит! Там да гыммата, хата ордук аһыан баҕарда. «ХС»; 2) тугунан эмэ астыммата. ☉ Остаться неудовлетворённым чем-л.. Кини Күннүк Уурастыырап «Лоокууттуун кэпсэтии» диэн хоһоонун нойосуус лап-бааччы ааҕан биэрбитэ
Бэйэтэ поэма саҕа, киһи күннүктээн ааҕыах балачча уһун хоһооно этэ да, там да гымматах курдук туттубута — биир даҕаны тылга уурастаан ылбатаҕа. С. Руфов; 3) кими эмэ тулуппата, киһилээбэтэ (үксүгэр күрэхтэһиигэ). ☉ Легко справляться с кем-л., легко, без усилия побеждать, осиливать кого-л. (в состязаниях)
— Оччугуйун көрүмэҥ, баҕар ити киһиҥ иһигэр буорахтаах ыччат буолуоҕа. — Э-э, суох, көрөн туран, Күүстээх Көстөкүүн кинини там да гыныа суоҕа. «ХС»
ср. узб. там ‘вкус, смак; привкус’

аат.
1. Киһи толкуйдуур, ол-бу ис дьиҥин ырыҥалыыр, билэр дьоҕура, кыаҕа. ☉ Ум, разум, рассудок человека
Микиитэ өйө сырдаан иһэргэ дылы буолла. Амма Аччыгыйа
Үөрэх бөҕө үрдүгүн Манна өйдөөтүм, Икки атахтаах өйүн Манна биһирээтим. С. Зверев
2. Киһи истибитин, билбитин-көрбүтүн умнубакка илдьэ сылдьар дьоҕура. ☉ Человеческая память
Тоҕо, Унаарар күөх кыраайым Өйбөр көстөн элэҥниир, Үрдүк кырыы мырааным Дьэргэлгэнэ дьиримниир! Күннүк Уурастыырап
Бу алдьархай буолбута алта сыл ааһыаҕар дылы Бурхалей өйүгэр күҥҥэ хаста да киирэн тахсар. Эрилик Эристиин
♦ Өй аҥаардаах — акаары, иирээкитиҥи (киһи туһунан). ☉ Полоумный, сумасшедший (о человеке)
Дьикти баҕайы, өй аҥаардаах киһиэхэ дылы, ханна кэпсэтэргэ тоҕоос түбэстэҕинэ, тибис-тиэрэни тылласпытын кулгааҕа эрэ истэн хаалара. А. Сыромятникова
Биир биллэр соҕус баай ыал өй аҥаардаах кыыстарын куолаһынан саҥарда Болот. Н. Заболоцкай
Өй аҥаардаах киһиттэн тугу булан ылыаҥый?! НАГ ЯРФС II. Өйбөр киирбэт — киһи өйүгэр кыайан тутуллубат, хатаммат. ☉ То, что плохо запоминается
Олурҕа араспаанньалаах киһи төрүт өйбөр да киирбэт. Д. Очинскай. Өйбүт кыл- гаан — билэр-көрөр, толкуйдуур кыахтаах эрээри, ситэ толкуйдаабакка хаалан. ☉ Из-за своего недомыслия
Тээтэ, [Сэмэн өлбүтүгэр] эн буруйдаах буолуоҥ дуо? Биһи бэйэбит өйбүт кылгаан биэрэн, таҥара кэскилиттэн бокуонньукпутун матардахпыт дии. Эрилик Эристиин. Өйгө баппат — киһи кыайан өйдөөбөт. ☉ соотв. уму непостижимо, в голове не укладывается
Ааныс эн этииҥ өйгө баппат, кыаллыа суоҕа. У. Нуолур
Баар киһини матары аһыыры кини хайдах да өйүгэр батаран өйдөөбөт этэ. «ХС». Өйгөр хатаа — умнубат гына өйдөөн кэбис. ☉ соотв. намотать на ус
Таба истэн, үчүгэйдик өйүгэр хатаан хааллаҕына, Дьэллик киһи киэнэ муудараһа. Н. Заболоцкай
Хаһыат быһыытынан, кэпсээн наадалаах, сонун өттүлэрин өйүгэр хатаан истэ. С. Никифоров. Өйгүн сыс — тугу эмэ быһаараары, билээри олус элбэхтик толкуйдаа. ☉ соотв. ломать голову над чем-л.
Хас да сыл устата өйүн сыспыт, утуйар уутун көтүппүт үлэтин дьэ бүтэрдэ. Кустук. Өйгүн-төйгүн (өйгүн) бул (булун) — 1) уоскуй, айманыма, ыксаама, тугу гынаргын бастаан толкуйдаан көр. ☉ Успокоиться, собраться с мыслями, сосредоточиться
Сөдүөт дьэ «һуу» гынан, сынньанан, өйүн-төйүн булунан, дьиксинэн барда. «ХС»; 2) мэниктик, акаарытык, чэпчэкитик быһыыланаргын уурат, тохтот. ☉ Образумиться, опомниться, остепениться
Онон эһиги өйгүтүн-төйгүтүн булунуҥ, сайыҥҥы күөхтэн матымаҥ. Д. Очинскай
Өй киирэр көр өйүн туппут. Хата өй киирэн дьэ киһитийиэ. У. Нуолур
Оо, хаһан эрэ өй киирэр буолла? Амма Аччыгыйа
Өй көтөн түстэ көр санаа көтөн түстэ. Аны дьоммуттан хаалыам — диэн өй көтөн түстэ. Суорун Омоллоон
Бурхалей эр хаанын ылынна, хайаттан үлтү түһэн өлүө суох курдук бардам өй көтөн түстэ. Эрилик Эристиин. Өйө бааллар — туохха эмэ аралдьыйан, бутуллан, урут өйдүүрүн, билэрин булан эппэт, өйдөөбөт эбэтэр сыыһа өйдүүр. ☉ соотв. ум за разум заходит
«Биһиги манна уолуйан, өйбүт бааллан хаалла дии», — диэтэ Илларионов. М. Доҕордуурап
Боростуой да суолу булбакка, киһи өйө бааллар эбээт. В. Яковлев. Өйө көтөр (көтөн хаалар) — өйдүүр, толкуйдуур кыаҕын сүтэрэр (кутталыттан, соһуйууттан). ☉ Опешить, прийти в замешательство, потерять способность ясно мыслить (на краткое время — напр., от неожиданной душевной встряски)
Дьэргэ ити тыллартан өйө субу көтүөх курдук буолуталаата. Болот Боотур
Тыаҕа таҕыстаҕына дьэ өйө көтөр эбит. Соҕуруута-хотута ханан баарын умнан кэбиһэр. Далан. Өйө өһүлүннэ — кыайан быһаарбат, тобулбат буолла, эргитэн, олохтоохтук толкуйдууртан ааста. ☉ Ослабеть умом (от старости, болезни), перестать разумно мыслить
[Чыычааҕым оҕото] Саныыр санаата сабылыннаҕа, Өйдүүр өйө өһүлүннэҕэ, Этэр тыла мэлийдэҕэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Санаа эрэ саллыах, өй эрэ өһүллүөх үлүгэрин үөһүгэр сылдьар сүрэх сындалыйан да ылара ханна барыай? С. Федотов. Өйө суох буол (сыт) — тугу да билбэт буола туймаар, уҥ. ☉ Терять сознание, лишаться сознания
Кэлин билбитим дойдуларыгар киирбит дьоммут икки хонугу эрдэ кэлэн, тымныы балааккаҕа өйө суох сытар киһини булбуттар этэ. Г. Колесов. Өйө сынньылынна — сылайан кыайан быһаарбат, буккуллар, сыыһар буолла. ☉ Отупеть, перестать соображать (от усталости, шума)
Суруктан өйө сынньыллыбыт киһиэхэ эбэ чэбдигирдэр, сынньатар кылбархай иэнин көрүөххэ кэрэтин, сөрүүнүн уонна киэҥин. Н. Заболоцкай
Кини үлэтигэр киһи өйө сынньыллара суох. А. Сыромятникова. Өйө тобуллар — өйө сайдар, түргэнник уонна сөптөөхтүк быһаарар. ☉ В голове прояснилось, просветлело
Арай, үлэҕэ эмиэ ити курдук өйдөрө тобуллара, арыллара буоллар, тугу тулутуо этилэр! «ХС». Өйө туймаарда — олус күүстээх тыастан-уустан, саҥаттан-иҥэттэн о. д. а. дөйүөрбүт курдук буолла. ☉ Ум (рассудок) помрачился у кого-л.. Күнү-ыйы кытардар Өһөх хааны… о, сүрүн… Көрдүм, өйү туймаардар Өлөр өлүү мөккүөрүн… А. Абаҕыыныскай. Өйө (төбөтө, мэйиитэ) хамсаабыт — иирбит, буккуллубут. ☉ Помешаться, сойти с ума
Туох оннук сүрдээх суолун оҥорбуппун билэн этэҕин? [Дьаамнаах:] бу эмээхсин кутталыгар буолан өйө хамсаабыт. С. Ефремов
Чахчы өйө хамсаабыт буоллаҕына, нэһилиэк сэбиэтигэр илдьэн дьаһайтарыан наада. «ХС». Өйө хоппот — ситэри кыайан өйдөөбөт, билбэт. ☉ соотв. ума не приложит
Ким да бэрэссэдээтэл буоллаҕына, бу холкуоска сири баар оҥорорун өйүм хоппото. М. Доҕордуурап
Өйө хоппот буоллаҕына ханнык да тылынан саҥарара көмөлөһүө суоҕа. Нэртэ
Кыһыны быһа дөйө тоҥон турбут сир аҕыйах хонуктаах ириэриигэ бэринэрин өйүм хоппот. «Кыым». Өйтөн (өйүттэн) көт — таһыччы умнан кэбис. ☉ соотв. забыть начисто; вылетело из головы
Итирдэҕинэ өйүттэн көтөр. Далан. Өй ук — 1) туохха эмэ үөрэт, тугу эмэ быһааран биэр. ☉ Надоумить кого-л.
Мин кинилэргэ орооспоппун, эдэр дьон билэллэринэн олордуннар, аны кэлэн биһиги өй угар үһүбүөт. Н. Лугинов
Муҥура суох кыахтаах таҥара тоҕо эрэ Курилга өй укпатах, салгыы тугу гыныахтааҕын этэн биэрбэтэх. С. Курилов (тылб.); 2) тугу эмэ өйдөт. ☉ Напоминать о чём-л.
Суумкабын төрүт да умнан барыахпын, хата уолум өй уган абыраата. НАГ ЯРФС II. Өйүгэр көтөн түстэ — эмискэ өйдүү биэрдэ, эмискэ саныы түстэ. ☉ Вдруг пришло на ум, вдруг осенило
«Кэбис, аньыы-хара элбии илигинэ, эрдэтинэ мантан барыахха!» — диэн санаа уол өйүгэр көтөн түһэр. Н. Якутскай
Түһээн баттаппатах суола өйүгэр көтөн түспүтүттэн куттанан Лөчүөк… таҥара диэки хайыста. Д. Очинскай
Өйүгэр оҕустарбат (оҕустарбакка) көр оҕустар. Бэдигиҥ баара киһини хомоттум диэн өйүгэр оҕустарбат да быһыылаах. Софр. Данилов. — Итинник аат туохха эбээһинэстиирин өйдүүгүн дуо? — Бу туһунан өйбөр оҕустарбаппын ээ. Доҕордоһуу т. Өйүгэр түһэр — өйдөт (үчүгэйдик көрдөрөн, кэпсээн, быһааран). ☉ Втолковать, вбить в голову, разъяснить кому-л. что-л. Кэскил туһа диэн кэпсэтэн көрбөтүлэр, Өлүү-сүтүү диэн Өйдөрүгэр түһэрбэтилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Баанньыска:] Дьэ үчүгэйдик киһи эрэ өйүгэр түһэр гына ыпсаран кэпсииргэ үөрэммит киһи эбиккин. А. Софронов. Өйүм сыстыбат — аанньа өйдөммөт, киһи өйүгэр баппат, киирбэт. ☉ Не доходит до сознания. Итиннэ мин өйүм сыстыбат. Өйүн буллар — үөрэт, киһи оҥор. ☉ Вразумить, образумить кого-л., сделать человеком. Уолуҥ өйүн буллар. Өйүн сүтэрэр — 1) ыалдьан, атын да төрүөттэн туймаарар, тугу да билбэт буолар, уҥар. ☉ Потерять сознание
Онтон өйүн сүтэрэн, Онно тута, охтон түһэн, Дьабадьыта күүгэн аллан, Налбыһахпыт уҥан хаалла. Күннүк Уурастыырап
Хорсун пограничник ыараханнык бааһыран өйүн сүтэрэр. Софр. Данилов; 2) уолуйа куттанан, айманан, тугу гынарын өйдөөбөт. ☉ Лишаться рассудка от страха или волнения, не давать отчёта в своих поступках, совершать безрассудные действия
Туохтан ити айылаах айманан өйбүн сүтэрбит бэйэм буолла. НС ОК; 3) кими эмэ олус таптаа. ☉ Сходить с ума по ком-л. (из-за большой любви, привязанности). Уоллара кыыстанан өйүн сүтэрбит. Өйүн сүүйтэрэр — атын киһи санаатынан барар, ким эмэ сабыдыалыгар түбэһэр, албыннатар. ☉ Попадать, подпадать под чьё-л. влияние, становиться зависимым от кого-чего-л.
Арыгыга өйбүн сүүйтэриэм, Санаабын сабырыттарыам диэбэт этим. А. Софронов
Абам-суптум эбит!!! Өлөр быатыгар өйбүн сүүйтэрэн, Суорума соруктаммыт Сорум эбит. П. Ойуунускай. Өйүн туп- пут — 1) өй-санаа өттүнэн сиппит. ☉ Созреть умственно, стать зрелым. Сааһын сиппит, өйүн туппут киһи, бэйэтэ билиэ буоллаҕа; 2) дьэ өйдөммүт. ☉ Взяться за ум, набраться ума. Киһибит дьэ өйүн туппут быһыылаах. Өйүн ыһыктыбыт — өйдүүр, билэр дьоҕурун сүтэрбит (ыалдьан, олус кырдьан). ☉ Утратить умственные способности, потерять память (напр., от старости, в результате тяжёлой болезни, перед смертью)
[Миисэ:] Ы… хаан-өһөх байҕал долгуна долгуйан… Уу-уу. [Силиэн Силиппиэн:] Доҕоор, тугу саҥараҕын?.. Бу муҥнаах өйүн ыһыктаахтаабыт. Күндэ
Дьэ, кырдьык хаар бөҕө баттаабыт. Буолумуна. Баһаам ээ, доҕор, тоҕус уон икки диэн! Ити да буоллар өйүн дуостал ыһыктыбакка сытар. Багдарыын Сүлбэ. Өйүттэн таҕыста — куттанан, уолуйан иирбит курдук өй-мэй буолла. ☉ соотв. выжить из ума; потерять рассудок
Кини [Чубуку Дьэкиим] ууга түһээт, уолуйан өйүттэн тахсан хаалбыта. Д. Таас
Иэдээн буолуо, кутталларыттан өйдөрүттэн тахсыахтара. «ХС». Өй хаата күл.- ооннь. — өйдөөх киһи (сүнньүнэн оҕо туһунан). ☉ Умница, ума палата (обычно о детях)
Аҕыйах саҥалааҕын иһин, өй хаата уол дииллэрэ. А. Софронов
Иринньэх оҕо киэбинэн «Өй хаата уолчаан» диэтим. С. Данилов
Бэл оннооҕор кырдьаҕас геологтар, өй хаалара, кыһаллыбатахтар. «ХС». Өй ыл — эмискэ сөптөөх санааҕа киир, умнубуту өйдүү биэр. ☉ Найти верную мысль, вспомнить забытое
Маайа таҥараҕа үҥэ-үҥэ муостаҕа сөһүргэстии түһэн, бокулуоннаан барда, онтон өй ылан, Бүөтүр эмиэ бокулуоннаата. Эрилик Эристиин
Өлөксөй өй ылан, сохсо сиһинэн сүүрэн тахсыбыт да, сигэтин быһыта сынньан барбыт. М. Чооруоһап
◊ Өйгөр иҥэр — өйдөөн хаал. ☉ Запомнить
Бу кэпсээни киһи умнарыгар сатаммат. Ыраас халлааҥҥа этиҥ эппитин курдук, эппит сааһынан киирдэ, өйбүтүгэр иҥнэ. П. Ойуунускай. Ойуун кылырҕас кыаһаана, дирбийэр дүҥүрэ, ол-бу эмэгэтэ өйбөр иҥэн хаалбыттар. В. Протодьяконов. Өйтөн аах — көрбөккө эрэ (нойосуус) аах. ☉ Читать на память, наизусть
[Айаан] Өйүттэн ааҕар таптаан Үгүс поэт хоһоонун. И. Гоголев
Кинигэттэн көрөн турар курдук, арааһы өйдөрүттэн ааҕаллара. Х. Андерсен (тылб.). Өйү (эрэ) биэримиэххэ — соһуйбутун, өмүрбүтүн кэннэ, онтун аһарар кыах биэрбэккэ. ☉ Не дать опомниться, прийти в себя
Хайыахха? Суох, өйү эрэ биэримиэххэ, фашистары туһаайбытынан, ытыалыы-ытыалыы ойон турда. «ХС». Өй үлэтэ — өй күүһүнэн, өй көмөтүнэн толоруллар үлэ. ☉ Умственный труд
Өй үлэтинэн үлэлээһин кэҥээн истэҕин аайы үрдүк таһымнаах үлэһиттэр улам ордук наада буолан иһиэхтэрэ. СГПТ. Өйүнэн ыалдьыы — төбөтүнэн буккуллан ыалдьыы, иирэн ыалдьыы. ☉ Помешательство, душевная болезнь
Улахан уол Кууһума, эмискэ өйүнэн ыалдьыбыт. Күннүк Уурастыырап
ср. др.-тюрк. өг, тюрк., монг. ой ‘ум, разум, память’

туохт.
1. Тугу эмэ ханна эмэ туруор, оннун буллар. ☉ Класть, ставить что-л. куда-л. Куруускатын остуолга уурда, үтүлүктэрин ороҥҥо быраҕаттаата. Амма Аччыгыйа
Нина оҕолор үргээбит сибэккилэрин томточчу кутуллубут буор үрдүгэр уурбута. Далан
[Михаил Иванович учуутал] сиэбиттэн түөрт гына бүк тутуллубут кумааҕыны сулбу таһыйан ылан, …… дириэктэр иннигэр ууран биэрбитэ. Н. Лугинов
2. Тугу эмэ ханна эмэ харай. ☉ Содержать, хранить что-л. где-л. Мииниҥ аһыйан хаалыа, халадьыынньыкка уур. Харчыгын сберхаассаҕа уура сырыт. Докумуоҥҥун сиэйпэҕэ ууран бар
□ Тахсан иһэн, хаҥас, иһит уурар долбуур аттыгар, Өрүүнэ эмээхсин үрүҥ күлүгүн хараҕын кырыытынан көрөн аһарда. Софр. Данилов
[Коля:] Аҕал, үүттэргин манна туспа уур. Саньытаарга көрдөрүөм. С. Ефремов
3. Ыалдьар киһиэхэ тугу эмэ сыһыары тут, туруор (эмтиир сыаллаах). ☉ Ставить, прикладывать, накладывать что-л. на больное место (напр., медицинскую повязку). Эдьиийбэр аҕыс бааҥканы уурдулар
□ Ыалдьааччы улаханнык ыалдьар сиригэр түөн ууран, ириҥэтин, хаанын оборторон эмтиирэ. АЕД КЧ
4. Хамсаны табаҕынан толор (табах тардаары). ☉ Набить курительную трубку табаком (чтобы закурить)
Хара бытык, уотун күөдьүтэн, обоччоҕо ууран, табах тарта. Н. Неустроев
Ыл эрэ, табахта ууран аҕал! А. Софронов
Холумтан аттыгар чохчойон олорон эрэн, алтан хамсатыгар табах ууран сип гына тарда-тарда, санааҕа түстэ. Күндэ
5. Ханнык эмэ докумуону, кумааҕыны бэчээтинэн туоһулаа, бэчээт ойуутун түһэр. ☉ Ставить печать на какой-л. документ
Өлөксөйү обкомолга ыҥыран, «Өрөбүлгэр бэйэҥ нэһилиэккэр Үлэлэһэ таҕыс!» — диэтилэр, Арылыйар бэчээт ууран, Араҕас мандаат биэрдилэр. С. Васильев
Туллайдааҕы таһаарарга илии баттаан, бэчээт ууран бүтэрэн кэбиспиттэр. Н. Павлов
6. Уураахта таһаар; кими эмэ туохха эмэ буруйдуур туһунан уураахта ылын. ☉ Принимать решение, постановление; выносить приговор кому-л.
Чэпчэтиҥ диэн эппэппин, Буруйум булуллубут буоллаҕына, Сокуон хараҕа туоларынан Уураахта ууруҥ! А. Софронов
Норуодунай суут …… кулуба уолун киһини сыспыт дьыалатыгар үс ый кыһалаҥ үлэҕэ уурбута. Эрилик Эристиин
Бэлитиичэскэй бүрүстүүпүнньүк диэн буруйдаан, уон сылга Иркутскай куорат таһыгар баар түрмэҕэ хаайарга уурдулар. Н. Павлов
Куоталаһыыга табаарыс Табынаев бастаабытын быһыытынан …… кыһыл быымпалы туттарарга сельпо бырабылыанньата уурда. М. Доҕордуурап
7. көсп. Үлэҕэ, үөрэххэ, дьыалаҕа олус бэриниилээхтик сыһыаннас, кыһан, туох баар кыаххын, күүскүн биэр. ☉ Проявлять усердие, старание, волю к чему-л.
Михаил Иванович кэлин, аспирантураҕа киирэн да баран, …… үөрэҕэр бары сыратын, күүһүн-уоҕун, өйүн-санаатын уурара. Н. Лугинов
Эйэлээхтик олорор иннигэр туох баар күүспүн ууруом. Эрилик Эристиин
Дьааҥы оройуонун балыксыттара, бары күүстэрин уонна сатабылларын ууран туран, охсуһаллар [элбэх балыгы хостуур иһин]. М. Доҕордуурап
8. харыс т. Өлбүт киһини ииҥҥэ көм. ☉ Хоронить, предавать земле (умершего)
Кэпсээҥҥэ, ырыаҕа киирбит Кириэмил кириэппэс иннигэр …… ииҥҥэ хаарыан уҥуоҕун уурбуппут. Күннүк Уурастыырап
Ол хайаҕа ааспыт сэрии, ыар айан Охторбут дьоруойун уурбуттар. И. Эртюков
Ол-бу буолан хааллахпына, алааспытыгар аҕаҥ уҥуоҕун кытары кэккэлэһиннэри ууран көрөөр. В. Яковлев
Ханна да өллөхпүнэ, уҥуохпун тумулбар ууралларыгар кэриэс кээһиэм. «ХС»
♦ Акылаат уур — ханнык эмэ дьыаланы саҕалыырга, тугу эмэ гынарга төрүт, тирэх буолары оҥор. ☉ Положить начало чему-л., создать основу, заложить фундамент чего-л.
Үөрэҕи онно-манна аралдьыйбакка үчүгэйинэн бүтэриэххэ, оччоҕо үйэбит тухары үчүгэйдик үлэлииргэ акылааты уурабыт. М. Попов
Баар- даахха уурбат — улахаҥҥа уурбат диэн курдук. Аҕыйах даҕаны балыгы бултуур инниттэн күһүҥҥү муустаах ууну тобугар тиийэ оймууру баардаахха уурбат. ЯАМ ҮүСС. Баскын (тыыҥҥын) уур поэт. — ханнык эмэ үрдүк сыал туһугар өлөргүн кэрэйимэ. ☉ соотв. положить (сложить) голову (букв. класть голову)
Норуот иннигэр охсуһаҥҥын, Баскын эрдээхтик эн уурдуҥ! Эллэй
Төрөөбүт дойдуну харыстаан, Тыыны да уурарга тыл бэрсиэх. Күннүк Уурастыырап
Бокулуон уур көр бокулуон. Бокулуон ууран тоҥхоҥнообутунан барбыт. Н. Заболоцкай
Муостаҕа сүүһүн лоһурҕатан, бокулуон уурара, кириэстэнэрэ. «ХС»
Болҕомтоҕун уур көр болҕомто. Юрий элэккэйэ, кырдьаҕас дьоҥҥо болҕомтотун уурарынан бэрт ыччат быһыылаах. Н. Лугинов
Илья Иванович ол курдук дьону-сэргэни айымньылаах үлэнэн көҕүлүүрэ, ыытыллар дьаһал ымпыгар-чымпыгар тиийэ болҕомтотун уурара. АҮ
Дууһаҕын уур көр дууһа. [Семён Николаев] дуобат туһугар, дьэ кырдьык, дууһатын уурбут, олоҕун анаабыт киһи. С. Федотов
Оҕолору түөрт уон сылтан ордук чахчы дууһатын ууран үөрэппитин иһин Николай Васильевич үрдүк бочуоттааһыҥҥа да тигистэр, билигин эргитэ санаан көрдөҕүнэ, кини олорбут олоҕо ситэтэ суох эбит. В. Гольдеров. Кэлтэгэй да кэппиэйкэҕэ уурбат калька. — букатын, кыратык да итэҕэйбэт, аанньа ахтыбат (ким эмэ тылын, кэпсээнин). ☉ соотв. ни в грош не ставить
Кинилэр ити кураанахха тыллаһаллара курдаттыы көстөн турара, кинилэр ону Христос үөрэҕин атаҕастаабат эрэ санааттан саҥарсаллара, оттон бэйэлэрэ ол тылларын кэлтэгэй да кэппиэйкэҕэ уурбат, итэҕэйбэт этилэр. Д. Фурманов (тылб.)
Нуустаҕын уур көр нууста. Кини көрүдьүөс тылбаастарын нойосуус ааҕаааҕа күлсэбит. Мэник буоламмыт, киһи, нуустатын ууран, таптаан дьарыгыланарын көҕүлүөх кэриэтин, күлэ сырыттахпыт. «ХС»
Христолюбов бэркэ кичэйэн, нуустатын ууран оҥорбут биир үлэтинэн …… биллиилээх ырыаһыт Е.А. Захарова мэтириэтэ буолар. «Кыым». Оонньуулаахха уурума — ханнык эмэ боччумнаах дьыаланы, дьоһуннаах быһыыны-майгыны улахаҥҥа уурума, аахайыма. ☉ Не принимать всерьёз что-л., недооценивать возможную опасность
[Кини] тугу да оонньуулаахха уурбат бастакы Бааска буолбатах. Далан
Дуугулааһап оҕо тугу да оонньуулаахха уурбат буола сылдьыбыта, ол мэник дулҕаҕа баһын хайа түһэрин көрдөҕүм. Эрилик Эристиин
Боотур күөх кырыстан тэбинэн чыраһа-чыраһа утарса сатыыр, суох Абыдал ону оонньуулаахха уурбата. Н. Заболоцкай
Өлөрү утуйарга ууран көр утуй. Өлөрүн утуйарга ууран, Ыалдьарын тарбанарга санаан …… бара турда. Эллэй
Санааҕын уур көр санаа II. Санаабытын уурдахпытына, тугу тулутуохпутуй? Амма Аччыгыйа
Өскөтө кини кыһаллара, сүрэҕин, санаатын уурара эбитэ буоллар, биһигиннээҕэр барыбытынааҕар үчүгэйдик үлэлиир кыахтаах. Софр. Данилов. Санааҕын уурума — саараама, кураанахха, сатаммакка эрэнимэ. ☉ Зря не мучайся, не беспокойся, не придавай значения
Тааҕы баҕаран санааҕын уурума. Н. Түгүнүүрэп
Ылыммат киһилиин олох олорор хайаан сатаныай, киһи санаатын да уурбат суола. Н. Босиков
Хамнаһа кыра, үүнэр кэскилэ суох эҥин диэн [огурунуом идэтигэр] төрүт санаатын уурбат этэ. «ХС»
<Сырдык> тыынын толук уурар көр тыын II. Кини ньургун бэйэтин, сырдык тыынын толук ууран туран, бар дьонугар, Ийэ дойдутугар бу дьолу аҕалыста эбээт! Амма Аччыгыйа
Киһиэхэ төрөөбүт дойдута Таптыыр оҕотун тэҥнээҕэ: Кини кэскилин туһугар Тыынын да толук ууруоҕа. С. Данилов
Сэбиэт былааһын иһин бэйэтин сырдык тыынын толук уурбута. «ХС». Улахаҥҥа уурар — кыраны, кыаллары даҕаны улахан эрэй, кыһалҕа курдук саныыр. ☉ Считает, что исполняет большое, хлопотное, трудное дело, которое в действительности требует лишь незначительного усилия
Дьэ ити баар ээ киһи сэрии суоҕуна, бэлэми аһыы-аһыы, биир атыллааһыны оҥорорун улахаҥҥа уурара. И. Никифоров
Ыччаттар илии үлэтигэр дьоҕурдара суох, бырдаҕы тулуйбаттар, куйааска буһалларын, ардахха сытыйалларын улахаҥҥа уураллар. «Кыым». Улахаҥҥа уурбат — улахан баҕайы диэбэт, аанньа ахтыбат, ситэ сыаналаабат, сэниир. ☉ Не придаёт значения чему-л., не считает серьёзным, стоящим делом, недооценивает что-л., пренебрегает чем-л.
Бу аныгы дьахталлар үөдэттэр тугу да улахаҥҥа уурбат буоллахтара. Софр. Данилов
Оттон кини ону улахаҥҥа уурбат курдук туттар. Н. Заболоцкай
Бу туох буолбут кыыһый! Киһи да тылын ылыммат, ыалдьар аҕатын да улахаҥҥа уурбат. М. Попов
Умса (умсары) уур көр умса. Көхсүттэн тэһииннээх Көмүскэстээх күн ууһун Умса уураммын, Уодьуганнарын тардаммын …… Кэниэрдээх кэрис бараан дойдубар Кэлбиппин көрөллөөр-көрбөттөөр! П. Ойуунускай
[Кыһыл Аармыйа] Быстыбыт аймаҕар харыһык буолаҥҥын Былыргы былааһы умсары уураҥҥын, Көччүйэн үөскээбит хотугу кыраайбыт Көҥүлүн көмүскээн, көмөҕүн көрдөрдүҥ. Күннүк Уурастыырап
Ойоҕум миигин умса уураары, онон эрэ дьоллоноору кэлэн үҥсэ сылдьар. А. Бродников. Ууран биэр — 1) дьиҥнээҕинэн, төһө баарынан ким эмэ илиитигэр туттаран кэбис (хол., иэскин, харчыны). ☉ Давать что-л. прямо в руки кому-л. (напр., деньги в долг)
Икки биэдэрэ арыгыны, икки кэһиини, икки мөһөөҕү билигин ууран биэрдэ. А. Софронов
Эбэтэр биһиги модьуйуубутун толордуннар! Аҕыс чаастаах үлэ күнүн олохтоотуннар, киниискэбитигэр суруллар харчыбытын ый аайы ырааһынан ууран биэрэр буоллуннар. Н. Якутскай
Ол харчытын Кууһума биир түүн биэс уон икки эмэгэккэ ууран биэрбитэ. Н. Павлов; 2) ким эмэ санаатын эбэтэр бэйэҥ ис санааҕын кимиэхэ эмэ барытын тоҕо кэпсээн биэр. ☉ Выложить кому-л. все свои или чужие мысли, думы сразу, залпом
«Били тоһоҕо ат дьабалдьытын бобо тартаҕына, ат төбөтүн мөҕүһүннэрбэккэ эрэ кыайан сүүрбэт буолан хаалар. Биһиги ону Тураҥнаах хочотугар түүн боруобалаан көрбүппүт», — диэн Балатаай …… аҕатын аах бары кистэлэҥнэрин бүтүннүү тиэрэ ууран биэрдэ. Д. Таас
Мин бүгүн Акыымапка бэйэм да бара сылдьыам уонна санаабын олорчу ууран биэриэм. У. Нуолур
Нерюнгрины кытта шефтэһэр былааннаахпытын истээт, бэйэлэрин ис санааларын тута ууран биэрэр дьон түбэстилэр. «ХС». Уурбут-туппут курдук — сөрү-сөптүк, бэйэтигэр сөрү-сөп, оруобуна сөп түбэһэр. ☉ Ладный, складный, аккуратный
Оччугуй кыыһа уурбут-туппут курдук обугуркаан уостаах. П. Тобуруокап
Бэртээхэй оскуола. Барыта уурбут-туппут курдук, туох да итэҕэс-быһаҕас диэн суох! Н. Лугинов
Барыта уурбут-туппут курдук. С. Ефремов
Олбуор иһэ уурбут-туппут курдук ып-ыраас этэ. «ХС»
<Ыраас> мууска уур көр муус. Аан нөҥүө истэн турбут Саргы ойон таҕыста, итиэннэ аҕатыгар убайын быһыытын барытын ыраас мууска ууран биэрдэ. У. Ойуур
Туох да суох, кураанах куолулааһын, бэрт мөлтөх суруйуу. Адьас үлтү охсордуу кириитикэлээн, барытын ыраас мууска ууран, сыанабыллаан, Ардьаанапка бэйэтигэр аадырыстаан ыыппыта. «ХС»
Ытыска уурбут курдук (ытыска уурбуттуу) көр ытыс. Маннык үрдүк таас очуостан туох барыта бэрт ыраахха диэри ытыска уурбуттуу ырылыччы көстөрө. Далан
Мантан [сыыртан] бэрт киэҥ сир ытыска уурбут курдук мэндээрэр. И. Данилов
ср. др.-тюрк. ур, чув. хур, с.-юг. ор ‘класть, помещать’