ноко

көр эбээт
Онуоха эмээхсин: «О, эмиэ сыыһа буолуо эбээ, ноко!» — диэтэ. ПЭК ОНЛЯ I
Аллараа хочону биһиги оттуурга дылы гыммыппыт эбээ. Амма Аччыгыйа

дьулу дьулайан - олус, наһаа, күүскэ саллан. ☉ Очень, слишком, весьма
Ноко, эйигиттэн бэри бэркиһээтим, сөрү сөхтүм, дьулу дьулайдым. Ньургун Боотур
Эйигиттэн дьулу дьулайдым. ПЭК СЯЯ
Онно мустан олорор дьон бука барылара бэри бэркиһээн, сөрү сөҕөн, дьулу дьулайан: «Оо, аны маннык улуу ойуун үөскээбэтэр үчүгэй этэ!» - диэн саҥа аллайбыттар үһү. П. Ойуунускай

аат., сэнээн. Оҕочоос, үнүгэс. ☉ Пацан
Сээн, барахсан! Дьэ, сүрдээх да модун тыллаах-өстөөх үсээҥи түбэстэ, доҕор, миэхэ! Мин диэтэх киһини хайдах төлөрүтэр эбиккин көрүөх эрэ, ноко! Ньургун Боотур
Эһэ эмиэ биир туспа улуу киһи буоллаҕа эбээт. Ыт үсээҥи ньыллыргыырын, эккирэтэрин сөбүлүө баара дуо? Р. Кулаковскай

сыһыан холб.
1. Соруйууну, дьаһайыыны көрдөрөр. ☉ Выражает побуждение (ну-ка)
Дьэ эрэ, кэпсээ. Дьэ эрэ, кэпсээ. Н. Габышев
«Дьэ эрэ, ыттыах буолбут сиргэр ытын», - диэтэ Коля. Эрилик Эристиин
Дьэ эрэ, оччоҕо эн икки атахтааҕынан биир аппаны толор, мин эн куттанар көтөргүнэн биир аппаны толоруум. Суорун Омоллоон
△ Хайааһыны холбоһон оҥорорго ыҥырыы дэгэттэнэр. ☉ Выражает призыв к коллективному действию (давайте-ка)
Дьэ эрэ, Элбэх илиилэниэххэ, Үгүс күлүктэниэххэ! С. Васильев
Дьэ эрэ, хата тириитин сүлбүтүнэн барыахха. «ХС». Дьэ эрэ, аны сэбиэдиссэйи истиэҕиҥ. И. Семенов
△ Суоһурҕаныылаах сэрэтии дэгэттэнэр. ☉ Выражает предупреждение с угрозой (ну смотри)
Ноко! Дьэ эрэ, сэрэнэн-сэрбэнэн тур эрэ, мин киһи илиим дьолуотун көр эрэ! Ньургун Боотур
2. Хайааһын кэмин аһаран баран, субу эрэ буолбутун бэлиэтиири көрдөрөр (дэҥҥэ тут-лар). ☉ Выражает оценку действия как совершившегося только что или по истечении положенного времени (наконец - редко употр.)
Аня кийиит кыыс буоларын дьэ эрэ билинэн, толлоро, симиттэрэ улаатан истэ. В. Иванов

I
саҥа алл. Тугу эмэ сэҥээрэн, с ө ҕ ө н , б и һ и р э э н и һ и т т э х х э , к ө р дө х х ө э т и ллэр. ☉ Выражает одобрение и желание слушать продолжение чего-л.
Кини олоҥхолуур, ким эмэ «ноо!» диир.  «Ноо! Ол тымныы муоһа диэн тугуй?» — Ньукуу сэргии түстэ. Суорун Омоллоон
Николай Семёнович Золотов диэммин. — Ноо, оттон мин араспаанньам Золотовскай, — диэн Ананий саҥа аллайда. М. Доҕордуурап
II
көр ноко. Ноо, ханна бардыҥ? Ноо, баран үлэҕин үлэлээ, тугу гына сытыаххыный.  Ноо, бүгүн бу эн туох буолан, к и һ и эх э и и л ис т э н х а а ллыҥ?

аат.
1. Туох эмэ кэтит таһаата, иэнэ, киэлитэ. ☉ Пространство, занимаемое чем-л., площадь чего-л.
Уһун толоҕойдоох Улуу үрэх Уйуудама хотун диэн. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эбэ барахсан саас аайы араас эргэни-хаарбаҕы, сыыһыбөҕү дохсун муус толоҕойугар уктан илдьэ сатаахтыыр. Н. Заболоцкай
Тыа толоҕойо кэмнээх буолуо дуо? Аҕыйах киһини булан сырытыннарыаҕа. Н. Борисов
2. фольк. Сүрэх. ☉ Сердце
Нохтолоох толоҕой. ПЭК СЯЯ
[Абааһы кыыһа:] Нойонноох хотунум киэннэрин Нохтолоох толоҕойдорун Чопчута буолбут, Көмүс түөстээх күөрэгэйдэрин Мүччү туттарарга дылы гынным. ТТИГ КХКК
3. эргэр. Ынах, сылгы сүөһү сиһин сүнньэ. ☉ Спинной мозг лошади, крупного рогатого скота
Сүөһү сиһин толоҕойо. ПЭК СЯЯ
Уһун толоҕойдоох сылгы. ПЭК СЯЯ
◊ Толоҕойгор тохтот көр долоҕой
Толоҕойгор тохтот эрэ, ноко-о! ПЭК СЯЯ
[Киис Бэргэн:] толоҕойбор тохтоттум, тойон убайыам. И. Гоголев
ср. бур. тологой, толгой ‘голова; вершина чего-л.; головка; кусок, штука’

туохт.
1. Тугунан эрэ бис, оҕунуохтаа, кыратык сот (хол., арыынан). ☉ Смачивать, смазывать, увлажнять (слегка)
Аҕата тоҥон хаалбыт кэрэмэс саһылы иннин диэки анньан, дьиэҕэ киллэрбитэ. Ийэтэ хап-сабар саһыл муннун арыынан аҕаабыта. И. Федосеев
Бөкчөйбүт сиспитин Баай-тойот кымньыынан тарыыра, Сарыҥҥа быа быһа киирбитин Баастара хаанынан аҕыыра. Эллэй
[Киис Бэргэн:] Мин аҕам аҥааттан иһэрин анаараат, Тоҕо эн толбонноох ньууруҥ, Сылаас субайынан аҕаабыт эмэгэт курдук, Баланыйан хаалла? И. Гоголев
2. Тугу эрэ тугунан (туохха) эмэ аал (хол., ыраастаары, ыарыыны уҕарыта); сотон аалан иҥэр. ☉ Тереть чем-л. (напр., для очистки); втирать
«Ноко! Дьэ эрэ, сэрэнэн-сэрбэнэн тур эрэ, мин киһи илиим дьолуотун көр эрэ!» — диэн баран, сирэйин үс төгүл буорга аҕаата. Ньургун Боотур
Тоҥоммун-хатаммын, Ардыгар, ыксыыбын, — Иэдэспин тарбахпын Хаарынан аҕыыбын... Күннүк Уурастыырап
Үтүмэн үйэлэргэ үрүҥ күн итиитин Аарыма бу хайаларга аҕаан иҥэрбит. М. Ефимов
3. көсп. Ханнык эрэ сабыдыалы оҥор. ☉ Оказывать какое-л. воздействие, влиять каким-л. образом
[Быһый Былатыан — Аргыстайга:] Хайа, киһи эрэйин, киһи көлөһүнүн сиргэ-буорга тэпсэр буоллаххына, атынынан аҕаарай, сүөһүҥ-аһыҥ төлкөтө төннөөрөй. И. Никифоров
♦ Кураанах маска хаан аҕыыр — буруйа суох киһини сымыйанан була сатаан буруйдуур. ☉ Возводить поклеп, напраслину на кого-л. [Баһылай:] Чэ, ол курдук кураанах маска хаан аҕыы сылдьааччылар, холобур, эн биһикки билигин үчүгэйдиибит, ону эйиэхэ баран мин туспунан араастаан холуннарыах тустаахтар, ол оннугар эйигин миэхэ кэпсиэхтэрэ
Ол курдук төттөрү-таары хобулаан, дьиэ-дьиэҕэ киирбэт гына оҥороллор. А. Софронов. Сүүһүн көлөһүнүн уллуҥаҕар (тобугар), уллуҥаҕын (тобугун) көлөһүнүн сүүһүгэр аҕаан — улаханнык, уһуннук илистиэр диэри эрэйдэнэн (тугу эмэ ситис). ☉ После долгих, мучительных, изнурительных трудов (добиваться чего-л. — букв. потом со лба обмазывая ступню, потом со ступни обмазывая лоб)
Үс ини-бии бэйэлэрин бэйэлэрэ кыанан, сүүстэрин көлөһүнүн уллуҥахтарыгар, уллуҥахтарын көлөһүнүн сүүстэригэр аҕаан ыал буолан, буруо таһааран, сэниэ дьон аатыран олорбуттар. А. Бэрияк
Сүүһүм көлөһүнүн уллуҥахпар аҕаан, уллуҥаҕым көлөһүнүн сүүспэр аҕаан, бачча киһи-хара гынным буолбаат. В. Протодьяконов
[Баһылай:] Баайым-үбүм, сүүһүм көлөһүнүн тобукпар аҕаан, тобугум көлөһүнүн сүүспэр аҕаан муҥнана-муҥнана муспутум кэннибэр хаалара кэллэ, оо, үлүгэр эбит... А. Софронов. Сыанан (сыананарыынан) аҕаабат — көннөрү судургу буолбатах, киһи илистэр, эрэйдэнэр суола. ☉ Дело это нелегкое, помучаешься (букв. это жиром не смажет)
Бадарааннаах суолга матасыыкылы кытта эрийсэр сыанан аҕаабат. П. Егоров
Түөрт уон биирис сылтан ыла кыһын аайы окуопаҕа тоҥуу-хатыы сыанан аҕаабат. «ХС»
Кыһалҕа киһини сыанан-арыынан аҕаабыта биллибэт. Н. Заболоцкай
Кыһын тимир иҥэһэҕэ, тымныы ыҥыырга сиксиллии да эр бэрдин сыанан аҕаабат. С. Федотов

I
туохт.
1. Хойдон, туохха эмэ сыстан олорон хаал (хол., хааны этиллэр). ☉ Образовывать сгусток (сгустки), запекаться (напр., о крови)
Тыый да, хаан! Илиим бүтүннүү хаан! Сиэхтиин хаан! Бөлүөхпүт! Суорун Омоллоон
Хараҥа муннуктан үөҕэ, Хаахтыы, кыр өстөөх кыҥыыра: Хааммыт хаарга бөлүөҕэрэ, Халлаан сулуһунан ытыыра. «ХС»
2. поэт. Тарҕаммакка тохтоон, ордук хойун, чиҥээ (хол., буруону этэргэ) эбэтэр чуумпуран хойдубукка дылы буолан көһүн (хол., ууну, салгыны этэргэ). ☉ Сгущаться, уплотняться еще больше, не рассеиваясь (напр., о дыме, тумане) или казаться сгустившимся от затишья, покоя (напр., о воде, воздухе)
Киэһээҥҥи хойдубут салгыҥҥа хойуу күөх буруо быһытталанан тахсан баран, тарҕаммакка, бөлүөҕэн олорон хаалар. В. Яковлев
Днепрбит улуу холкутун ылан сыыйылла сытта. Сарсыарданан туман бөлүөхтэ, Днепри үллүйэ. Баал Хабырыыс
Бөлүөхпүт, хойдубут далайы Эрдиилэр быһыта баттыыллар. Уу кырсын таарыйбат-таарыйа Иһэллэр эрчимнээх мас тыылар. Л. Попов
3. Биир сиргэ мустан, арахсыспакка, тохтоон тур, сырыт. ☉ Сосредоточиваться, скапливаться в одном месте (о множестве кого-л.)
Байҕалга түһэр угут өрүстэр төрдүлэригэр ыам балыга бөлүөҕэр уонна ыыр сирдэригэр өрүһү өрө сыыйан тахса. И. Данилов
Унаар-мэнээр алааска Уран-муостаах үөрдүһэр, Сытар оттоох сыһыыга Сыспай сиэллээх бөлүөҕэр. И. Эртюков
Биир киһи, тула көтө сылдьан, наар хаартыскаҕа түһэрэрэ. Биирдэ бары, тайах муоһун тула бөлүөҕэн, оҕонньору ортолоругар уктан туран, түспүттэрэ. В. Яковлев. Тэҥн. бөлүөҕүс
II
1. аат.
1. Туох эмэ убаҕас (хол., хаан) хойдон бөлүөхсүбүтэ. ☉ Комок сгустившейся жидкости (напр., крови), сгусток
[Бойуот] хаана ононманан дэлби саккыраан этэрбэһин толорон, тобуга токуҥнаатаҕын аайы хаарга торбос быарын саҕа бөлүөхтэри бөлбөл сүөкэтэлиир буолар. Р. Кулаковскай
Чэй эрэ, ноко! Айаххын атан кулу эрэ! Үс Ньүкэн Үөдэн түгэҕэ дойдуттан, Өлүү уутун үс күлэр күлүгүн анныттан Көтөҕөн-сүгэн таһаарбытым Хаардаах бугул саҕа өһөх хаан бөлүөҕү. Ньургун Боотур
2. кэпс. Туох эмэ (хол., балык) хойуутук мустан бөлүөхсүбүтэ. ☉ Плотное скопление кого-л. (напр., рыбы) в одном месте
Күөл кытыытын мууһун тоһута сынньан киирэн, били собо бөлүөҕүн, куйуурун оргууй аҕай аллара баттыы-баттыы, эмти баһан таһааран иһэр. Саха ост. II
2. даҕ. суолт.
1. Бөлүөхсүбүт, бөлүөх буолбут (үксүн хааны этиллэр). ☉ Сгустившийся в комок, превратившийся в сгусток (большей частью о крови). Бөлүөх хаан
□ Күөгэҥнэс бөлүөх хаан төбөлөөх киһини икки санныттан көтөхпүтүнэн Тогойкин кэннинэн хааман истэ. Амма Аччыгыйа
2. кэпс. Хойуутук мустан бөлүөхсүбүт, бөлүөхсэн сылдьар. ☉ Скопившийся в одном месте, представляющий скопище кого-л. (напр., о рыбе)
[Максим хараҕар] «Уобаластааҕы сэбиэт» хараҥа дьайыыларын бырачыастаан …… уулусса устун арыаллаабыт сүгэлээх-эрбиилээх бөлүөх дьоннор сирэйдэрэ-харахтара турбут, хара үлэһиттэр мөссүөннэрэ субу элэҥнээн көстөллөр. П. Филиппов

1. аат.
2. Айан, айаннааһын, барыы-кэлии. ☉ Поездка, путь, дорога
   Сырыы үчүгэй. Киһи бөҕөнү көрдүм, бэйэбин да көрдөрбөхтөөтүм. Н. Лугинов
   Эһэтэ кырдьан сырыыны кыайан сылдьыбат буолан, кыыска «Сүрэх таас» аттынааҕы учаастагын арааран биэрбитэ. Н. Якутскай
   Оройуонтан боломуочунай сырыыта эмиэ үксээтэ. У. Нуолур
   Кини, оҕо эрдэҕиттэн атаҕынан чэпчэки буолан, кыылы эккирэтиһиигэ сырыытын кыайар. С. Никифоров
3. Ханнык эмэ туһаайыынан сылдьыы, барыы-кэлии. ☉ Курсирование по определённому маршруту, рейс
   Онон биир сырыыга уон үс кыыһы аҕалар. Эрилик Эристиин
   Дьокуускайтан, Иркутскайтан иккилииттэн итэҕэһэ суох сырыы кэлэр эбит. В. Протодьяконов
   Түөрт сүүс сүүрбэ тыһыынча туона килэмиэтирдээх сырыыны оҥороммун үс сыллааҕы былааммын сүүс аҕыс уон икки бырыһыан толордум. «Кыым»
   △ Көтөрсүүрэр кэлэр-барар, сылдьар кэмэлдьитэ, үгэһэ. ☉ Направление движения, миграции (дичи, зверей)
   Мантан инньэ күндьыл туругун араадьыйанан этэллэрин кэтээбит киһи, көтөр сырыытын эндэппэккэ билиэ эбит. Далан
   Булт сырыытын таба хаамтахха, булка сатабыл быраап. Л. Попов
   Булт майгытын, сырыытын үчүгэйдик билэр булчут эрэ ыты сонорго сатаан ыытар. Ханнык баҕарар булка киһи бастыҥ доҕоро — ыт. ВМП УСС
4. көсп. Туох эмэ хамсаныытын, сыҕарыйыытын тэтимэ. ☉ Скорость, темп движения, перемещения
   Айанньыт сыарҕатын сырыыта түргэтиир. С. Данилов
   Балай эмэ буолан баран үһүс ыстаансыйа кэлбитигэр паровоз, хаһыытаан баран, арыый сырыытын мөлтөттөр-мөлтөтөн, кэлэн туран кэбиһэр. Эрилик Эристиин
   Үөрүйэх илиилэр имигэс-имигэстик хамсаналлар. Быһах да сырыыта бэрт. Тириитин ойоҕоһуттан араарарыгар, быһахтана барбакка, сутуругунан суптурута түһүөлээн кэбистэ. В. Миронов
5. даҕ. суолт., көсп. Содур, сэлээрчэх (үксүгэр дьахтар туһунан). ☉ Распутный, развратный (обычно о женщине)
   Хайа, ноко, сэрэн эрэ, таһыттан көрөн мин билэр идэлээхпин: кыыһыҥ сырыы кыыс, мүччү тутуоххун баҕарбат буоллаххына, мин этэрбин толкуйдаарыый. Далан
   Аньыы-саат уһуга диэн ааттаан, Аргыар аад айаҕар аан бастаан Сырыы дьон — сэлээччэх бэртэрин Симэллэр дииллэрин истэрим. Р. Гамзатов (тылб.)
   [Морозка] амарах майгыннаах сырыы уонна оҕоломмот дьахтары ойох ылбыта. А. Фадеев (тылб.)
6. сыһ. суолт. Сыһыарыы түһүк форматыгар хайааһын хаһан оҥоһуллубутун, буолбутун көрдөрөр. ☉ В форме дательного падежа указывает время, момент совершения действия
   [Баһылай:] Аныгы сырыыгар иһиттээх кэлээр. А. Сыромятникова. Кустук [ыт аата] бу сырыыга куобах уҥуоҕа, мэйиитэ минньигэһин дьиҥнээхтик билбитэ. И. Федосеев
   Бастакы сырыыбар манна биир да дьиэ суох этэ. И. Данилов
   ♦ Ыт сырыытын сырыт — туһата суох халтайга баран кэл. ☉ Ходить, ездить куда-л. напрасно, предпринимать бесполезную поездку куда-л. «Дьэ ыт сырыытын сылдьан төннүүһүбүт доҕор», — Соппуруон бу буолбутуттан төһө да кыбыстар курдугун иһин, дьиэтигэр хайыы-үйэ тиийбит саҕа үөрдэ. У. Нуолур
   ср. ДТС йорых ‘поведение, образ жизни, поступь, походка; поступок’