характеризующийся частыми заморозками; быйыл хаһыҥнаах дьыл буолла нынче выдался год с частыми заморозками.

нареч. сарсын; # до завтра! сар-сыҥҥа диэри!; не нынче завтра бүгүн-сар-сын, бэрт сотору.

возвр. от суоллаа =; быйыл күөлү ортотунан суолламмыттар нынче дорогу проложили прямо через озеро.

ускор. от хаай = 1, 2, 4, 9—11; чэ , ньирэйдэри түргэнник хотоҥҥо хаайбахтаа ну, скорей загоняй телят в хлев; быйыл ходуһаҕа ууну баҕас хаай-бахтаатыбыт нынче на лугах мы задержали достаточно воды.

1. нареч. 1) много, очень много; быйыл от мэнээк нынче травы много; 2) зря, напрасно; без цели; мэнээк лахсыйар зря болтает; 2. бесцельное бродяжничество, скитание || бродячий; мэнээк барбыт он ушёл бродяжничать; мэнээк кыыл бродячий зверь.

[бу +йыл] сыһ.
1. Бу буола турар сыл, ааһан эрэр сыл. ☉ В этом, текущем году
«Дулҕалаахтарыгар» Лэглээрдэр олус иҥэн-тоҥон, оттооннор, быйыл сүүсчэкэ бугулу туруордулар. Амма Аччыгыйа
Ылдьаа Ырыа Байбаллыын, Үгэһинэн, быйыл эмиэ Ымыйахтаах сайылыкка, Үлэсиһэн, биир күн көстүлэр. Күннүк Уурастыырап
Эдэр-чэгиэн үөрэхтээх дьоннор биһиэхэ уон сылынан буолбатах, күн бүгүн, күн сарсын, субу быйыл наадалар. Софр. Данилов
2. Билигин, буола турар түгэҥҥэ, кэмҥэ. ☉ Сейчас, нынче, в данное время
Гуманизм идиэйэтин, философиятын кытта нуучча норуота бу күн сиригэр төрүт бииргэ төрөөбүт курдук. Былыр даҕаны оннук этэ, быйыл да оннук. Суорун Омоллоон
Оскуола сүрүн соруга былыр да, быйыл да — оҕолору наука төрүттэригэр үөрэтии. Софр. Данилов
Кыһалҕалаах олох ыар тыынын уйумуна, Халыҥ да омук уостар, көҕүрүүр, Быйылга диэри дьүкээбил кулуһуна Хатан дьыбарга халлааҥҥа күлүбүрүүр. Эллэй
тюрк. быйыл

аат. Былыр көс омуктар, билигин табаһыттар көһөрө сылдьан олорор дьиэлэрэ, ураһа. ☉ Переносное жилище северных народов (нынче — оленеводов) — шатёр конической формы, ураса, чум
Чуумум уота көһүннэ, Түһэн биэриҥ, табаларым! Эллэй
Аҕам бэркэ кичэйэн чуумун суулаата. С. Тумат
Биһиги хотугу норуоттарбыт (эбэҥкилэр, хантылар, ненецтэр) былыр туостан олорор дьиэлэрин — чуумнарын оҥостоллоро. «ХС»
◊ Кыһыл чуум көр кыһыл
Кыһыл чуумҥа дакылааттаабыта, …… Норуот таптыыр дьокутаата. И. Гоголев
Кинини, Кыһыл чуум таһынан ааһан истэҕинэ, хомсомуол сэкирэтээрэ тохтотто. Т. Сметанин
[Сэрии кэмигэр] кыһыл чуум үөрэх оройуоннааҕы салаатын дьаһалыгар киирэрэ. С. Никифоров. Чуум үлэһитэ — ыстаадаҕа табаһыттарга ас астыыр, таҥастарын-саптарын, хаһаайыстыбаны көрөр эбээһинэстээх үлэһит дьахтар. ☉ Чум-работница, в трудовые обязанности которой входят готовка еды, уход за одеждой оленеводов и хозяйством в целом
Табаны саҥа ньыманан манааһыҥҥа аҕыс бостууктаах, икки чуум үлэһиттээх биригээдэ ордук табыгастаах. ГНК ТССМ
Төрүөҕү олоччу ыллаххына, тыһыынча биэс сүүс — тыһыынча алта сүүс табаҕа тиийэр. Онно сыччах чуум үлэһиттиин түөрт-биэс буолаҕын. «ХС»
Ийэм — чуум үлэһитэ. Н. Курилов (тылб.)