ньалҕаарый диэнтэн көстө түһүү. Лааҕынан соппутугар муостата ньалҕаарыс гына түстэ

образн. выделяться сильно лоснящейся поверхностью; сирэйэ ньылҕаарыйбыт лицо его лоснилось (от жира); ср. ньалҕаарый =.

туохт. Ньалҕаарый, бөҕөргөө. ☉ Стать гладким, прочным
[Киил хайыһар] дьэ ордук килэрийэн-киппэтийэн иһэр. Амма Аччыгыйа

ньалҕаарый диэнтэн холб. туһ. Эргэлээх харах иччитинии көрбүт муус түннүктэр ууллан ньалҕаарыһаллар. М. Доҕордуурап

дьүһ. туохт. Ньалҕаарыйан сырдаан көһүн. ☉ Блестеть, лосниться (о лице, теле)
Салгын сиэн килэбэчийбит быыкайкаан сирэйдээх …… киһи ааҥҥа содьос гына түстэ. Софр. Данилов
[Мыкчым] көлөһүн-балаһын аллан килэбэчийэ олорор. Н. Лугинов
Үтүө хотуур барахсан …… Үлэттэн килэбэчийэр. Р. Баҕатаайыскай

сыһ. Түргэнник, уоттаахтык, чаҕылыйар курдук (көр). ☉ Сверкая глазами (смотреть)
[Сэмэнчик] уҥа диэки Уйбааннаах саҥаһын кылахачыччы көрөн кэбистэ. Н. Түгүнүүрэп
Уҥа диэки ньалҕаарыйбыт баттахтаах, сытыытык кылахачыччы көрбүт харахтаах, быыкайкаан кырдьаҕас аҕабыыт олорор. А. Фадеев (тылб.)
Төһө да чиккэйэн турдар, күлүү-элэк гынар курдук кылахачыччы көрбүт. К. Симонов (тылб.)

туохт. Мууһунан, кырыанан бүрүлүн, чэҥнээх буол (дьиэ муннугун, эркинин этэргэ). ☉ Покрываться инеем, промерзать, обледеневать (в углах, стенах дома)
Биллэрик муннуга чэҥирэн кырыарбыта, имик-самык оһох уота умайдаҕына, маҥхайан, ньалҕаарыйа килбэчийэн көстөр. А. Софронов
Балаҕан чэҥирбит муннугар Нэк сону саптынар Сайсары дьадаҥы сахатын Тулаайах кыыһын ким Кинигэ ааҕарга үөрэттэ? П. Тобуруокап
Икки-үс хардаҕас сыыгыныы-сыыгыныы күлүм гынарын сырдыгар чэҥирэ мууһурбут балаҕан эркиннэрэ көстөллөр. Күндэ

д ь ү һ. т у о х т.
1. А р ы ынан-сыанан соппут курдук ньалҕаарыйан көһүн (толору эттээх томтоҕор сирэй туһунан этэргэ). ☉ Быть, казаться гладким, лосниться от жира, будучи полным, мясистым, выпуклым (о лице). Уойан молооруй. Эмээхсин кэпсээн молооруйа олордо
2. Ул а а т а н э т т э - с и и н н э т у т, с и т -х о т (молойбут оҕо киһини этэргэ). ☉ Возмужать, повзрослеть (о молодом человеке).

дьүһ. туохт.
1. Ууллан, ирэн саккырыы тоҕун, тэний (хол., сыа-арыы уулларын курдук). ☉ Растекаться, расплываться тягучей массой (напр., о жире, масле)
Ыстапааһа тимир таҕааны туруорда, сиикэй арыыны логлу быһан хобордооххо укпута ууллан ньалҕарыйан устан күөгэйдэ. В. Протодьяконов
Баарса үрдүгэр онно-манна тохтубут дьүөкэт ууллан силим курдук ньалҕарыйбыт. И. Никифоров
Быыкаа уһун синньигэс Ойбон күөлэ мууһун үрдүнэн барбах эрэ ньалҕарыйбыт этэ. Н. Заболоцкай
2. Сыанан-арыынан сотуллубут курдук килэрий, оннук көһүн. ☉ Блестеть, лосниться (словно смазанный жиром, маслом)
Көлөһүннэнэн ньалҕарыйбыт сирэйин кыыс сымнаҕас уостара кутаа уотунан хаарыйбыттара. Софр. Данилов
Дьаакып оҕонньор арыылаах алаадьыны хабыалаан уоһа-тииһэ ньалҕарыйда. Амма Аччыгыйа
Сүөгэйгэ умньанан ньалҕарыйбыт хатыҥыр илии омуһахтан быган, томточчу тапталлыбыт чабычахтаах арыыны муостаҕа уурда. С. Федотов
3. көсп., кэпс. Олус манньыйбыт көрүҥнэн (хол., албыннаһан). ☉ Напускать на себя растроганный, умильный вид, притворно расчувствоваться
«Биһиги, көрөрүҥ курдук, дьолбутун холбоон кэллибит», — диэн ньалҕарыйда Байбал күтүөт. Н. Босиков
Амынньыар [киһи аата] уруккутун курдук ордоотоон барбакка, сыалыһар быарыныы ньалҕарыйа олордо. М. Попов
Кини [Арыйаан] иккиэйэх буоллахтарына туой хараҕа ньалҕарыйар. Л. Попов. Тэҥн. ньалҕаарый

I
туохт.
1. Туохха эмэ дириҥник өтөн киирэн симэлий (ууну, убаҕаһы этэргэ). ☉ Впитываться, всасываться во что-л. глубоко
Ардах уута иҥэн, Адьас малыс буолбут. Күннүк Уурастыырап
Уһаты хоруппуппут. Күһүн туора бысталаабыппыт. Ол аата сааскы хаарын уута сиригэр иҥмэккэ суха суолунан иҥнэри устун дөбөҥнүк ааһарыгар кыах биэрбиппит. М. Доҕордуурап
Суоллар кытыыларыгар, сүөһү хаспыт аҥхайдарыгар, элээннэргэ саҥардыытааҕыта түспүт ардах уута сиргэ ситэ иҥмэккэ, халыйан сытар. А. Бэрияк
2. Оборон бэйэҕэр илдьэ хаал, арахпат курдук биһилин. ☉ Пропитываться насквозь, впитываться полностью
Болотуна ырбаахылар көҕүстэригэр көлөһүн иҥмитэ, орто ойуун дүҥүрүн сирэйин саҕа буолан, хараарыҥныы турда. Амма Аччыгыйа
Хайдыбыт сиринэн буруо иҥмитэ саһаран көстөрүттэн астыммыт курдук тутунна. Болот Боотур
«Мин субу аҕай кэллим ээ», - дии тоһуйда Уйбаан уонна убайыгар оҕунуох иҥмит чэрдээх илиитин уунна. Н. Лугинов. Оҕунуох иҥмит харыларын быар куустан баран турааччы. А. Федоров
3. көсп. Умнуллубат, арахсыбат гына хатанан хаал (хол., өйгөр-санааҕар, сүрэххэр). ☉ Оставаться, сохраняться, оседать в памяти, в сердце (навечно)
Күүстээх, көдьүүстээх тыл кэмигэр, сөпкө, ис сүрэхтэн этиллиэн наада. Оннук тыл кулгаахха иһиллибэт, сүрэххэ иҥмэт буолуон сатаммат. Амма Аччыгыйа
Арай ити дьикти нарын мичээр Кириһээн өйүгэр-санаатыгар сүппэт гына иҥэн хаалбыта. Д. Таас
«Өрөбөлүүссүйэ буурҕатын кинээстэр сатаан сибииккэҕэ хаайыахтара суоҕа, кини үлэһит норуокка бүтүннүүтүгэр иҥэн сылдьар улуу күүс», - дии санаата Александр Сергеев. М. Доҕордуурап
4. көсп. Олохсуйан хаал (хол., хос аат). ☉ Укорениться, укрепиться, войти в обиход; пристать, привязаться (напр., о прозвище)
Фашист сидьиҥ аармыйатыгар талаанньыт, торбуйахсыт, тирбэҕэһит диэн сааттаах аат хара мэҥ буолан иҥнэ. Амма Аччыгыйа
Онтон ыла Сүөдэргэ «Сылгыһыт Сүөдэр» диэн хос аат иҥмитэ. Н. Якутскай
Кини дьиҥнээх аата Петр, ол эрээри дьон кинини кыра эрдэҕиттэн таптаан Чаҕылыыс диэн ааттаан, ити хос аата киниэхэ иҥэн хаалбыта. Н. Габышев
♦ Ас иҥмит киһитэ (дьоно) - суон, төрөлкөй, арыы-сыа ньалҕаарыйбыт киһитэ. ☉ Плотный, тучный, упитанный и рослый человек (букв. пропитанный пищей человек)
Моторуһан түһэн, ас чахчы иҥмит дьонноро. Эдэр киһи эмиһэ көрүөххэ куһаҕанын! Н. Лугинов
Хатыҥырын, уҥуох-тирии дии. Хайаан ас иҥмэтэх баҕайытай? Софр. Данилов
Киһи (дьон) тыла иҥмит (тыл иҥмит) көр киһи тыла хонор. Тыл иҥнэҕинэ, Аат хонноҕуна, Сэттээх-сэлээннээх буолуо. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьон тыла иҥмитин кэннэ төлөрүйэр бэрт кытаанах буолсу. А. Софронов
Тыа да, куорат да кырдьаҕастара эн тускар тыллара кырыыламмыта сүрдээх. Киһи тыла иҥмит киһитэ аанньа буолбат. П. Филиппов
тюрк. сиҥ
II
аат.
1. Киһи сирэйин уҥуоҕа ордук биллэр көп эттээх миэстэтэ. ☉ Скула; щека
Эмээхсин да хараҕын уута иҥин быһаҕаһыгар диэри субурус гына түстэ. Ньургун Боотур
Саалын, бэргэһэтин үөһэ-аллара тардыалаабытыгар көрбүтэ: киһитин хаҥас иҥиттэн баттаҕын саҕатыгар тиийэ быһа охсуллубут баас чэрдийэ хараарар. Софр. Данилов
Иҥин уҥуохтара лоппоруһан тахсыбыт, хоп курдук таҥастаах аҕам киһи турар. М. Доҕордуурап
Кыһыл саһыл уорҕата Толбоннурар таҥаһыгар, Бүтүннүүтэ кып-кыһыл, Үрдүк иҥэ - арыы саһыл. Р. Баҕатаайыскай
2. Киһи иэдэһин тэтэркэйэ. ☉ Румянец на щеках
Кыһыл көмүһүн кыырпаҕа быһыылаах, кыыс оҕо дьэдьэн иҥинээҕэр ордуктук кыыһан, тэтэрэ дьиримниир [Өлүөнэ эбэм]. Суорун Омоллоон
Сааскы халлаан сарыалыныы Сардаҥалаах иҥнэрдээх Кырасыабай үчүгэй Кыыс бэрдэ буолбут кини. Күннүк Уурастыырап
♦ Иҥин да таттарбат түөлбэ. - аахайбат, кыһаллан да көрбөт. ☉ соотв. и ухом не ведет (не обращает ни на что внимание)
Оҕонньор ол аайы иҥин да таттаран көрбөт быһыылааҕа. Н. Заболоцкай
Баабыр [киһи аата] иҥин да таттарбат. Хамсатын аргыый, холкутук оборор. Н. Заболоцкай. Иҥин хаана быһытталанна (иҥэ быһытталанна) - дьүһүнэ-бодото уларыйыар диэри улаханнык уордайда, кыыһырда. ☉ соотв. лицо перекосило (напр., от гнева); кровь бросилась в лицо
«Өссө "сүбэлиирдээх" эбээт... - Бодневскай иҥин хаана быһытталанна. - Барбос иннигэр эккэлиэ суохпут». Болот Боотур
Кини, ортолуу чэйдии олорон, иҥэ быһытталанан, иэдэһэ үмүрүтэ тардан, ойон турда. А. Сыромятникова. Иҥин хаана кэйбит (иҥэ кэйбит) - иэдэһэ кып-кыһыл, тэп-тэтэркэй буолбут (долгуйан. кыбыстан, араас иэйииттэн). ☉ Лицо зарумянилось, на щеках заиграл румянец (от сильного волнения, страсти, порыва чувств и т. п.)
Иҥэ кэйдэ, Сырайа сырдаата …… Күлүм аллайда, Күлүүк буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бэйэтэ сүүрбэччэлээх, иҥин хаана кэйбит. Киниэхэ туох көстөр бука барыта саҥа таптаабыт сүрэх курдук үөрэр-күлэр. Күндэ
Хараҕын тэрбэччи көрөн, иҥин хаана кэйэн, күлүм аллайан хаһааҥҥытааҕар да тупсубут көрүҥнэммит. Г. Угаров