м., ж. разг. хаанньах-муун-ньах.

сов., однокр. ньах диэ, ньоҥ диэ (хол. ыт).

подр. отрывистому лаю маленькой собачонки тяф; ср. ньах.

көр сарбын- ньах II
Сарбанньах отоно ас бырамыысыланнаһыгар, ликёр арыгы оҥоһуутугар туттуллар. МАА ССКОЭҮү

тыаһы үт. т. Улахан ыт быһыттаҕастык үрэр саҥата («ньах» диэннээҕэр бүтэҥитик иһиллэр). ☉ Звукоподражание отрывистому лаю крупной собаки, пса (звучит более грозно, глуше, чем ньах)
[Дьаамнаах:] Таҥара баарына, бүгүн ыт да «ньаҥ» диэн ааспата. С. Ефремов
[Ыт] уҥа-хаҥас сэллэрийэр. Кэлэн ааһар массыынаны Кэнниттэн эккирэтэн үрэр: — Ньаҥ-ньаҥ, куоттаҕа сааттааҕын, Ньачаас үүрэн кулуһуннаатым. Р. Баҕатаайыскай. Тэҥн. ньах

ньаачай диэнтэн көстө түһүү. Туртастары эккирэтэн туманната сылдьан, систэрин булгурута охсорум, уйаннык ыҥыранаат, ньаачас гыналлара. Ф. Постников
«Ньах» диэт ньаачас гынна, Бөрө хаарга сыылынна. Ф. Софронов
Биэ ньаачас гынна, кэлин атахтарын ахчатан биэрдэ. «ХС»

1. нэлбий диэнтэн б. тэҥ. көстүү. [Халыадьымар] Дьоруо атын борбуйуттан Ыал ытырыык ыта хапта, Аччык элиэ элэктээн Тула көттө нэлбиҥнээн. И. Гоголев
2. Б и ир т э ҥ н и к с э ни э т э с у ох т у к сы һ ы ллан-соһуллан хаамп, хамсан (кылгас атахтаах, уһун түүлээх эбэтэр таҥастаах ким эмэ туһунан). ☉ Ходить, двигаться ленивой, расслабленной походкой (о животном с короткими ногами и длинной шерстью или о коротконогом человеке в длинной одежде)
   Ыт буоллаҕына бө рүкү кыһаллыбата, аахайбатах быһыынан өссө биирдэ «ньах» диэтэ итиэннэ олбуоругар нэлбиҥнии турда. С о ф р. Д а н илов. Иччитэ буойбутугар Чаамык [ыт] дьэ ах баран, эмиэ да абарбыт, эмиэ да сааппыт курдук, уулааҕынан-хаардааҕынан кылбар-халбар көрөн кэби һэ-кэбиһэ, туора хааман нэлбиҥнээбитэ. Н. Лугинов
   Хотуур сүгүүлээх киһи нэлбиҥнээн иһэрин көрөөт, уолаттар кини диэки сырыстылар. А. Сыромятникова

I
аат. Спорт сорох көрүҥнэригэр (хол., тустууга) туттуллар халыҥ, бөҕө матырыйаалтан оҥоһуллар, муостаҕа тэлгэтиллэр тэллэх. ☉ Мат (мягкая подстилка из прочного материала — спортивный инвентарь)
Муннукка сабыс-саҥа мааттар кыстанан тураллар.  Тустуунан дьарыктаныан баҕалаах, онно сөптөөх оҕолор элбэхтэр. Маат да оскуолаҕа баар. Э. Соколов
Учуутал кыһын кэлэн эрэрин, дьиэҕэ эрчиллиэхтэрин баҕаралларын, онно маат оҥостоллоругар холуста наадатын кэпсээтэ. Е. Неймохов
II
аат., саахымат. Саахымат оонньуутугар хотторуу бэлиэтэ, хоруол хаайтарыыта. ☉ Мат
Дэбдэҥ киһи итинник түһэр куолута. Сотору Быканов хоруола маат сиэккэтигэр киирэн биэрбит. Далан
«Сабыылаах маат» диэн ааттанар («хоруолу тыыннаахтыы хаайыы» диир таба буолуо этэ) былыргы комбинацияҕа оҥоһуллубут үс позицияны көрүөҕүҥ. ПВН СБК
♦ Маат бар — тугу да утары этэр кыаҕа суох буолан кыайтар, күппүлүү бар (хол., мөккүһэн). ☉ Потерпеть полное п о р а ж е н и е ( напр., в споре)
Ойуурабы [мун ньах кэнниттэн] маат барбыт биэлсэр диэн күлүү гыннылар. Н. Габышев
Мээнэ саҥаран күппээрдии турбут Лөгөнтөй биирдэ маат барда, саҥарбытынааҕар саҥарбатаҕа ордук курдук буолла. «ХС»
◊ Маат барда саахымат. — хоруола хаайтаран, кыайан куоппат буолан кыайтарда, хоттордо. ☉ Потерпеть поражение
Уйбаан Уйбаанабыс утарылаһааччытыгар үстэ субуруччу маат баран ыксаан олорор. «ХС»
III
тыаһы үт. т. Кус саҥатын үтүктэр тыл (хол., көҕөн, чыркымай). ☉ Подражание кряканью утки
Ман чаары от саҕатыттан «маат!» — диэт, көҕөн өрө көтөр, удьуор булчут хааным тардан мин сүрэҕим өрө мөҥөр. И. Гоголев
Төбөбүн өрө көтөхпүппэр кус саҥата «маат» диэн баран, ойоҕоспунан дуу, төбөм оройунан дуу көтөн ааста. Т. Сметанин
Инниттэн икки көҕөн, атахтара бу кытарбытынан, «маат, маат» диэн бардырҕаабытынан, тахсан кэллилэр. «ХС»

I
1. аат. Сүөһү, кыыл төбөтүгэр үүнэн тахсар судургу эбэтэр салаалардаах ураты үөрбэ уҥуох. ☉ Рога
Таба муоһа. Бараан муоһа.  Муостара адаарыҥнаан, тыыннара күдээриҥнээн, сотолоро хараарыҥнаан, табалар субу мэҥийэн кэлээт, …… тоҥуу хаарга тохтуу биэрдилэр. Амма Аччыгыйа
[Чубуку] таастан-тааска быраҕыллан түһэн иһэн, муоһуттан иҥнэн хаалла. Т. Сметанин
Сүөкүлэ быыс үрдүнэн сирэйэ ньолойон, муоһа адаарыйан турар ынаҕы ыйан кэбистэ. Р. Кулаковскай
2. даҕ. суолт. Муостан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из рога, кости
Үгүс аадырыһы, араас муос оҥоһуктары бэлэх биэр биттэрэ. Суорун Омоллоон
Тэһийбэтэҕинэ, Кирилл Иванов бэйэтэ тимиртэн охсон оҥорор быһаҕын муос уктуур, кыынныыр, ыаһынан ойуулуур. Н. Габышев
♦ Муоска бэрдэр (оҕустар) — кимтэн-туохтан эмэ утары улахан хардата ыл (кэһэйэр гына). ☉ Получить сильный отпор, жестокий урок
Уол адьас ыыра ба тан кэбиһиэн, ити кэлин күүскэ этиллибит «ким эппиэттиэй?» диэн көхөлөһөр тыллартан муоска оҕустарбыкка дылы мултуйа түстэҕэ дии. Н. Лугинов
Сидоров Ганя, кырдьыгын эти тэн, муоска бэрдэрэн, тута баттаан туран сымнаата. И. Никифоров
Түүҥҥү сэриигэ Абаҕа пионердарын утарсыыларыгар кэтиллэн, муоска бэрдэрэн, үрүҥнэр атахха биллэрбиттэрэ. Б. Лунин (тылб.). Муоска түһэр — киһиэхэ хара ааныттан суоһурҕана тоһуй. ☉ Встре тить в штыки. Муоскунан-туйах хынан көрүс — тугу эмэ күүскэ утар, ылы ныма. ☉ Оказывать сильное сопротивление, быть совершенно несогласным; соотв. встречать в штыки
— Ээ, арба даҕаны до ҕор, били хаһыакка ыстатыйаҕын туох диэн то йоннуулларый? Ылыннылар дуо? — Ылы ныахтара баара дуо? Унаа рап муо һунан-туйаҕынан кө рүстэ, — д ии т ү с т э С а рд а а на. «ХС». Муос-муоска, тиис-тиискэ, туйах-туйахха — толлубакка тэҥҥэ ааҕыс, киирсис. ☉ соотв. око за око, зуб за зуб
Сэрии буоларын кытта, норуот бүттүүн өстөөҕү үлтү охсорго тулхадыйбат биир бигэ санаанан, «муос-муоска, тиис-тиискэ, туйах-туйахха» диэн, өрө күүрэн турбута. Л. Габышев. Муостаас курдук — кытаанахтык, халбаҥн а а б а т т ы к ( эт, саҥар). ☉ Твёрдо, непоколе бимо
Эмээхсин ыалдьыттарын муос-таас курдук саҥарталаата. Болот Б о о т у р. «Эн бу оҕонньоттортон барыларыттан быдан аҕа киһи олордоҕуҥ. Онон буору эн бааһыртаххына сатаныыһы!» — д и э н Му ҥ ур Уо л а Нь а п п ы ыс соҥнуурдуу, муос-таас курдук эттэ. Күн нүк Уурастыырап. «Этил либит кэмҥэ киллэриэхпит, дьыала онон бүтэр», — диэн муос-таас курдук эттэ шкипер. «ХС». Муостаах-туйахтаах буолан (буоллаҕай) — киһиттэн эрэ ураты буолан (буоллаҕай). ☉ Чем они (вы) лучше нас (букв. неужто они имеют рога и копыта)
Эһиги да м у о с т а а х - т у й а хтаах буолан үөрэхтээххит, үрдүк күт үһү дуо? А. Сыромятникова. Муос үрдүгэр түһэрэн көрүс кэпс., с ө б ү л э э б. — кимиэхэ эмэ утары хардата биэр. ☉ Дать кому-л. отпор, враждебно, болезненно реагировать на что-л. Мун ньах ха көннөрү ахтыбытым
Онтубун, саҥам дорҕооно сүтүөн иннинэ, Ираида Ивановна муос үрдүгэр түһэрэн көрсү бүтэ. Р. Баҕатаайыскай. Муоһа-туйаҕа сарбыллыбыт (бараммыт) — бардамныыра тохтообут, намтаабыт (кырыктаах сүөһүнү муоһун сарбыйаллар, онно холоон этии). ☉ Присмиреть (получив ре шительный отпор, острастку), утихомириться
Кэлин тоҕо эрэ муоһуҥ-туйаҕыҥ, арааһа, сарбыллыбыт ээ, оҕонньор. В. Яковлев
«Ээ, ити курдук киһи барыта утары көрдөҕүнэ кини да муоһа-туйаҕа сарбыллаа ини!», — диэ тэ онуоха уола. «ХС». Муоһун то һут — өрө көрбөт, утарыласпат, өрөлөспөт оҥор. ☉ Укротить, усмирить кого-л., заставить покориться; соотв. обломать рога кому-л. — Иһ и тти ҥ дуо, өрүөлүҥ өссө саанар, үчүгэй аҕайдык кэһэтэ түспэккэбит! — диэтэ ач чыгый уол
— Тох тоон эриҥ, муоһун то һутар ньыманы булуохпут! — диэтэ онуоха улахан уол. Р. Баҕатаайыскай
«Чэ, туох буо луой, эбээһинэһин кыайыа, онтон атыныгар муоһун тоһутаа инибин!» — диэн санаабыта Батюк Серпилин ту һунан. К. Симонов (тылб.)
◊ Тымныы оҕуһун муоһа көр оҕус
Кини [ый] харсыһан булгурутта Тымныы оҕуһун муоһун, Сирбитин сааска дьулурутта, Ол иһин күммүт уһун. И. Эртюков
др.-тюрк. мүйүз, мүҥүз, тат. мөгез, уйг. мүҥүз, алт. мүүс
II
аат., эргэр. Туох эмэ түөрт гыммыт биирэ, чиэппэр. ☉ Четверть чего-л.
Аҥаар табаҕы кытта муос чэйи б э р и л л и э. Күндэ
Бүгүн ходуһам биир м у о һ у н оҕустум. «ХС»