ж. ньиэрпэ.

нерповый прил. ньиэрпэ; нерпичье мясо ньиэрпэ этэ.

туохт., кэпс. Ньиэрпэни бултаа. ☉ Охотиться на нерпу
«Ол сырыытыгар, кырдьык, ньиэрпэлээбитэ дуо? Эбэтэр эһигиттэн Халарчатыгар төннүбүтэ дуу?» — диэн ыйытар Куриль. С. Курилов (тылб.)

туохт. Туохха эмэ түөскүнэн өйөнөн тур эбэтэр олор; туохха эмэ (хол., олбуорга) биллэҕэ түһэн эбэтэр хаптаччы сыт (хол., сиргэ). ☉ Стоять или сидеть, навалившись на что-л. грудью; виснуть животом на чем-л. или лежать плашмя
Биһиги ырбыт ат тэлиэгэтигэр тулуйан-тэһийэн олорбокко, түһэн, төһө эмэ куота баран, томтор үрдүнээҕи күөх окко быардаан сытан арааһы сэһэргэһэбит. Амма Аччыгыйа
Чуумпура түстэҕинэ, Нуһараҥ кэллэҕинэ — Үрүҥ эһэлэр быгыалыыллар, Үнэр ньиэрпэлэр быардыыллар. Күннүк Уурастыырап
Быардаан иһэн маспын сыыйа үөһэ көтөхтүм. Көппөтө. Урут үксүгэр кус маһы көтөҕөртөн көтөр этэ. Т. Сметанин
Оҕобун утутан бараммын, Остуолбар иккиһин быардаатым. М. Тимофеев

аат., зоол. Үүтүнэн иитээччилэргэ киирэр, балык курдук быһыылаах, улахан төбөлөөх, түүтэ суох килэркэй халыҥ тириилээх, бороҥ өҥнөөх муора кыыла (сир шарын саамай бөдөҥ харамайа). ☉ Кит
Дельфиннэр уонна кииттэр сыты төрүт билбэт кэриэтэлэр. ББЕ З. Кииттэри, муорсалары, ньиэрпэлэри балачча элбэхтик бултууллар. ХС. Таһырдьа туох эрэ улахан баҕайы дагдайа сытарын көрбүтэ. Ол киит төбөтүн уҥуоҕа этэ. А. Алдан-Семенов (тылб.)
◊ Күөх киит — уу бытархай харамайдарынан аһылыктанар киит саамай бөдөҥ көрүҥэ. ☉ Голубой кит. [Антарктидаҕа] биһиги планетабыт саамай бөдөҥ харамайдара — күөх кииттэр …… үөскүүллэр. КВА МГ
Күөх киит тииһэ суох кииттэргэ киирсэр. ББЕ З
Киит бытыга көр бытык. Киит муос быластыыҥкалара бытыга дэниллэр. ББЕ З

1. даҕ.
2. Туохха да интэриэһэ суох, тугу да сэргээбэт, даҥ курдук. ☉ Не проявляющий участия, интереса ни к чему происходящему, окружающему, безразличный, равнодушный
   Үтүө өрүппүтүн билинэрбитигэр чычаас, дааргы, куһаҕан өрүппүтүн өйдүүрбүт наада. «ХС»
   Ыраахтааҕы былааһа көс дьоҥҥо дааргы сыһыанын туһунан А.П. Чехов, В.Г. Короленко абаран-сатаран суруйбуттара. Л. Брежнев (тылб.)
3. кэпс. Өйүнэн мөлтөх; аҥала. ☉ Слабоумный; туповатый
   Биһиги дэриэбинэбитигэр Кочан Миша диэн дааргы киһи баар. «ХС»
4. аат суолт. Көһүүн сыһыан, тугу да аахайбат буолуу. ☉ Медлительность, вялость, равнодушие ко всему
   Сороҕор олус да дааргыбыт: Туспа киһи кистэлин, туспа киһи эрэйин Уос номоҕо гынабыт. Н. Дьяконов
   Ньүдьү-балай дьоннуу Таах даҕаны мөккүспүппүн, Дааргы өйдүөҕүн кэриэтэ Таас хайа сууллан түһүөҕэ. Р. Гамзатов (тылб.)
   Алдаҥҥа тиийиэхпит биэс биэрэстэ хаалбытын кэннэ Фомин дааргытынан туһанан, сирдьиппит саһан хаалбыта. СБТТ
   ◊ Дааргы балык - ньиэрпэ. ☉ Нерпа. Дааргы балыктан тигиллибит таҥас ичигэс буолар

1. аат. Кимиэхэ эмэ тус бэйэ үчүгэй сыһыанын, үтүө баҕа санааны уо. д. а. этии. ☉ Обращенное к кому-л. выражение чувства личной приязни, доброго пожелания и т. п., приветствие
   Эҕэрдэм эйиэхэ, туйгун кыыс Өрүүчэ! П. Ойуунускай
   Эҕэрдэлэр кэннилэриттэн А.Е. Кулаковскай харда тылы нууччалыы эппитэ. Суорун Омоллоон
   Эмиэ эҕэрдэ, хаһыытаһыы буолла. Амма Аччыгыйа
2. саҥа алл. Кимниин эмэ көрүстэххэ дорооболоһор тыл. ☉ Здравствуй, привет (приветствие при встрече)
   Эйэҕэс кыыс оҕо Эҥээркэй: «Эҕэрдэ!» — диир тыла Этэртэн эриэккэс, Саныыртан сайаҕас Поэма тылынан иһиллэр. С. Данилов
   Күндү Александр Николаевич, эҕэрдэ! М. Доҕордуурап
   Коля, эҕэрдэ! Эн иннигэр ыар буруйдаах Лиза суруйар. И. Федосеев. «Эҕэрдэ, кэрэчээн», — диэн таба кинини [ньиэрпэни] тохтотор. Эвен фольк.
3. даҕ. суолт. Үтүөнү баҕарар, үчүгэй сыһыаны көрдөрөр. ☉ Приветственный
   [Байкал] Биитэр мин кэлбиппин билэҥҥин, Үлүскэн үөрүүнү үөрэҥҥин, Эппэйэ-мэҥийэ тыынаҕыан, Эҕэрдэ ырыаны ыллыыгыан? Эллэй
   Онно эҕэрдэ тыллар этилиннилэр. Бэс Дьарааһын
   Үбүлээргэ элбэх эҕэрдэ аадырыстар туттарылыннылар. «Кыым»
   ср. тюрк. эҥ ‘заря’, др.-тюрк. эртэ ‘рано, ранняя’

I
аат.
1. Аһыы сыттаах хойуу буруо; буруоттан салгын күдэннирэн, тула хараҥаран көстөрө. ☉ Густой едкий дым, чад; дымная мгла, марево
Күн кыпкыһыл буолуор диэри ыыс түһэр. В. Протодьяконов
Таатта уҥуоргу сис тыа көстүбэт буолан хаалар, тула буруо, эргиччи ыыс. Бэс Дьарааһын
Дууп мастаах тыа умайбыта, дэриэбинэ тулата бүтүннүү ыыс, туман. А. Данилов
2. Тириини таҥастыырга анаан ыһаарар хойуу буруо; тириини буруоҕа ыһаарыы. ☉ Сильный дым, чад для окуривания кожи; пропитывание кожи дымом, окуривание
Тириини имитии кэмигэр ыыстааһын киэҥник туһаныллара, онно анаан ыыс дьиэтин туталлара. «Чолбон»
Ньиэрпэ тириититтэн быаны тэлэллэр, сорҕотун ыыска тутан, уллуҥ гыналлар. УАЯ А. Бу таҥас ыыһа үчүгэй эбит, кыра аайы илийиэ суох. СТБКТ
△ Эт, балык аһы ыһаарар буруо. ☉ Сильный дым, чад для копчения мясо- и рыбопродуктов
Горуох миинин ыыска тутуллубут убаһа биитэр сибиинньэ түөһүн кытта буһарыахха сөп. Дьиэ к.
◊ Ыыс маҥан — саһарымтыйан көстөр, саһархайдыҥы маҥан. ☉ Желтоватобелый
Оҕонньор ыыс маҥан баттахтаах төбөтө бүөбэйдиир үүнээйилэриттэн арахпакка лэкээриҥниир. П. Аввакумов
Ыыс туман көр туман. Оһох буруота ыыс туман буолан, сэлиэнньэ дьиэлэрин саба үллүйэн кэбиһэр. Н. Якутскай
Халлаан дьүүлэ-дьаабыта биллибэт, бүтүннүү өрт буруотун курдук, ыыс туман. Суорун Омоллоон
Хойуу ыыс туманынан бүрүллүбүт Кэлиэнэ хочотун киэҥ киэлитин иһигэр ыраах соҕус …… сыарҕа тыаһа иһиллэр. Эрилик Эристиин. Ыыс хара — болоорхойдуҥу хара. ☉ Серовато-чёрный
Ыыс хара буруолаах пуойастар Ыарахан ындыылаах бараллар. Т. Сметанин
Эмискэ мыраан үрдүнэн ыыс хара буруо көһүннэ. «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк. ыш, ис ‘дым; копоть, сажа; мгла’
II
аат. Куһаҕан, быдьар тылынан үөҕүү. ☉ Грубая ругань, брань, оскорбление кого-л. неприличными словами
Бу курдук ыыска олоруох кэриэтин, арахсыбыт, атах балай барбыт ордук ини. Амма Аччыгыйа
Ыраас нарын уос хайдах Ыыһынан ыһыахтаныай? С. Руфов
◊ Ыыс аат — хос аат диэн курдук (көр аат I)
Наара Суох диэн бастаан ыыс аат курдук иҥэрэ сатаабыттарын, бар дьоно таптал аакка кубулута охсубуттар. «Кыым»