1) сильный дым, чад; 2) копчение || коптильный; ыыс балаҕана коптильная землянка; ыыһа табыллыбыт тирии хорошо прокопчённая (при обработке) кожа; 3) перен. непроглядный мрак, тьма кромешная # ыыс тыл грубая ругань, брань.

густой, тёмный (о дыме, тумане); кыһыҥҥы ыыс-быдаан зимний густой туман.

n. smoke; ыыс-быдаан n. dense darkness, heavy mist

I
аат.
1. Аһыы сыттаах хойуу буруо; буруоттан салгын күдэннирэн, тула хараҥаран көстөрө. ☉ Густой едкий дым, чад; дымная мгла, марево
Күн кыпкыһыл буолуор диэри ыыс түһэр. В. Протодьяконов
Таатта уҥуоргу сис тыа көстүбэт буолан хаалар, тула буруо, эргиччи ыыс. Бэс Дьарааһын
Дууп мастаах тыа умайбыта, дэриэбинэ тулата бүтүннүү ыыс, туман. А. Данилов
2. Тириини таҥастыырга анаан ыһаарар хойуу буруо; тириини буруоҕа ыһаарыы. ☉ Сильный дым, чад для окуривания кожи; пропитывание кожи дымом, окуривание
Тириини имитии кэмигэр ыыстааһын киэҥник туһаныллара, онно анаан ыыс дьиэтин туталлара. «Чолбон»
Ньиэрпэ тириититтэн быаны тэлэллэр, сорҕотун ыыска тутан, уллуҥ гыналлар. УАЯ А. Бу таҥас ыыһа үчүгэй эбит, кыра аайы илийиэ суох. СТБКТ
△ Эт, балык аһы ыһаарар буруо. ☉ Сильный дым, чад для копчения мясо- и рыбопродуктов
Горуох миинин ыыска тутуллубут убаһа биитэр сибиинньэ түөһүн кытта буһарыахха сөп. Дьиэ к.
◊ Ыыс маҥан — саһарымтыйан көстөр, саһархайдыҥы маҥан. ☉ Желтоватобелый
Оҕонньор ыыс маҥан баттахтаах төбөтө бүөбэйдиир үүнээйилэриттэн арахпакка лэкээриҥниир. П. Аввакумов
Ыыс туман көр туман. Оһох буруота ыыс туман буолан, сэлиэнньэ дьиэлэрин саба үллүйэн кэбиһэр. Н. Якутскай
Халлаан дьүүлэ-дьаабыта биллибэт, бүтүннүү өрт буруотун курдук, ыыс туман. Суорун Омоллоон
Хойуу ыыс туманынан бүрүллүбүт Кэлиэнэ хочотун киэҥ киэлитин иһигэр ыраах соҕус …… сыарҕа тыаһа иһиллэр. Эрилик Эристиин. Ыыс хара — болоорхойдуҥу хара. ☉ Серовато-чёрный
Ыыс хара буруолаах пуойастар Ыарахан ындыылаах бараллар. Т. Сметанин
Эмискэ мыраан үрдүнэн ыыс хара буруо көһүннэ. «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк. ыш, ис ‘дым; копоть, сажа; мгла’
II
аат. Куһаҕан, быдьар тылынан үөҕүү. ☉ Грубая ругань, брань, оскорбление кого-л. неприличными словами
Бу курдук ыыска олоруох кэриэтин, арахсыбыт, атах балай барбыт ордук ини. Амма Аччыгыйа
Ыраас нарын уос хайдах Ыыһынан ыһыахтаныай? С. Руфов
◊ Ыыс аат — хос аат диэн курдук (көр аат I)
Наара Суох диэн бастаан ыыс аат курдук иҥэрэ сатаабыттарын, бар дьоно таптал аакка кубулута охсубуттар. «Кыым»

даҕ. Кытарымтыйан көстөр, кытархайдыҥы араҕас. ☉ Красновато-жёлтый
Харыалап улахан сыҥаахтаах, үргэммит анды түөһүн курдук ыыс-араҕас сирэйдээх. Л. Попов
Күн намтаан киирэн эрэр сиринэн халлаан көмүстүү ыыс-араҕас өҥнөммүтэ. В. Протодьяконов
Саха өҥү көрүүтэ айылҕаны кытта быстыспат ситимнээх: чүмэчи араҕас, ыыс-араҕас, уоһах араҕас. НБФ-МУу СОБ

аат. Өрүкүйэн олорор, күнү-сырдыгы хаххалыыр хаар, тумарык ытылҕана. ☉ Бушующая буря, туман
Хаар түһэр, ыыс-будулҕан буолар, тыал улуйар. Суорун Омоллоон
Айан дьонун үрдүлэринэн ыыс-будулҕан көтөн күдээрийэрэ. Эрилик Эристиин
Иннэ им-балай, ыыс-будулҕан этэ. «ХС»

ыыс-бурут тыл — куһаҕан, куруубай тылларынан харса суох үөхсүү. ☉ Грубые, оскорбительные слова, брань
Дьахтар ыыс-бурут тылынан утуйа сытар киһини кэнэйдээмэхтии түһэн баран, хоһугар киирдэ. Н. Босиков
Этиһии өссө кэҥээн таҕыста, үөхсэр ыыс-бурут тыллары ой дуораана тыа түгэҕин диэки илдьэ бара турда. Эрилик Эристиин
Ыалга, эгэ, ыысбурут тылынан, маат-муут саҥанан кэпсэтиэҥ дуо, суох буоллаҕа дии. Хомус Уйбаан

даҕ. Хойуу буруо, туман (хол., кыһыҥҥы улахан тымныыга). ☉ Густой дым, туман (напр., при сильном морозе)
Тыал буруону сабыта охсон, дьиэ иһэ ыыс-быдаан этэ. Болот Боотур
Сарсыардаттан ыыс-быдаан хоп-хойуу халыҥ туман тугу барытын саба бүрүүкээтэ. Н. Лугинов
Оччолорго тыаҕа өрт баран, сир-дойду ыыс-быдаан буруо этэ. В. Миронов

ыыс-куруһун тыл — ыыс-бурут тыл диэн курдук
Эмээхсин барахсаны ыыс-куруһун тыл этин-хаанын алдьатта. А. Софронов
[Сүөкүлэ:] Оннооҕор эһиги бааргытына туттуммат, туоһу суоҕар миигин ыыс-куруһун тылынан куппута. И. Гоголев
Суостаах ыыс-куруһун тыллар биһиги үрдүбүтүгэр тобурахтыы кутулуннулар. М. Доҕордуурап